Γράφει ο William Mallinson*

Πριν από χρόνια, μου απονεμήθηκε υποτροφία της Ελληνικής Κυβέρνησης για τη διεξαγωγή μεταδιδακτορικής έρευνας σχετικά με τις βρετανοελληνικές σχέσεις. Αν και παρέμεινα στην Ελλάδα, χρησιμοποίησα τα χρήματα για να ταξιδεύω τακτικά στο Ηνωμένο Βασίλειο και να «λεηλατώ» τα βρετανικά αρχεία στο Kew, και σύντομα εθίστηκα σε όσα ανακάλυπτα. Ως πρώην διπλωμάτης, ήμουν άριστα εξοπλισμένος για να χειρίζομαι γρήγορα τους φακέλους, καθώς γνώριζα όλα τα παρασκήνια, έχοντας ο ίδιος ασχοληθεί με παρόμοια έγγραφα και δημιουργήσει τέτοια. Εξ ου και τα αρκετά βιβλία μου για την Κύπρο. Αφού απέκτησα, τουλάχιστον για τον εαυτό μου, επαρκή γνώση της ιστορίας της Κύπρου και έγραψα αρκετά βιβλία και άρθρα, αποφάσισα τελικά ότι είχε έρθει η ώρα να ευχαριστήσω την Ελληνική Κυβέρνηση μέσω ενός βιβλίου για τις βρετανοελληνικές σχέσεις· όχι ως κύκνειο άσμα (ο Θεός φυλάξοι!), αλλά ως κορύφωση της αρχειακής μου έρευνας. Το γεγονός ότι έχω Ελληνίδα μητέρα και Βρετανό πατέρα συνέβαλε επίσης στο να με ωθήσει σε δράση. Συνειδητοποίησα ότι ορισμένα από όσα έγραφα θα ενοχλούσαν συγκεκριμένους κύκλους τόσο στη Βρετανία όσο και στην Ελλάδα, καθώς θεωρώ τον εαυτό μου το ακριβώς αντίθετο του κομματικά «σχεδιασμένου» ακαδημαϊκού, από τους οποίους και οι δύο χώρες διαθέτουν αρκετούς. Απεχθάνομαι επίσης τον εθνικιστικό σωβινισμό. Ωστόσο, η άποψη του A. J. P. Taylor για τους ιστορικούς μου έδωσε δύναμη: «Ένας ιστορικός δεν πρέπει να διστάζει, ακόμη κι αν τα βιβλία του προσφέρουν βοήθεια και παρηγοριά στους εχθρούς της Βασίλισσας […], ή ακόμη και στους κοινούς εχθρούς της ανθρωπότητας».

Έτσι ξεκίνησα αυτό που θεωρούσα ότι θα ήταν ένα δύσκολο εγχείρημα, καθώς διαθέτω κυριολεκτικά χιλιάδες έγγραφα. Σύντομα διαπίστωσα ότι δεν υπήρχαν βιβλία που να ασχολούνται ειδικά με τις βρετανοελληνικές σχέσεις, παρά μόνο ορισμένες συλλογές δοκιμίων. Σε κάθε περίπτωση, μπόρεσα να φιλτράρω τη γνώση που είχα αποκτήσει με τα χρόνια σε ένα και μόνο βιβλίο, γράφοντας όσο πιο νηφάλια μπορούσα για ένα προφανώς ακανθώδες θέμα. Στόχος μου ήταν να αναδείξω το καλό, το κακό και το άσχημο, να δώσω μια όσο το δυνατόν πιο ρεαλιστική εικόνα. Με λίγα λόγια, ήθελα να βγάλω πολλά από μέσα μου. Ήμουν καλά «οπλισμένος» με τα βιβλία που είχα διαβάσει για την Ελλάδα, ιδίως εκείνα των Richard Clogg και Christopher Woodhouse. Αν και αμφότεροι αναφέρονται σε κακή βρετανική συμπεριφορά, αυτή τείνει να είναι θαμμένη μέσα στα βιβλία τους και σίγουρα δεν τονίζεται. Ο Woodhouse, για παράδειγμα, επικρίνει την εμμονή του Τσώρτσιλ με την επαναφορά του βασιλιά, αλλά δεν επεκτείνεται ιδιαίτερα στον ρόλο της Βρετανίας στον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο, ενώ θαμμένο στη σελίδα 57 της Σύντομης Ιστορίας της Ελλάδας του Clogg βρίσκουμε το εντυπωσιακό (για μένα) απόσπασμα ενός Βρετανού διπλωμάτη: «Μια πραγματικά ανεξάρτητη Ελλάδα είναι παραλογισμός. Η Ελλάδα μπορεί να είναι είτε αγγλική είτε ρωσική, και αφού δεν πρέπει να είναι ρωσική, είναι αναγκαίο να είναι αγγλική». Λίγα έχουν αλλάξει σήμερα· παραφράζω τον Francesco Guicciardini (για τον οποίο έχω γράψει βιβλίο): «Τα πράγματα ήταν πάντοτε τα ίδια· το παρελθόν ρίχνει φως στο μέλλον, και τα ίδια πράγματα επιστρέφουν με διαφορετικά χρώματα».

