Ο Ενβέρ Πασάς, κεντρικός αρχιτέκτονας της Γενοκτονίας των Αρμενίων, διέφυγε της τιμωρίας κατά τη διάρκεια της επίσημης εφαρμογής της Επιχείρησης Νέμεσις. Αν και η εκτέλεση του Ενβέρ δεν είχε συμπεριληφθεί στους εγκεκριμένους στόχους της επιχείρησης, η εκδίκηση τον βρήκε εν τέλει — όχι κατόπιν σχεδίου, αλλά βούλησης.

Ο Χακόμπ Μελκουμιάν, διοικητής από το Αρτσάχ, ανέλαβε πρωτοβουλία. Έμπειρος στρατιώτης και αμετακίνητος πατριώτης, ο Μελκουμιάν δεν χρειαζόταν εντολές για να καταλάβει τι έπρεπε να γίνει. Η προσωπική του αποστολή δικαιοσύνης οδήγησε σε μία από τις πιο καθοριστικές στιγμές αρμενικής ανταπόδοσης στη μεταγενοκτονική εποχή.

Οι δύο άνδρες είχαν πρωτοσυναντηθεί στη Μάχη του Σαρίκαμις. Ο Ενβέρ, ηττημένος και απελπισμένος, κατάφερε να διαφύγει — ειρωνικά, με τη βοήθεια Αρμενίων στρατευσίμων που υπηρετούσαν στον οθωμανικό στρατό. Οι δρόμοι τους θα διασταυρώνονταν ξανά, υπό εντελώς διαφορετικές συνθήκες.

Μέχρι το 1919, ο Μελκουμιάν είχε αναδειχθεί σε διοικητή της 1ης Ταξιαρχίας της Τουρκεστάνικης Μεραρχίας. Έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην κατάληψη της Μπουχάρα και στην καταστολή της εξέγερσης των Μπασματσί. Ο Ενβέρ Πασάς, πλέον φυγάς και ιδεολογικό απολίθωμα, είχε επανεμφανιστεί στην Κεντρική Ασία το 1921 για να ηγηθεί του κινήματος των Μπασματσί — μια καταδικασμένη απόπειρα να αναστήσει τις συντριμμένες του φιλοδοξίες.

Η σοβιετική κατασκοπεία παρακολουθούσε στενά τις κινήσεις του Ενβέρ, και η Μόσχα εξέδωσε εντολή: να συλληφθεί ζωντανός. Ο Μελκουμιάν, γνωρίζοντας ποιον είχε απέναντί του και καθοδηγούμενος από ηθική διαύγεια, αρνήθηκε. «Δεν με έχετε βρει», απάντησε στο κέντρο επιχειρήσεων — κόβοντας επί της ουσίας τον δεσμό με την επίσημη γραμμή. Σε ξεχωριστό μήνυμα προς τον επικεφαλής της αντικατασκοπείας, δήλωσε: «Το μόνο που χρειάζομαι είναι ο Ενβέρ νεκρός».

Στις 4 Αυγούστου 1922, καθώς ο Κόκκινος Στρατός προέλαυνε, το χάος διαχεόταν στις γραμμές των Μπασματσί. Ο Ενβέρ διέφυγε στα βουνά — αλλά η φυγή δεν του προσέφερε σωτηρία. Ο Χακόμπ Μελκουμιάν τον πρόλαβε και του κατάφερε το τελειωτικό χτύπημα. Ο Ενβέρ Πασάς πέθανε σε ηλικία 40 ετών — το τέλος του δεν ήρθε από την αυτοκρατορία που προσπάθησε να αναστήσει, αλλά από έναν Αρμένιο αξιωματικό που διέβλεψε μέσα από τα ψεύδη της επιείκειας και της ουδετερότητας.

Η πράξη αυτή δεν έκλεισε τυπικά το κεφάλαιο της Νέμεσις, όμως έμεινε στην ιστορία ως ένα βαθύ και αδιαμφισβήτητο παράδειγμα αρμενικής δικαιοσύνης στο πεδίο της μάχης.

Μεραρχία του Κόκκινου Στρατού αποκλειστικά με Αρμένιους

Ένα πολύ ενδιαφέρον του 1975 από την εφημερίδα “The Armenian Weekly” παρουσιάζει την ιστορία της εκτέλεσης του Ενβέρ Πασά από  μία άλλη σκοπιά. Το άρθρο τιτλοφορείται ως Σκοτώθηκε ο Ενβέρ Πασάς από Αρμένιο; Η υπόνοια υπάρχει – Το τελευταίο από τη σειρά “Νέμεσις” (φώτο δεξιά).

