Το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου, τα λεηλατημένα χειρόγραφα της Μακεδονίας και η πίεση στην αγροτική γη στο επίκεντρο της εκπομπής με τον Παντελή Σαββίδη.

Με αιχμηρά ερωτήματα για το πραγματικό αποτύπωμα της επίσκεψης του Μάρκο Ρούμπιο στην Ελλάδα, τη στάση της Ουάσιγκτον απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις και την προστασία του παραγωγικού και πολιτιστικού πλούτου της χώρας εξελίχθηκε η συζήτηση στις «Ανιχνεύσεις» με τον Παντελή Σαββίδη.

Στον «Καφέ της Κυριακής» της 11ης Οκτωβρίου, η συζήτηση κινήθηκε σε τρία μεγάλα μέτωπα: την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, τη διεκδίκηση των χειρογράφων και κειμηλίων που αφαιρέθηκαν από μονές της Βόρειας Ελλάδας και την επέκταση των φωτοβολταϊκών σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις.

Ρούμπιο: Η εικόνα της Πνύκας και το ερώτημα της ασφάλειας

Ο διεθνολόγος και οικονομολόγος Θρασύβουλος Ευτυχίδης διατύπωσε έντονες επιφυλάξεις για την αποτίμηση της επίσκεψης. Αναγνώρισε ότι η ομιλία στην Πνύκα, με φόντο την Ακρόπολη, πρόσφερε προβολή στην Ελλάδα, υποστήριξε όμως ότι η επικοινωνιακή διάσταση δεν συνοδεύτηκε από ανάλογες δεσμεύσεις στα ζητήματα που ενδιαφέρουν άμεσα την ελληνική πλευρά.

Κατά την εκτίμησή του, η Ουάσιγκτον προώθησε τις δικές της προτεραιότητες στην ενέργεια και στους εξοπλισμούς. Έθεσε, επομένως, το ερώτημα ποιο είναι το συγκεκριμένο ελληνικό όφελος και κατά πόσο η αναβάθμιση του ενεργειακού ρόλου της χώρας μεταφράζεται σε ουσιαστική ενίσχυση της ασφάλειάς της.

Ο Παντελής Σαββίδης επέμεινε στην ανάγκη να αξιολογηθεί η επίσκεψη με βάση τις θέσεις που διατυπώθηκαν για τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα. Η κριτική του επικεντρώθηκε στην απουσία, όπως την αξιολόγησε, σαφούς μηνύματος αποτροπής προς την Άγκυρα για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου.

Η παγίδα της «ενημέρωσης» της Τουρκίας

Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στις αναφορές περί «λεπτής κατάστασης», «ευαισθησιών» άλλων χωρών και χειρισμού του ζητήματος μέσω ιδιωτικής διπλωματίας, όπως παρουσιάστηκαν και σχολιάστηκαν στην εκπομπή.

Στη συζήτηση διατυπώθηκε η προειδοποίηση ότι η διατήρηση ίσων αποστάσεων μπορεί να διευκολύνει νέες αμφισβητήσεις. Το καλώδιο, επισημάνθηκε, συνδέεται με την έξοδο της Κύπρου από την ενεργειακή απομόνωση και με τη δυνατότητα υλοποίησης ενός έργου χωρίς να δημιουργούνται προηγούμενα τουρκικής συναίνεσης.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον είχε η επισήμανση ότι ακόμη και μια διαδικασία που η Αθήνα θα χαρακτήριζε απλή ενημέρωση της Τουρκίας θα μπορούσε να παρουσιαστεί από την Άγκυρα ως αίτημα έγκρισης. Η προειδοποίηση αφορούσε τον κίνδυνο διαφορετικών ερμηνειών μιας διπλωματικής κίνησης και τη μετέπειτα αξιοποίησή της από την τουρκική πλευρά.

Στο ίδιο πλαίσιο τέθηκε η ανάγκη σταθερής στρατηγικής αποτροπής τετελεσμένων. Οι τουρκικές κινήσεις, υποστηρίχθηκε, πρέπει να εξετάζονται συνολικά, ώστε η Ελλάδα να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες και να αποφεύγει τη διαρκή εκ των υστέρων διαχείριση προβλημάτων.

