Του Σάββα Καλεντερίδη

Ο κόσμος εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία ο κίνδυνος δεν είναι απλώς μεγάλος. Είναι και δύσκολο να ελεγχθεί. Η κλιμάκωση ανάμεσα στη Ρωσία και τη Δύση, η αναβάθμιση των ουκρανικών δυνατοτήτων για πλήγματα βαθιά στη ρωσική ενδοχώρα και οι ανοικτές απειλές της Μόσχας προς τη Βρετανία και τη Γαλλία δημιουργούν ένα εκρηκτικό περιβάλλον.

Μέσα σε αυτό το κλίμα πραγματοποιήθηκε η αιφνιδιαστική επίσκεψη του διευθυντή της CIA, Τζον Ράτκλιφ, στη Μόσχα. Μια επίσκεψη αυτού του επιπέδου δεν γίνεται για δημόσιες σχέσεις ούτε για συνομιλίες ρουτίνας. Όταν ο επικεφαλής της κορυφαίας υπηρεσίας πληροφοριών των Ηνωμένων Πολιτειών ταξιδεύει μυστικά στη ρωσική πρωτεύουσα, σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον διαθέτει πληροφορίες τις οποίες θεωρεί σοβαρές και επείγουσες.

Το βασικό μήνυμα, σύμφωνα με τα δημοσιεύματα αμερικανικών μέσων, ήταν σαφές: Η Ρωσία να μην επιχειρήσει να δοκιμάσει τη συνοχή του ΝΑΤΟ με μια κυβερνοεπίθεση μεγάλης κλίμακας ή με μια περιορισμένη στρατιωτική ενέργεια σε κάποια από τις χώρες της Βαλτικής.

Το γεγονός ότι εξετάζονται τέτοια σενάρια δεν σημαίνει ότι μια ρωσική επίθεση είναι αναπόφευκτη. Σημαίνει όμως ότι οι υπηρεσίες πληροφοριών θεωρούν πως η πιθανότητα δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί.

Γιατί ανησυχούν οι Ηνωμένες Πολιτείες

Η Ρωσία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα πραγματικότητα. Η Ουκρανία απέκτησε τη δυνατότητα να προσβάλλει στρατιωτικούς, βιομηχανικούς και ενεργειακούς στόχους σε μεγάλο βάθος μέσα στη ρωσική επικράτεια. Αυτό κατέστη δυνατό χάρη στις τεχνολογικές υποδομές που κληρονόμησε από τη σοβιετική περίοδο, αλλά και με την καθοριστική συμβολή δυτικών χωρών.

Η απόφαση της Βρετανίας και της Γαλλίας να ενισχύσουν ακόμη περισσότερο την Ουκρανία, παρέχοντας τεχνογνωσία και διαβαθμισμένη τεχνολογία για πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς, αλλάζει τους υπολογισμούς της Μόσχας.

Η εκπρόσωπος του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών, Μαρία Ζαχάροβα, δεν περιορίστηκε σε μια γενική προειδοποίηση. Δήλωσε ότι η Ρωσία θα μπορούσε να πλήξει βρετανικούς στρατιωτικούς στόχους εντός αλλά και εκτός του ουκρανικού εδάφους. Αυτή είναι μια ευθεία απειλή κλιμάκωσης της σύγκρουσης έξω από τα σύνορα της Ουκρανίας.

Οι αμερικανικές ανησυχίες συνδέονται και με την κατάσταση των δυτικών οπλοστασίων. Τα αποθέματα πυραύλων, πυρομαχικών και αντιαεροπορικών συστημάτων έχουν μειωθεί σημαντικά εξαιτίας του πολέμου στην Ουκρανία και των αναγκών που δημιούργησε η σύγκρουση με το Ιράν.