Με τη γνώση μου για την ελληνική εξωτερική πολιτική (στον βαθμό που υφίσταται σήμερα), συνειδητοποίησα ότι πολιτικά πράγματι λίγα είχαν αλλάξει και ότι ο θεσμικά αταβιστικός φόβος και η αντιπάθεια της Αγγλίας και κατόπιν της Βρετανίας απέναντι στη Ρωσία –και ακόμη και στον ρωσικό λαό– εξακολουθούν να υπάρχουν, ενισχυμένοι προφανώς από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ενώ οι Έλληνες πολίτες πληρώνουν φόρους για να στέλνουν όπλα και χρήματα στην Ουκρανία· ένα φαινομενικό παράδοξο, δεδομένου ότι το σύγχρονο ελληνικό κράτος οφείλει την ύπαρξή του περισσότερο στη Ρωσία από οποιαδήποτε άλλη χώρα, όπως εξηγώ στο βιβλίο μου. Στο πλαίσιο αυτό, η σύγχρονη εκδήλωση του συνεχιζόμενου προβλήματος σε σχέση με την Ελλάδα και τη Ρωσία είναι ότι οι περισσότεροι Έλληνες θεωρούν τον πρώτο ηγέτη της Ελλάδας, τον Ιωάννη Καποδίστρια, ως ήρωα, ενώ η βρετανική κυβέρνηση τον υποπτευόταν για φιλορωσικές τάσεις και σίγουρα ανακουφίστηκε όταν δολοφονήθηκε. Κι όμως, παρά το μεγαλείο του τόσο στη διαμόρφωση του ελβετικού συντάγματος όσο και στη διάσωση μιας ηττημένης Γαλλίας, το 1815, από τον διαμελισμό και τη χρεοκοπία, δύσκολα τυγχάνει σεβασμού από τη Βρετανία.