Συζητήθηκε επίσης η επισήμανση περί απουσίας γραπτής αναφοράς στο σχήμα «3+1» —Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ και ΗΠΑ— από το κοινό ανακοινωθέν. Η παρατήρηση παρουσιάστηκε ως ζήτημα που χρειάζεται εξήγηση, με τη διευκρίνιση ότι από μόνη της δεν αποδεικνύει αλλαγή αμερικανικής πολιτικής.

Κατσαρός: Τα χειρόγραφα παραμένουν ανοιχτή πληγή

Μεγάλο μέρος της εκπομπής αφιερώθηκε στην παρέμβαση του Βασίλη Κατσαρού, ομότιμου καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, για τους θησαυρούς των μονών της Βόρειας Ελλάδας που λεηλατήθηκαν και μεταφέρθηκαν στη Βουλγαρία.

Ο καθηγητής περιέγραψε την πολύχρονη ερευνητική εργασία του για τα χειρόγραφα της Παναγίας Εικοσιφοίνισσας και του Τιμίου Προδρόμου Σερρών. Εξήγησε ότι η καταγραφή και ταυτοποίησή τους αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για τη διεκδίκησή τους: δίνει σε κάθε τεκμήριο αναγνωρίσιμη ταυτότητα και συνδέει το αντικείμενο με τον τόπο και τη μονή προέλευσής του.

Στη δική του αποτίμηση, η επιστροφή περιορισμένου αριθμού κειμηλίων, στο πλαίσιο της συνεννόησης για τα οστά του Σαμουήλ, αφήνει ανοιχτό τον μεγάλο φάκελο των χειρογράφων. Διευκρίνισε μάλιστα ότι στα επιστραφέντα κειμήλια δεν περιλαμβάνεται χειρόγραφο.

Αναφέρθηκε σε εκατοντάδες καταγεγραμμένους κώδικες και σπαράγματα χειρογράφων, υπογραμμίζοντας την ιστορική, αρχαιολογική και πνευματική αξία τους. Πρόκειται, όπως εξήγησε, για τεκμήρια που περιλαμβάνουν την ιστορία των μοναστηριών, αρχειακές πράξεις και υλικό συνδεδεμένο με την Κωνσταντινούπολη και την πατριαρχική παράδοση.

Κρίσιμο σημείο της τοποθέτησής του ήταν ότι δεν είχε δει το πλήρες κείμενο της πρόσφατης συμφωνίας. Ζήτησε να γίνει γνωστό το περιεχόμενό της, προκειμένου να κριθεί τι ακριβώς εξασφαλίστηκε και τι παραμένει προς διεκδίκηση.

Ο Κατσαρός ανέφερε επίσης ότι δεν κλήθηκε να συμμετάσχει στη συγκεκριμένη διαδικασία. Διευκρίνισε, ωστόσο, πως το ζήτημα υπερβαίνει τα πρόσωπα και απαιτεί επιστημονική εργασία, πολιτική βούληση και διπλωματική συνέχεια.

Από την πλευρά του, ο Σαββίδης ξεκαθάρισε ότι η επιμονή στην επιστροφή των θησαυρών της Βόρειας Ελλάδας δεν μειώνει τη σημασία της διεκδίκησης των Γλυπτών του Παρθενώνα.

Φωτοβολταϊκά και αγροτική γη: Ποιος θα παράγει τρόφιμα;

Στο αγροτικό σκέλος, ο αγροτοσυνδικαλιστής Ελευθέριος Καφάτσος κατήγγειλε ότι η επέκταση ενεργειακών έργων σε παραγωγικές εκτάσεις αυξάνει την πίεση στους καλλιεργητές.

Περιέγραψε περιπτώσεις επικαλύψεων ανάμεσα σε δηλώσεις αγροτεμαχίων και αιτήσεις ενεργειακών εταιρειών, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να προκαλέσουν καθυστερήσεις στις ενισχύσεις και οικονομικό αδιέξοδο για τους παραγωγούς. Οι αναφορές αυτές παρουσιάστηκαν ως καταγγελίες και ευρήματα έρευνας που, όπως είπε, βρίσκεται σε εξέλιξη.