Η Μόσχα μπορεί να εκτιμά ότι η Δύση δεν διαθέτει ούτε τα αποθέματα ούτε την πολιτική συνοχή για να απαντήσει άμεσα σε μια περιορισμένη ρωσική ενέργεια. Αυτό ακριβώς είναι που καθιστά την κατάσταση τόσο επικίνδυνη: Ο κίνδυνος ενός λανθασμένου υπολογισμού.

Το πυρηνικό όριο

Στη δημόσια συζήτηση επανέρχεται και το σενάριο χρησιμοποίησης τακτικών πυρηνικών όπλων από τη Ρωσία. Δεν θεωρώ ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα άμεσα επικείμενο πυρηνικό πλήγμα. Η χρήση πυρηνικού όπλου θα μπορούσε να εξεταστεί από τη Μόσχα μόνο στην περίπτωση κατά την οποία η ίδια η ύπαρξη και η εδαφική ακεραιότητα της Ρωσικής Ομοσπονδίας θεωρηθούν ότι απειλούνται.

Ωστόσο, και μόνο το γεγονός ότι το πυρηνικό ενδεχόμενο χρησιμοποιείται ως εργαλείο πολιτικής και ψυχολογικής πίεσης δείχνει πόσο έχει υποχωρήσει το όριο ασφαλείας που διαμορφώθηκε μετά το 1945.

Η παραβίαση του πυρηνικού ταμπού δεν θα άλλαζε μόνο τον πόλεμο στην Ουκρανία. Θα ανέτρεπε ολόκληρη την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας και θα άνοιγε έναν δρόμο χωρίς επιστροφή.

Από την προειδοποίηση στη διαπραγμάτευση

Μετά την επιστροφή του από τη Μόσχα, ο Τζον Ράτκλιφ συμμετείχε σε επαφές στον Λευκό Οίκο με κορυφαίους Αμερικανούς αξιωματούχους. Παράλληλα, ο αρμόδιος υφυπουργός Άμυνας για θέματα πολιτικής, Έλμπριτζ Κόλμπι, προγραμματίστηκε να βρεθεί στις Βρυξέλλες για συνομιλίες με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, και εκπροσώπους των κρατών-μελών.

Ο συγχρονισμός αυτών των κινήσεων δεν μπορεί να θεωρηθεί τυχαίος.

Την ίδια στιγμή, ο Κίριλο Μπουντάνοφ δήλωσε ότι τον Σεπτέμβριο ενδέχεται να επαναληφθούν απευθείας συνομιλίες μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, με τη συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν ταυτόχρονα να προειδοποιήσουν τη Μόσχα και να δημιουργήσουν έναν νέο δίαυλο διαπραγμάτευσης. Η διπλωματία των μυστικών υπηρεσιών χρησιμοποιείται ως το τελευταίο ανάχωμα πριν από μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.

Θέλω να πιστεύω ότι καμία από τις εμπλεκόμενες πλευρές δεν επιθυμεί να οδηγηθεί σε έναν παγκόσμιο πόλεμο. Αυτό όμως δεν αρκεί. Οι πόλεμοι δεν ξεσπούν πάντοτε επειδή κάποιος τους σχεδίασε από την αρχή. Πολλές φορές ξεσπούν επειδή μια πλευρά υποτίμησε την αποφασιστικότητα της άλλης.

Οι Patriot της Καρπάθου και η τουρκική «δικαίωση»

Την ώρα που η διεθνής κατάσταση γίνεται όλο και πιο επικίνδυνη, στην Ελλάδα παρακολουθούμε μια σειρά κινήσεων που η Τουρκία ερμηνεύει ως υποχωρήσεις.

Η μεταφορά της ελληνικής συστοιχίας Patriot από την Κάρπαθο προς την Κρήτη δεν είναι μια απλή επιχειρησιακή μετακίνηση χωρίς πολιτική σημασία.