Ομολογώ ότι γράφω και για προσωπικές εμπειρίες, όπως φωνασκούντες ακαδημαϊκούς, παράνομες προσλήψεις σε πανεπιστήμιο και τη διαφθορά στην Ελλάδα, αλλά και για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συζήτηση με τον φιλέλληνα Λόρδο Owen στην Πελοπόννησο, όπου περνά τα καλοκαίρια του. Δεν αποφεύγω όμως αμφιλεγόμενα θέματα όπως η δολοφονία του Ταξίαρχου Saunders, ο Τεκτονισμός, ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος και πιθανές προσπάθειες «κατάκτησης των ελληνικών καρδιών και μυαλών». Πρόκειται για ζητήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν κατά μέτωπο και όχι να συγκαλυφθούν. Ας θυμηθούμε τα λόγια του Patrick Leigh Fermor το 1966: «Από τον Ελληνικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας και έπειτα, η Αγγλία απολαμβάνει μια ιδιαίτερη υπεροχή στις ελληνικές συμπάθειες […] σοβαροί λόγοι στηρίζουν αυτή την κολακευτική εικόνα […] μια εικόνα που, δυστυχώς, η πρόσφατη σύγκρουση στην Κύπρο έχει κλονίσει […] είναι πρόωρο να πούμε αν τα πράγματα θα επανέλθουν με τον χρόνο στην προηγούμενη ευτυχή τους κατάσταση. Υπάρχουν ελπιδοφόρα σημάδια. Αλλά τα κρίνα που σαπίζουν μυρίζουν χειρότερα από τα ζιζάνια [δική μου έμφαση]». Πολλοί Έλληνες, κυρίως δεξιοί, θα συμφωνήσουν με τον Leigh Fermor, όχι όμως και οι πιο αριστεροί. Η Κύπρος αποτελεί πράγματι αμηχανία, με ακόμη και τον προωθητή του Σχεδίου Ανάν, David Hannay, να παραδέχεται ότι «δεν καλύψαμε τον εαυτό μας με δόξα». Χρειάστηκαν σχεδόν 800 χρόνια για να ζητήσει ο Πάπας συγγνώμη από την Ελλάδα για την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204. Θα ζητήσει η Βρετανία συγγνώμη για τον επιζήμιο ρόλο της στον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο —ένα ζήτημα που εξακολουθεί να υποβόσκει δυσάρεστα κάτω από την επιφάνεια της ελληνικής ζωής— νωρίτερα ή αργότερα; Αν το έκανε, αυτό αναμφίβολα θα έδινε ώθηση στις βρετανοελληνικές σχέσεις. Θα χρειαστεί όμως θάρρος τόσο από Βρετανούς όσο και από Έλληνες πολιτικούς για να εργαστούν προς αυτή την κατεύθυνση. Όσο για τα Γλυπτά του Παρθενώνα, η Βρετανία θα μπορούσε να τα επιστρέψει άμεσα. Οι Έλληνες θα σέβονταν τη Βρετανία αν είχε το θάρρος και την ηθική να τα επιστρέψει.

• Ο William Mallinson είναι πρώην Βρετανός διπλωμάτης, μέλος της Συντακτικής Επιτροπής του Journal of Balkan and Near Eastern Studies και συγγραφέας πολλών βιβλίων, στα ελληνικά και στα αγγλικά, μεταξύ των οποίων Cyprus: a Modern History και Guicciardini, Geopolitics and Geohistory: Understanding Inter-State Relations. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του είναι The Real Story of the Relationship between Britain and Greece, του οποίου η έκδοση σε χαρτόδετο κυκλοφόρησε πρόσφατα. Έχει επίσης εκδοθεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Παπαζήση με τον τίτλο Οι Ελληνο-Βρετανικές Σχέσεις: Ξετυλίγοντας τον Μύθο.

Γράφει ο Απόστολος Αποστολόπουλος

Πριν από μερικές μέρες δημοσιεύθηκε ότι ο πρωθυπουργός θα δώσει σύντομα εντολή να επανέλθουν τα δώρα Χριστουγέννων και άλλα πολλά. Κοντή γιορτή. Οι διαρροές, μαζί τους και η αισιοδοξία, αναιρέθηκαν από τον ίδιο τον πρωθυπουργό αν και η πηγή της αρχικής πληροφορίας ήταν, όπως είναι φυσικό ο …πρωθυπουργός.

Κάτι τέτοιο συμβαίνει όταν «ανώτερες» δυνάμεις,  αυτές που κυβερνούν από το σκοτεινό παρασκήνιο, παρεμβαίνουν και αποφασίζουν. Αν κάποιοι «απαγορεύουν» να παρθούν μέτρα διάσωσής της κυβέρνησης τότε αυτή  διανύει τις ύστατες μέρες δόξας. Σ’ αυτό το στάδιο, φαίνεται, βρίσκεται η ΝΔ.