Ο ίδιος συνέδεσε την αποχώρηση αγροτών από την παραγωγή με το κόστος καλλιέργειας, τις εκκρεμότητες στις πληρωμές και τις καθυστερήσεις σε αναγκαίες υποδομές. Έθεσε επίσης το ζήτημα της συγκέντρωσης της παραγωγής σε μεγάλες επιχειρηματικές μονάδες και των περιορισμένων δυνατοτήτων που διαθέτουν οι μεμονωμένοι αγρότες για να ανταγωνιστούν αυτό το μοντέλο.

Ο Ευτυχίδης έδωσε ευρύτερη διάσταση στο θέμα, επισημαίνοντας ότι η επισιτιστική ασφάλεια και το νερό θα αποτελέσουν κρίσιμα πεδία ανταγωνισμού. Ο Σαββίδης, παρουσιάζοντας εικόνες φωτοβολταϊκών από πεδινές εκτάσεις, έθεσε ευθέως το ζήτημα της αντικατάστασης καλλιεργειών από ενεργειακές εγκαταστάσεις.

Στο τέλος τέθηκε και το θέμα των αναγκών νερού για κέντρα δεδομένων, με διαφορετικές εκτιμήσεις για την έκταση της κατανάλωσης και τον ρόλο της ανακύκλωσης στα συστήματα ψύξης.

Η εκπομπή περιέλαβε ακόμη παρεμβάσεις του Βασίλη Κυρατζόπουλου για την Τουρκία, τις πολιτικές και οικονομικές πιέσεις στο εσωτερικό της και τις περιφερειακές της κινήσεις. Η συζήτηση επανέφερε διαρκώς το ερώτημα με ποιες συγκεκριμένες ενέργειες η Ελλάδα προστατεύει τα δικαιώματα, την παραγωγική βάση και την ιστορική της περιουσία

.

Του Νίκου Ι. Σπανού
Ναυάρχου Λ.Σ.–ΕΛ.ΑΚΤ. ε.α. – Διεθνούς Πραγματογνώμονα Ναυτιλιακών Θεμάτων

Υπάρχουν εποχές κατά τις οποίες οι μεγάλες γεωπολιτικές συγκρούσεις εκδηλώνονται με πολεμικά πλοία, στρατιωτικές κινητοποιήσεις και ηχηρές διπλωματικές ανακοινώσεις. Υπάρχουν, όμως, και στιγμές κατά τις οποίες ένα υποθαλάσσιο καλώδιο αρκεί για να αποκαλύψει τις βαθύτερες αντιθέσεις μιας ολόκληρης περιοχής.

Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, γνωστή ως Great Sea Interconnector, δεν αποτελεί πλέον απλώς ένα φιλόδοξο ενεργειακό εγχείρημα. Έχει αναδειχθεί σε ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο η τεχνολογία, η οικονομία, το Διεθνές Δίκαιο και η ναυτική ισχύς συναντώνται στον ίδιο γεωγραφικό χώρο.

Και το κρισιμότερο ερώτημα δεν είναι μόνο πότε θα τοποθετηθεί το καλώδιο στον βυθό της Ανατολικής Μεσογείου. Είναι τι ακριβώς διακυβεύεται στην επιφάνεια της θάλασσας.

Μια ενεργειακή σύνδεση με γεωπολιτικό βάθος

Το έργο φιλοδοξεί να τερματίσει την ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου, συνδέοντας το ηλεκτρικό της σύστημα με την ηπειρωτική Ευρώπη μέσω της Ελλάδας και δημιουργώντας προοπτικές ευρύτερης διασύνδεσης με το Ισραήλ.

Πρόκειται για υποδομή στρατηγικής σημασίας, η οποία υπερβαίνει την απλή μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας. Η ενεργειακή ασφάλεια αποτελεί πλέον αναπόσπαστο στοιχείο της εθνικής ασφάλειας. Ένα κράτος που εξαρτάται αποκλειστικά από περιορισμένες πηγές ηλεκτροπαραγωγής είναι περισσότερο εκτεθειμένο σε κρίσεις, ανατιμήσεις και διαταραχές του εφοδιασμού.