Η εγκατάσταση των Patriot στην Κάρπαθο εξυπηρετούσε αρχικά τις ανάγκες της ευρύτερης νατοϊκής αεράμυνας. Παράλληλα, όμως, ακύρωνε στην πράξη το τουρκικό επιχείρημα περί δήθεν παράνομης στρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών. Το σύστημα παρείχε αεροπορική εικόνα στο ΝΑΤΟ και εκτελούσε συμμαχική αποστολή.

Τώρα το τουρκικό υπουργείο Άμυνας χαρακτηρίζει την απομάκρυνσή του «θετικό βήμα» και την παρουσιάζει ως επιστροφή της Ελλάδας στις υποχρεώσεις που, κατά την αυθαίρετη τουρκική ερμηνεία, απορρέουν από τις Συνθήκες της Λωζάννης και των Παρισίων.

Όταν η ίδια η Τουρκία πανηγυρίζει για μια ελληνική απόφαση, η κυβέρνηση οφείλει να εξηγήσει με σαφήνεια γιατί ελήφθη, ποιος τη ζήτησε και ποιο επιχειρησιακό ή διπλωματικό αντάλλαγμα εξασφάλισε η Ελλάδα.

Δεν μπορεί η χώρα μας να διαθέτει Patriot για την προστασία της Σαουδικής Αραβίας, όπου η ελληνική πυροβολαρχία έχει εμπλακεί επιτυχώς στην κατάρριψη εχθρικών UAV και βαλλιστικών πυραύλων, και ταυτόχρονα να αποσύρει το ίδιο σύστημα από ένα ελληνικό νησί επειδή ενοχλείται η Άγκυρα.

Γιατί η Τουρκία φοβάται τη Ρόδο

Η Τουρκία αντέδρασε και στο ενδεχόμενο εγκατάστασης βάσης μη επανδρωμένων αεροσκαφών στη Ρόδο. Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας ισχυρίστηκε ότι μια τέτοια κίνηση θα παραβίαζε το δήθεν «μη στρατιωτικό καθεστώς» του νησιού και θα έβλαπτε την ειρήνη στο Αιγαίο.

Η Τουρκία θέλει τα ελληνικά νησιά ανυπεράσπιστα, ενώ η ίδια διατηρεί απέναντί τους τη μεγαλύτερη αποβατική δύναμη της περιοχής. Θέλει να πετά τα UAV της ανάμεσα στα ελληνικά νησιά και ταυτόχρονα να απαγορεύει στην Ελλάδα να δημιουργήσει τις υποδομές που απαιτούνται για την επιτήρηση και την άμυνά τους.

Υπάρχουν καταγραφές σύμφωνα με τις οποίες τουρκικά Bayraktar δεν κινούνται πλέον μόνο στη ζώνη μεταξύ των 6 και 10 ναυτικών μιλίων, την οποία αμφισβητεί η Άγκυρα, αλλά προσεγγίζουν ελληνικές ακτές σε αποστάσεις ενός ή δύο ναυτικών μιλίων.

Εάν οι συγκεκριμένες διαδρομές επιβεβαιωθούν επιχειρησιακά, δεν μιλάμε για την πάγια διαφορά σχετικά με το εύρος του εθνικού εναέριου χώρου. Μιλάμε για άμεση παραβίαση της ελληνικής κυριαρχίας, ιδιαίτερα γύρω από νησιά που η Τουρκία εντάσσει στην απαράδεκτη θεωρία των «γκρίζων ζωνών».

Η Ελλάδα έχει αργήσει να διεθνοποιήσει συστηματικά αυτές τις προκλήσεις. Θα πρέπει να εξετάσει την προσφυγή στο άρθρο 4 της Βορειοατλαντικής Συνθήκης και να ενεργοποιήσει τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά εργαλεία, όπως τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής του άρθρου 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τη ρήτρα αλληλεγγύης του άρθρου 222.

Η Ελλάδα δεν μπορεί να παραμένει εσαεί ο μοναδικός «ενήλικας στο δωμάτιο», ενώ η Τουρκία παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα και η Συμμαχία παριστάνει ότι δεν βλέπει.