Επί πλέον ένδειξη ότι κανείς δεν μπορεί να σώσει το καράβι είναι ότι ούτε ένας δεν σχολίασε ούτε παραξενεύτηκε πως ο πρωθυπουργός πέρασε από το «θα δώσω και θα σωθούμε» στο «ψάξτε επειγόντος για σωσίβιο». Μούγγα στη στρούγκα.

Μπήκαμε, λοιπόν, στη φάση «αποχαιρέτα-την την Αλεξάνδρεια που χάνεις» όπως θα ‘λεγε ο Καβάφης. Η πιο σοβαρή δημόσια ένδειξη ότι ανατέλλει νέα Εποχή είναι η λυσσώδης προσπάθεια να επιβληθεί η επάνοδος του πρώην κ. Τσίπρα στην πολιτική σκηνή.  Και ταυτόχρονα η περιορισμένη αντίδραση σ’ αυτή την επάνοδο. Όχι επειδή κανείς δεν τον υπολογίζει ως αντίπαλο. Αλλά, αντιθέτως, επειδή όλοι αντιλαμβάνονται ότι εδώ έχουμε το θαύμα: μια δεύτερη ανάσταση.  Βέβαια η δουλειά θέλει χρόνο για να ωριμάσει και να δώσει καρπούς. Επειδή «ο Βίος και Πολιτεία» του ανδρός είναι πολύ πρόσφατη και δεν άφησε τόσο αγαθές μνήμες. Αλλά αυτά είναι λεπτομέρειες ασήμαντες μπροστά στο μεγαλείο των Σκοπών-μεγαλείο που προσδιορίζεται σαφώς από το Μεγαλείο των παικτών οι οποίοι και προσδιορίζουν τους στόχους.

Μια πρώτη, βασική, συζήτηση είναι ποιοι είναι οι στόχοι και ποιος ακριβώς τους καθορίζει. Ιδίως τους στόχους στην εξωτερική πολιτική.

Ήδη επ’ αυτού υπάρχει η «υπόθεση Μαρατζίδη» σεβαστού καθηγητή περί τα εξωτερικά, όπως εξ ίσου σεβαστή είναι και η υπάλληλος του ΥΠΕΞ κ. Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου που αναβαθμίστηκε σε μόνιμη Υφ/γο Εξωτερικών-λίγοι είναι οι άξιοι εμπιστοσύνης. Τον πρώτο, τον κ. Μαρατζίδη, τον κατατάσσουν στην κατηγορία «κατάσκοπος των Άγγλων» και την δεύτερη στους «φίλα διακείμενη της Τουρκίας», προφανώς αδικούμενοι και οι δυο όχι ασφαλώς ως υποκινούμενοι από κάποιο  «κομμουνιστικό δάχτυλο» (αυτωνών τους κόπηκαν ολόκληρα τα χέρια μαζί και η πίστη) αλλά από χρυσοχέρηδες φίλους-ήδη από αρχαιοτάτων χρόνων ο χρυσός είχε μετατρέψει τους γενναίους Σπαρτιάτες σε δουλάκια των Περσών.

Στον κ. Τσίπρα χρειάζεται κάποιος χρόνος για να (ξανά) χτίσει εμπιστοσύνη με τον κοσμάκη  τον «πάντα γελαστό και γελασμένο». Οι Συριζαίοι που έσπευσαν να τον ακολουθήσουν δεν είναι αρκετοί και κυρίως είναι οι πιο λιγούρηδες, κακό παράδειγμα για όσους έχουν ακόμα μνήμη. Με χρόνο και λεφτά, όμως όλα γίνονται. Άλλωστε εμείς οι Έλληνες είμαστε ξεχασιάρηδες, λένε. Βέβαια είναι πιο εύκολο να ξεχαστούν οι Πρέσπες του παρελθόντος από το να καταπιούμε ας πούμε την Θράκη του μέλλοντος, ή την Κρήτη, αν μας βαρεθεί ο Πολάκης και αυτονομηθεί, όπως πχ η Ταϊβάν -νησί της Κίνας όπως η Κρήτη με την Ελλάδα. Το πιο κουφό θα είναι να περάσουμε από τον Ελ. Βενιζέλο στην κ. Παπαδοπούλου! ! αλλά στο Ελλάντα όλα γίνονται.