Ωστόσο, η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι ένας ουδέτερος γεωγραφικός διάδρομος. Είναι μια θαλάσσια περιοχή όπου συναντώνται διαφορετικές αντιλήψεις περί δικαιοδοσίας, ανταγωνιστικές στρατηγικές και σημαντικά οικονομικά συμφέροντα.

Η επανεκκίνηση των ερευνών για το καλώδιο, με τη συμμετοχή γαλλικών επιχειρηματικών και τεχνικών φορέων, επαναφέρει στο προσκήνιο αυτήν ακριβώς τη σύνθετη πραγματικότητα.

Όταν μια NAVTEX αποκτά στρατηγική σημασία

Για τον απλό πολίτη, μια NAVTEX μπορεί να μοιάζει με μια συνηθισμένη ναυτιλιακή αναγγελία. Για όσους, όμως, γνωρίζουν τον επιχειρησιακό χαρακτήρα της θάλασσας, η σημασία της μπορεί να είναι πολύ ευρύτερη.

Η NAVTEX αποτελεί μέσο ενημέρωσης της ναυσιπλοΐας και όχι αυτοτελή τίτλο κυριαρχίας ή θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Όταν, όμως, εκδίδονται αντικρουόμενες αναγγελίες για την ίδια περιοχή, μπορεί να αναδεικνύονται βαθύτερες διαφωνίες σχετικά με τις αρμοδιότητες και τα δικαιώματα των εμπλεκόμενων κρατών.

Η Τουρκία έχει διατυπώσει αντιρρήσεις για δραστηριότητες που συνδέονται με την ηλεκτρική διασύνδεση, επικαλούμενη δικές της θαλάσσιες διεκδικήσεις και το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Η Ελλάδα απορρίπτει αυτές τις αξιώσεις στον βαθμό που θίγουν τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.

Το ζήτημα, συνεπώς, υπερβαίνει την τεχνική εκτέλεση μιας υποθαλάσσιας εγκατάστασης.

Αγγίζει την ουσία μιας ιδιαίτερα σημαντικής διάκρισης: άλλο πράγμα η ενημέρωση για την ασφαλή διεξαγωγή θαλάσσιων εργασιών και άλλο η αναγνώριση δικαιώματος τρίτου κράτους να εγκρίνει ή να απαγορεύει τις εργασίες αυτές.

Η διάκριση δεν είναι απλώς λεκτική. Μπορεί να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπίζονται αντίστοιχες δραστηριότητες στο μέλλον.

Το Δίκαιο της Θάλασσας δεν πρέπει να μετατρέπεται σε πεδίο επιβολής ισχύος

Το άρθρο 79 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, το δικαίωμα τοποθέτησης υποθαλάσσιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα.

Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι όλες οι εργασίες, ιδίως οι προπαρασκευαστικές έρευνες, υπάγονται αυτομάτως στο ίδιο νομικό καθεστώς. Η φύση κάθε δραστηριότητας, η θαλάσσια ζώνη και οι εφαρμοστέοι κανόνες έχουν καθοριστική σημασία.

Εκεί βρίσκεται και η ουσία της σημερινής αντιπαράθεσης.

Το Διεθνές Δίκαιο δεν μπορεί να εφαρμόζεται επιλεκτικά, ούτε να υποκαθίσταται από τη δυνατότητα μιας χώρας να αναπτύσσει στρατιωτική παρουσία στην περιοχή.

Η ναυτική ισχύς οφείλει να υπηρετεί τη σταθερότητα και την προστασία της νόμιμης δραστηριότητας. Δεν πρέπει να λειτουργεί ως μηχανισμός δημιουργίας τετελεσμένων εις βάρος των δικαιωμάτων άλλων κρατών.

Από την άλλη πλευρά, η αποτελεσματική υπεράσπιση των δικαιωμάτων απαιτεί περισσότερο από νομική επιχειρηματολογία. Προϋποθέτει επιχειρησιακή ετοιμότητα, συνεπή διπλωματία και σαφή στρατηγικό σχεδιασμό.

Η Ευρώπη μπροστά στη δική της δοκιμασία

Εδώ ανακύπτει ένα ακόμη μεγαλύτερο ζήτημα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναγνωρίσει τη σημασία της ηλεκτρικής διασύνδεσης και έχει δεσμεύσει σημαντικούς οικονομικούς πόρους για την υλοποίησή της.