Το καλώδιο και το επικίνδυνο προηγούμενο

Ακόμη πιο σοβαρή είναι η υπόθεση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου.

Η είσοδος της γαλλικής Meridiam στο έργο παρουσιάστηκε ως διπλωματική και επενδυτική επιτυχία. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο εάν θα κατασκευαστεί το καλώδιο. Είναι με ποιους κυριαρχικούς όρους θα κατασκευαστεί.

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που δημοσιοποιήθηκαν, η γαλλική εταιρεία προτίθεται να ενημερώσει με επιστολές όλες τις χώρες της περιοχής, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας και της Τουρκίας, για την επανέναρξη των εργασιών.

Μια τεχνική ενημέρωση δεν συνιστά αυτομάτως αναγνώριση τουρκικών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Εάν όμως δεν συνοδεύεται από απολύτως σαφή νομική διατύπωση ότι δεν ζητείται άδεια και δεν αναγνωρίζεται καμία τουρκική αρμοδιότητα, η Άγκυρα θα χρησιμοποιήσει την επιστολή ως τεκμήριο των διεκδικήσεών της.

Η μεταβίβαση του έργου σε μια γαλλική εταιρεία δεν απαλλάσσει την ελληνική κυβέρνηση από την ευθύνη προστασίας των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας. Δεν μπορεί αύριο η Αθήνα να ισχυριστεί ότι «η εταιρεία ενημέρωσε την Τουρκία» και συνεπώς η ίδια δεν φέρει πολιτική ευθύνη.

Το καλώδιο πρέπει να προχωρήσει. Αλλά πρέπει να προχωρήσει με βάση το Διεθνές Δίκαιο και όχι μέσω μιας φόρμουλας που θα επιτρέψει στην Τουρκία να εμφανιστεί ως συναρμόδιο παράκτιο κράτος σε περιοχή ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Η Άγκυρα έχει σχέδιο

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, μιλώντας στο Αχλάτ και στο Ματζικέρτ, δεν περιορίστηκε σε μια ιστορική αναφορά. Συνέδεσε τη νίκη των Σελτζούκων επί των Βυζαντινών με την κατάκτηση της Ιερουσαλήμ και της Κωνσταντινούπολης, δηλώνοντας ότι η Τουρκία έχει το δικό της σχέδιο και ότι στο τέλος θα επικρατήσει το σχέδιο του Αλλάχ.

Αυτές οι δηλώσεις πρέπει να διαβάζονται προσεκτικά. Ο Ερντογάν χρησιμοποιεί τη μνήμη του Ματζικέρτ ως ιδεολογικό θεμέλιο μιας νεοοθωμανικής και πανισλαμικής πολιτικής. Δεν μιλά μόνο για το παρελθόν. Περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται το μέλλον της Τουρκίας.

Παράλληλα, η Άγκυρα γνωρίζει πότε να υψώνει τους τόνους και πότε να σιωπά. Μετά το ισραηλινό πλήγμα στη συριακή αεροπορική βάση στην οποία υπήρχε τουρκικό ενδιαφέρον, το τουρκικό υπουργείο Άμυνας απέφυγε οποιαδήποτε συγκεκριμένη αναφορά. Καταδίκασε γενικώς την πολιτική του Ισραήλ στη Γάζα, στον Λίβανο και στη Συρία, αλλά δεν είπε λέξη για την προσβολή της συγκεκριμένης βάσης.

Απέναντι σε μια χώρα που διαθέτει ισχύ και την αποφασιστικότητα να τη χρησιμοποιήσει, η Τουρκία μετρά τα λόγια της. Απέναντι στην Ελλάδα, αντιθέτως, κλιμακώνει τις αξιώσεις της, επειδή θεωρεί ότι δεν θα πληρώσει κανένα κόστος.