Ο κ. Μητσοτάκης… δεν τον θέλουν άλλο, αλλά χρειάζονται την παρακαταθήκη του και τους παρακαθήμενους για να τους μνημονεύουμε ιδίως τον κ. Δένδια επειδή ξέρει και κάνει αντιπολίτευση, προϋπόθεση για να γίνει κυβέρνηση. Μαζί με τον κ. Τσίπρα θα είναι το τέλειο δίδυμο. Η φαντασία τέλος. Από τώρα μπαίνουμε στην ωμή πραγματικότητα. Με τους ήρωες που της ταιριάζουν.

Ο καθηγητής Οικονομικής Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής Θεωρίας Ιωάννης Μάζης, μιλώντας στη Ναυτεμπορική και σχολιάζοντας το προσχέδιο συμφωνίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, εμφανίστηκε ιδιαίτερα επιφυλακτικός ως προς τις προοπτικές μιας μόνιμης αποκλιμάκωσης, υποστηρίζοντας ότι το βασικό ζήτημα παραμένει άλυτο και δεν είναι άλλο από το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.

Ο κ. Μάζης ξεκαθάρισε εξαρχής ότι δεν είχε μελετήσει το πλήρες κείμενο του προσχεδίου, ωστόσο επισήμανε πως το κρίσιμο στοιχείο είναι κατά πόσο αντιμετωπίζεται το ζήτημα του σχάσιμου υλικού και των πυρηνικών δυνατοτήτων του Ιράν. Όπως τόνισε, όλα τα υπόλοιπα ζητήματα είναι δευτερεύοντα σε σχέση με αυτόν τον πυρήνα της αντιπαράθεσης.

Κατά την ανάλυσή του, τόσο η Ουάσιγκτον όσο και η Τεχεράνη φαίνεται να επιδιώκουν κυρίως να κερδίσουν χρόνο. Ειδικά για τον Ντόναλντ Τραμπ, ο χρόνος αυτός είναι απολύτως αναγκαίος, καθώς του επιτρέπει να παρουσιάσει στο αμερικανικό εσωτερικό ένα αφήγημα επιτυχίας. Σύμφωνα με τον καθηγητή, ο Αμερικανός πρόεδρος θα επιχειρήσει να εμφανιστεί ως ειρηνοποιός που κατάφερε να κλείσει ένα ακόμη μέτωπο κρίσης και να διασφαλίσει την ομαλή λειτουργία των Στενών του Ορμούζ.

Ο Ιωάννης Μάζης παρατήρησε, ωστόσο, ότι αυτή η αφήγηση περιέχει μια σημαντική αντίφαση. Όπως σημείωσε, τα Στενά του Ορμούζ ήταν ήδη ανοιχτά και η κρίση προκλήθηκε από τις εξελίξεις που ακολούθησαν τις αμερικανικές πρωτοβουλίες. Παρ’ όλα αυτά, εκτίμησε ότι ο Τραμπ θα επιδιώξει να παρουσιάσει την εξέλιξη ως προσωπική επιτυχία, ενώ παράλληλα θα υποστηρίξει ότι κατάφερε να εμπλέξει τους Ευρωπαίους στην προστασία της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στην περιοχή.

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο καθηγητής στη φύση της συμφωνίας, την οποία χαρακτήρισε ουσιαστικά ως ένα Memorandum of Understanding, δηλαδή ένα προσύμφωνο που δεν επιλύει τα προβλήματα αλλά απλώς ανοίγει τον δρόμο για μελλοντικές διαπραγματεύσεις. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, πρόκειται για μια συμφωνία «για να συμφωνήσουμε ότι θα μιλήσουμε».