Αναφέρεται αναλυτικά στο κείμενο της εφημερίδας:

Αυτό είναι το τελευταίο άρθρο της σειράς «Νέμεσις» σχετικά με τις εκτελέσεις σημαντικών Τούρκων εγκληματιών που ήταν υπεύθυνοι για τις σφαγές των Αρμενίων το 1915–18. Ο αναγνώστης υπενθυμίζεται το κύμα θεαματικών εκτελέσεων που συγκλόνισαν τον κόσμο μετά την ανατροπή της δεκαετίας, το οποίο επιβλήθηκε στους Αρμενίους ελλείψει οποιουδήποτε διεθνούς μηχανισμού για να οδηγηθούν αυτοί οι δολοφόνοι στη δικαιοσύνη. Έπρεπε να γίνει — από εθνική υπερηφάνεια, από στοιχειώδη αίσθηση δικαίου — και οι Αρμένιοι το έκαναν, ακούραστα, με ευρηματικότητα, περνώντας το μήνυμα ότι οι γενοκτόνοι εγκληματίες δεν θα τη γλιτώσουν ατιμώρητοι.

Μέχρι τώρα, έχουμε αφηγηθεί την εξόντωση τέτοιων «ανθρώπινων υαινών» όπως ο Μπεχαεντίν Σακίρ, ο Τζεμάλ Αζμί, ο Σαΐντ Χαλίμ, ο Μπεχμπούτ Χαν Τζαβανσίρ, ο Ταλάατ Πασάς και ο Τζεμάλ Πασάς, από τα χέρια των Αρσάβιρ Σιραγκιάν, Μισάκ Τορολακιάν, Στεπάν Ντζαγκικιάν, Αρσάκ Κεβορκιάν, Πέτρος Μπογκοσιάν, και άλλων. Και τώρα βλέπουμε από την επόμενη ιστορία ότι ακόμα και ο Ενβέρ Πασάς, ένα από τα μέλη της Τριανδρίας, σκοτώθηκε κάτω από συνθήκες όχι χωρίς αρμενικό συνειρμό…

Δύο από τα μέλη της αιματηρής Τριανδρίας των τουρκικών σφαγών — ο Ταλάατ και ο Τζεμάλ, υπουργός Εσωτερικών και υπουργός της Συρίας και του Ναυτικού αντίστοιχα — είχαν ήδη πέσει από πράξεις Νέμεσις, απομένοντας ο Ενβέρ Πασάς. Πρώην υπουργός Πολέμου και διοικητής στρατού και ατάκτων (chetteh), είχε παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στο αιματοβαμμένο πρόγραμμα.
Παρά τις επίμονες προσπάθειες των αρμενικών ομάδων «Νέμεσις» να τον φτάσουν, ο Ενβέρ παρέμενε δύσκολος στόχος. Με τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, διέφυγε από την Τουρκία, πέρασε λίγο καιρό στο Βερολίνο και κατόπιν πήγε στη Μόσχα, όπου ήλθε σε συμφωνία με το Κρεμλίνο για να κινητοποιήσει τους Τουρκομάνους υπέρ του κομμουνισμού.
Με βαριά φρουρά, ο Ενβέρ επιδίωξε να προχωρήσει, τελικά έφυγε για την Ασία — στα σύνορα του Αφγανιστάν, και συγκεκριμένα στη Βοχάρα — όπου ανέλαβε τη διοίκηση τουρκικού στρατού. Τότε πρόδωσε τη Μόσχα. Αυτοανακηρύχθηκε «Εμίρης της Βοχάρας», στράφηκε κατά των Σοβιετικών και ξεκίνησε έναν πόλεμο «Παντουρανικό», δηλαδή για την ένωση όλων των Τούρκων σε μια τεράστια αυτοκρατορία που θα ανταγωνιζόταν τους Μογγόλους και τους Τατάρους του παρελθόντος.
Έτσι ο Ενβέρ έγινε στόχος τόσο των Αρμενίων εκδικητών όσο και του Κόκκινου Στρατού — και είναι αυτό το τελικό στάδιο της ποιητικής δικαιοσύνης όπου οι Αρμένιοι έπαιξαν ρόλο στην εξουδετέρωση του Πρώσου εκπαιδευμένου μαζικού δολοφόνου.