Αλλά μια ευρωπαϊκή υποδομή δεν εξασφαλίζεται αποκλειστικά με χρηματοδότηση.

Χρειάζεται πολιτική συνέπεια, διπλωματική υποστήριξη και αποτελεσματικό πλαίσιο προστασίας απέναντι σε κινδύνους που ενδέχεται να επηρεάσουν την κατασκευή και τη μελλοντική λειτουργία της.

Εάν η Ευρώπη φιλοδοξεί να αποκτήσει ουσιαστική στρατηγική αυτονομία, οφείλει να αντιμετωπίζει την ασφάλεια των ενεργειακών της δικτύων ως συλλογική ευθύνη.

Το υποθαλάσσιο καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση όπου η ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική συναντά την πραγματικότητα της θαλάσσιας γεωστρατηγικής.

Δεν αρκεί να χαρακτηρίζεται ένα έργο ευρωπαϊκής προτεραιότητας. Πρέπει να διαμορφώνονται και οι συνθήκες που επιτρέπουν την πραγματοποίησή του.

Η θάλασσα του αύριο θα κρίνεται και στον βυθό της

Για δεκαετίες, η ναυτική στρατηγική επικεντρωνόταν κυρίως στον έλεγχο θαλάσσιων οδών, στη δυνατότητα προβολής ισχύος και στην προστασία της εμπορικής ναυσιπλοΐας.

Σήμερα, η εικόνα μεταβάλλεται.

Στον βυθό των θαλασσών βρίσκονται ενεργειακές υποδομές, τηλεπικοινωνιακά δίκτυα και συστήματα των οποίων η λειτουργία είναι ζωτική για την οικονομία και την κοινωνία.

Η προστασία τους δεν αποτελεί πλέον δευτερεύουσα τεχνική αποστολή, αλλά κρίσιμο πεδίο της σύγχρονης θαλάσσιας ασφάλειας.

Το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου υπενθυμίζει ότι οι μελλοντικές γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις δεν θα αφορούν αποκλειστικά την επιφάνεια της θάλασσας. Θα αφορούν ολοένα περισσότερο όσα βρίσκονται κάτω από αυτήν.

Γι’ αυτό απαιτείται ολοκληρωμένη προσέγγιση που συνδυάζει τη ναυτική επιτήρηση, την τεχνολογική προστασία, τη διεθνή συνεργασία και την πρόληψη κρίσεων.

Το πραγματικό διακύβευμα

Η επιτυχία του Great Sea Interconnector δεν πρέπει να κριθεί αποκλειστικά με όρους τεχνικής ολοκλήρωσης ή οικονομικής απόδοσης, όσο σημαντικοί και αν είναι.

Το έργο αναδεικνύει ένα ευρύτερο ερώτημα: μπορούν οι ευρωπαϊκές χώρες να αναπτύσσουν κρίσιμες υποδομές, στηριζόμενες στο Διεθνές Δίκαιο και σε αποτελεσματικούς μηχανισμούς ασφάλειας, χωρίς οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις να καθορίζουν διαρκώς τα όρια των δυνατοτήτων τους;

Η απάντηση απαιτεί σοβαρότητα και στρατηγική συνέχεια. Ούτε οι υπερβολικές διακηρύξεις ούτε η υποτίμηση των πραγματικών κινδύνων συνιστούν αποτελεσματική πολιτική.

Στη θάλασσα, η αξιοπιστία ενός κράτους δεν αποδεικνύεται από την ένταση των δηλώσεών του, αλλά από τη συνέπεια των ενεργειών του.

Γιατί, τελικά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ένα καλώδιο μπορεί να ενώσει δύο χώρες. Είναι αν οι χώρες αυτές, μαζί με την Ευρώπη, μπορούν να διασφαλίσουν ότι η θάλασσα θα παραμείνει χώρος σύνδεσης και συνεργασίας, αντί να μετατραπεί σε πεδίο επιβολής γεωπολιτικών περιορισμών.

Και αυτό είναι ένα ζήτημα πολύ μεγαλύτερο από ένα καλώδιο.