Ο ίδιος εξέφρασε έντονο προβληματισμό για το ενδεχόμενο η διαδικασία να παραταθεί πολύ πέρα από το αρχικό χρονικό πλαίσιο των 60 ημερών, έτσι ώστε να καλύψει σημαντικούς πολιτικούς σταθμούς τόσο στις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και στο Ισραήλ. Κατά την εκτίμησή του, ο Τραμπ επιθυμεί να φτάσει στις αμερικανικές εκλογικές αναμετρήσεις έχοντας παρουσιάσει μια εικόνα σταθερότητας και ειρηνικής διαχείρισης, ενώ αντίστοιχα ο Μπενιαμίν Νετανιάχου καλείται να διαχειριστεί το δικό του πολιτικό περιβάλλον ενόψει των ισραηλινών εκλογών.

Ο κ. Μάζης προειδοποίησε ότι, εφόσον το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν παραμείνει άλυτο, δεν μπορεί να αποκλειστεί μια νέα θερμή φάση στην περιοχή του Περσικού Κόλπου μετά το πέρας της περιόδου διαπραγμάτευσης. Κατά την άποψή του, το βασικό πρόβλημα απλώς μετατίθεται χρονικά και δεν επιλύεται.

Αναφερόμενος στο Ισραήλ, υποστήριξε ότι η κυβέρνηση Νετανιάχου έχει αποκομίσει σημαντικά κέρδη από τις πρόσφατες εξελίξεις, αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζει αυξανόμενη πίεση στο εσωτερικό. Όπως επισήμανε, η αντιπολίτευση κατηγορεί πλέον τον Ισραηλινό πρωθυπουργό για υπερβολική διαλλακτικότητα, γεγονός που τον υποχρεώνει να αποδείξει ότι παραμένει σκληρός απέναντι στους αντιπάλους του.

Στο πλαίσιο αυτό, ο καθηγητής θεωρεί ότι η στάση της Χεζμπολάχ θα αποτελέσει καθοριστικό παράγοντα. Εάν υπάρξουν νέες επιθέσεις κατά του Ισραήλ, η απάντηση του Τελ Αβίβ θα είναι σχεδόν βέβαιη, γεγονός που θα μπορούσε να ανατρέψει ολόκληρη τη διαδικασία αποκλιμάκωσης. Παράλληλα, εκτίμησε ότι η Χεζμπολάχ θα επιθυμούσε να πλήξει πολιτικά τον Νετανιάχου, ελπίζοντας σε μια διαφορετική κυβέρνηση στο Ισραήλ μετά τις εκλογές.

Σε ό,τι αφορά τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Ιωάννης Μάζης εκτίμησε ότι ο Ντόναλντ Τραμπ κινδυνεύει να υποστεί πολιτικές απώλειες στη Βουλή των Αντιπροσώπων, ακόμη κι αν διατηρήσει τον έλεγχο της Γερουσίας. Κατά τον ίδιο, μια τέτοια εξέλιξη θα δυσχέραινε σημαντικά την πολιτική του θέση και θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέες συγκρούσεις στο εσωτερικό πολιτικό σκηνικό των ΗΠΑ.

Κλείνοντας, ο καθηγητής εξέφρασε τον φόβο ότι η σημερινή αποκλιμάκωση ενδέχεται να είναι προσωρινή. Όπως υπογράμμισε, οι πολιτικές σκοπιμότητες, οι εκλογικές αναμετρήσεις και κυρίως η εκκρεμότητα γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν δημιουργούν τις προϋποθέσεις για νέα όξυνση μετά το πέρας της μεταβατικής περιόδου. «Έχω έναν προβληματισμό για το τι θα ακολουθήσει μετά από αυτές τις 60 ημέρες», ανέφερε χαρακτηριστικά, εκτιμώντας ότι η διαδικασία πιθανότατα θα παραταθεί, καθώς κανένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές δεν θα επιθυμεί να βρεθεί αντιμέτωπος με τις κάλπες εν μέσω μιας νέας κρίσης.