Οργανωμένη διείσδυση στην Ουάσιγκτον

Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας υπέγραψε σύμβαση ύψους 2,4 εκατομμυρίων δολαρίων με την Ballard Partners, εταιρεία άσκησης πιέσεων που διαθέτει ισχυρές προσβάσεις στο περιβάλλον του Ντόναλντ Τραμπ.

Επισήμως, η σύμβαση αφορά την ενίσχυση του αμυντικού και θεσμικού διαλόγου μεταξύ Τουρκίας και ΗΠΑ και δεν περιορίζεται σε ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα. Είναι, όμως, προφανές ότι η Άγκυρα επιδιώκει να κάμψει τις αντιδράσεις του Κογκρέσου και να ανοίξει εκ νέου τον δρόμο προς τα F-35.

Η Τουρκία λειτουργεί οργανωμένα. Χρησιμοποιεί χρήματα, εταιρείες επιρροής, προσωπικές σχέσεις, διπλωματικά δίκτυα και στρατηγική επικοινωνία. Δεν περιμένει τις εξελίξεις. Προσπαθεί να τις διαμορφώσει.

Η Ελλάδα οφείλει να αντιληφθεί ότι η εξωτερική πολιτική δεν ασκείται μόνο με δηλώσεις και φωτογραφίες. Απαιτεί μόνιμη παρουσία στα κέντρα λήψης αποφάσεων, διακομματικές σχέσεις, τεκμηρίωση και οργανωμένη προβολή των ελληνικών θέσεων.

Η μεγαλύτερη εθνική απειλή

Πάνω από όλα αυτά πλανάται το δημογραφικό. Μέσα σε τρία χρόνια τα ελληνικά σχολεία έχασαν περίπου 21.000 μαθητές, ενώ δεκάδες νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία διαγράφονται από τον εκπαιδευτικό χάρτη.

Το δημογραφικό δεν είναι ένα πρόβλημα του μακρινού μέλλοντος. Είναι μια εθνική κρίση που εξελίσσεται σήμερα.

Μια χώρα χωρίς παιδιά δεν έχει οικονομία, στρατό, κοινωνική συνοχή και προοπτική. Μπορεί να αγοράζει φρεγάτες και αεροσκάφη, αλλά εάν αδειάζει πληθυσμιακά, στο τέλος δεν θα υπάρχουν Έλληνες για να υπερασπιστούν και να κατοικήσουν την ελληνική γη.

Δεν αναδεικνύουμε τα προβλήματα για να καλλιεργήσουμε την απογοήτευση. Τα αναδεικνύουμε για να χαλυβδώσουμε την κοινωνία και να απαιτήσουμε αλλαγή πορείας.

Το δίδαγμα από τη Ρωσία, την Ουκρανία, την Τουρκία, την Κύπρο και το Αιγαίο είναι κοινό: Στη διεθνή πολιτική σέβονται εκείνον που διαθέτει ισχύ, βούληση και σταθερές κόκκινες γραμμές.

Η αποτροπή δεν είναι μόνο τα οπλικά συστήματα. Είναι η απόφαση να τα χρησιμοποιήσεις όταν απειλούνται η κυριαρχία και τα κυριαρχικά σου δικαιώματα. Είναι η συνέπεια ανάμεσα σε όσα λες και σε όσα πράττεις.

Δεν μπορούμε να εμφανιζόμαστε αποφασιστικοί στη Σαουδική Αραβία και φοβισμένοι στην Κάρπαθο. Δεν μπορούμε να προστατεύουμε τον εναέριο χώρο τρίτων χωρών και να συζητούμε αν δικαιούμαστε να αμυνθούμε στη Ρόδο. Δεν μπορούμε να κατασκευάζουμε ένα καλώδιο που ενώνει τον Ελληνισμό και ταυτόχρονα να επιτρέπουμε στην Τουρκία να εμφανίζεται ως συναρμόδια δύναμη.

Η Τουρκία έχει σχέδιο. Το δηλώνει ανοικτά.

Το ερώτημα είναι εάν έχει σχέδιο και η Ελλάδα.