Η Μόσχα έστειλε έναν Αρμένιο, τον Γκεβόργκ Αγαμπέκοφ, μέλος της OGPU, της σοβιετικής μυστικής υπηρεσίας, να βρει τον Ενβέρ και να κανονίσει την εκτέλεσή του. Ο Αγαμπέκοφ πήγε στο Τουρκιστάν, όπου η κατάσταση παρέμενε στάσιμη. Τα στρατεύματα του Ενβέρ μάχονταν αποτελεσματικά, υπήρχε στρατιωτικό αδιέξοδο, και κανείς δεν ήξερε ακριβώς πού ήταν το αρχηγείο του.

Ο Αγαμπέκοφ (φυσικά Αγαμπεκιάν) μεταμφιέστηκε σε γυρολόγο, μπήκε στην εχθρική περιοχή και εντόπισε τη βάση του Ενβέρ κοντά στην πόλη Ντενάου· μάλιστα προσδιόρισε και το σπίτι όπου έμενε ο Ενβέρ.

Αμέσως έστειλε αυτές τις πληροφορίες σε μονάδες του Κόκκινου Στρατού.

Δόθηκε εντολή σε μια μεραρχία να κινηθεί εναντίον του Ενβέρ. Ο Ρώσος στρατηγός διόρισε έναν Αρμένιο αξιωματικό του Κόκκινου Στρατού, τον Χαγκόπ Αρσάκ Μελκουμιάν, να ηγηθεί μιας ειδικής δύναμης κρούσης για να εξουδετερώσει τη θέση του Ενβέρ. Οι γονείς του Μελκουμιάν ήταν Αρμένιοι, όλοι τους πολεμιστές…

Στις 4 Αυγούστου 1922, ο συνταγματάρχης Μελκουμιάν οδήγησε τη μονάδα του στην πόλη Τσαγκάν, όπου είχε καταφύγει ο Ενβέρ, και διέταξε επίθεση στο κατάλυμά του. Ο Ενβέρ είχε πάει εκείνο το πρωί στο τζαμί· όταν βγήκε, διαπίστωσε ότι η περιοχή ήταν περικυκλωμένη από τις δυνάμεις του Μελκουμιάν. Επιχείρησε αμέσως να διαφύγει έφιππος μέσα από τα πυρά, αλλά το άλογό του διαλύθηκε από τις σφαίρες και τα κανόνια. Αυτόπτες μάρτυρες λένε ότι ελάχιστοι Τούρκοι στρατιώτες επιβίωσαν. Μία αναφορά λέει:

«Λίγο αργότερα, οι στρατιώτες του Κόκκινου Στρατού διέκριναν ανάμεσα στα πτώματα το σώμα του Ενβέρ Πασά, ενός Μεγάλου Εγκληματία κατά των Αρμενίων. Εκείνου που είχε βρει καταφύγιο στην Ευρώπη αλλά τελικά έπεσε στα χέρια των Αρμενίων, γιατί οι κανόνες της Νέμεσις συχνά θέλουν οι Αρμένιοι να βρίσκουν τους εγκληματίες…»

Υπάρχει εικασία ότι τότε κάποιος Αρμένιος εκδικητής πλησίασε και του έριξε χαριστική βολή με αρμενικό περίστροφο στο όνομα της «Νέμεσις» (κάποιος Δονικιάν;). Η υπόθεση ότι Αρμένιος τον αποτελείωσε παραμένει πάντα ανοιχτή. Αλλά είναι βέβαιο το εξής: η μεραρχία του Κόκκινου Στρατού που τον σκότωσε διοικείτο από Αρμένιο, περιλάμβανε Αρμένιους αξιωματικούς, και ο ίδιος ο Ενβέρ είχε εντοπιστεί από Αρμένιο πράκτορα.

Τρεις κάτω… και κανένας να μείνει!

Η ιστορία του Χακόμπ Μελκουμιάν

Ο Χακόμπ Μελκουμιάν γεννήθηκε σε μια εργατική αρμενική οικογένεια στο χωριό Χερκάν, κοντά στην πόλη του Σούσι, στο Αρτσάχ, στις 24 Δεκεμβρίου 1885. Μετά τον θάνατο του πατέρα του, μετακόμισε με τη μητέρα του στην Ασγκαμπάτ (Τουρκμενιστάν), όπου ζούσε ο θείος του από την πλευρά του πατέρα. Εκεί έμαθε τη γλώσσα των Τουρκμένιων και ιππασία. Αποφοίτησε από το γυμνάσιο της Ασγκαμπάτ το 1906 και κατατάχθηκε στον στρατό το 1907. Στάλθηκε για σπουδές στη Σχολή Ιππικού Νικολάγιεφ της Αγίας Πετρούπολης, από την οποία αποφοίτησε με τον βαθμό του σταβλίτη-λοχαγού του ιππικού. Κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, διοικούσε μονάδα πολυβόλων στην 4η Μεραρχία Ιππικού του 6ου Σώματος Στρατού.

Ο Μελκουμιάν εντάχθηκε στο Μπολσεβίκικο Κόμμα το 1918. Πολέμησε από τις πρώτες κιόλας ημέρες του Ρωσικού Εμφυλίου Πολέμου. Τον Οκτώβριο του 1918 έγινε διοικητής του 1ου Συντάγματος Ιππικού Μόσχας της 12ης Μεραρχίας του 8ου Στρατού του Κόκκινου Στρατού και έναν χρόνο αργότερα, διοικητής ταξιαρχίας ιππικού στον ίδιο στρατό. Τον Ιανουάριο του 1920 ανέλαβε τη διοίκηση της 1ης Ταξιαρχίας Ιππικού της 1ης Τουρκεστάνικης Μεραρχίας Ιππικού. Πολέμησε στο Μέτωπο του Τουρκεστάν από το 1920 έως το 1923, φτάνοντας στη διοίκηση της 2ης Ταξιαρχίας Ιππικού της 3ης Τουρκεστάνικης Μεραρχίας Ιππικού. Συμμετείχε στην ήττα του Μοχάμεντ Αλίμ Χαν, εμίρη της Μπουχάρα, και στην κατάληψη διαφόρων πόλεων τον Φεβρουάριο του 1921, για την οποία τιμήθηκε με το πρώτο του Παράσημο της Κόκκινης Σημαίας.

Τον Ιούνιο του 1922 ανέλαβε τη διοίκηση της 2ης Ταξιαρχίας Ιππικού Τουρκεστάν, κατά την επίθεση του Κόκκινου Στρατού εναντίον των δυνάμεων του Ενβέρ Πασά, ο οποίος είχε καταφύγει στην Κεντρική Ασία για να ηγηθεί της αντεπαναστατικής εξέγερσης των Μπασματσί και να ξεφύγει από τους διώκτες της Επιχείρησης Νέμεσις. Παρά την αριθμητική υπεροχή των αποσπασμάτων του Ενβέρ, αυτά ηττήθηκαν από τις μονάδες του Κόκκινου Στρατού. Σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του Μελκουμιάν, ο Ενβέρ κατέφυγε στο χωριό Τσαγκάν μετά την ήττα του σε μάχη κοντά στο Μπαλτζουβόν (σημερινό Τατζικιστάν) τον Αύγουστο του 1922. Εκεί του έστησε ενέδρα ένα ιππικό απόσπασμα του Κόκκινου Στρατού και σκοτώθηκε από πολυβολισμούς έξω από το τζαμί του χωριού — αν και υπάρχουν και άλλες εκδοχές για τον θάνατό του. Ορισμένες πηγές αναφέρουν ότι ο ίδιος ο Μελκουμιάν σκότωσε τον Ενβέρ Πασά με το σπαθί του, αν και ο ίδιος δεν το αναφέρει στα απομνημονεύματά του. Για τη στρατιωτική του δράση στην ήττα του στρατού του Ενβέρ, τιμήθηκε με το δεύτερο Παράσημο της Κόκκινης Σημαίας.

Από το 1924 έως το 1926, διοικούσε την 8η Τουρκεστάνικη Ταξιαρχία Ιππικού. Στη συνέχεια, εκ μέρους του Επαναστατικού Στρατιωτικού Συμβουλίου, συγκρότησε την Τουρκεστάνικη Εθνική Ταξιαρχία Ιππικού και ανέλαβε τη διοίκησή της. Μεταξύ 1926 και 1931, συμμετείχε ως διοικητής μεραρχίας στην καταστολή της εξέγερσης των Μπασματσί στο Τουρκμενιστάν και το Τατζικιστάν.

Το 1934 αποφοίτησε από τη Στρατιωτική Ακαδημία Φρούνζε και ανέλαβε καθήκοντα βοηθού διοικητή στη Στρατιωτική Περιφέρεια Κεντρικής Ασίας, όπου υπηρέτησε την περίοδο 1934–1937.

Τον Νοέμβριο του 1937, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εκκαθάρισης, συνελήφθη με την κατηγορία συμμετοχής σε υποτιθέμενη αντεπαναστατική οργάνωση και καταδικάστηκε σε θάνατο τον Απρίλιο του 1940. Ωστόσο, αφού άσκησε έφεση, η Στρατιωτική Κολεγιακή του Ανώτατου Δικαστηρίου της ΕΣΣΔ μετέτρεψε την ποινή του σε δεκαπέντε χρόνια κάθειρξη σε στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας και πέντε χρόνια στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων.

Απελευθερώθηκε το 1954, μετά τον θάνατο του Στάλιν, και αποκαταστάθηκε πλήρως το 1955. Του επεστράφη ο βαθμός του στρατηγού μεραρχίας και όλα του τα παράσημα. Πέρασε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του στη Μόσχα, όπου και πέθανε στις 3 Ιουλίου 1962. Τάφηκε στο νεκροταφείο Νοβοντεβίτσιε. Το 1960 δημοσίευσε τα απομνημονεύματά του με τίτλο «Οι Τουρκεστάνιοι». Ένα μνημείο ανεγέρθηκε στον τάφο του και ένα δεύτερο στο πατρικό του χωριό, το Χερκάν, στο Αρτσάχ.

Στους επιβλητικούς χώρους του Προεδρικού Μεγάρου στη Δαμασκό, η επίσημη έπαρση μιας γιγαντιαίας σημαίας του Κουρδιστάν δίπλα στη σημαία της Συρίας δεν ήταν απλώς ένα πρωτόκολλο υποδοχής. Κατά την ιστορική πρώτη επίσκεψη του Προέδρου της Αυτόνομης Περιφέρειας του Κουρδιστάν (KRG), Νετσιρβάν Μπαρζανί, μετά τη κατάλυση της κυβέρνησης Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024, η εικόνα αυτή αποτύπωσε την πλήρη αναδιάταξη του πολιτικού τοπίου στη Μέση Ανατολή, όπως αποκαλύπτει δημοσίευμα του The National Context.

Ενώ τα συριακά κρατικά μέσα ενημέρωσης εστίασαν στην οικονομική συνεργασία και τη διμερή διευθέτηση, η ουσία της συνάντησης με τον Σύρο Πρόεδρο, Αχμάντ αλ-Σάραα, κρύβεται στην ενσωμάτωση των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων (SDF) στο ενιαίο κρατικό πλαίσιο και την πολιτική διαχείριση του κουρδικού ζητήματος.

Το ιστορικό «κλείσιμο» ενός αιώνα διαιρεμένης ιστορίας

Η ύψωση της κουρδικής σημαίας στη Δαμασκό φέρει τεράστιο συμβολικό βάρος. Εκατό χρόνια μετά τον διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η σημαία του Κουρδιστάν έχει πλέον κυματίσει επίσημα και στις τέσσερις πρωτεύουσες που φιλοξενούν συμπαγείς κουρδικούς πληθυσμούς:

Βαγδάτη (2005): Επίσημη αναγνώριση μέσω του ιρακινού συντάγματος.

Άγκυρα (2015/2017): Επίσημη προβολή κατά τις διπλωματικές επαφές.

Τεχεράνη (2021): Υποδοχή του Μπαρζανί για την ορκωμοσία του Εμπραχίμ Ραϊσί.

Δαμασκός (Σήμερα): Το τελευταίο κομμάτι ενός γεωπολιτικού παζλ.

Το τακτικό κέρδος του Αχμάντ αλ-Σάραα: Ενότητα και διαιρέσεις

Μετά τις συγκρούσεις του Ιανουαρίου, η Δαμασκός ανέκτησε περίπου το 80% των εδαφών που ήλεγχαν οι SDF, περιορίζοντας την επιρροή τους σε μια στενή συνοριακή λωρίδα. Ο Αλ-Σάραα πέτυχε να δεσμεύσει τους Κούρδους σε ένα υπογεγραμμένο πλαίσιο ενιαίου κράτους (χωρίς ομοσπονδίες ή αυτόνομες περιοχές).

Ο Σύρος Πρόεδρος κερδίζει διπλά από τη θερμή υποδοχή στον Μπαρζανί:

1. Οικοδόμηση Εμπιστοσύνης: Εκπέμπει ένα χαμηλού κόστους αλλά ισχυρό σήμα προς τις δυτικές δυνάμεις ότι το νέο καθεστώς επιδιώκει τη συνύπαρξη με την κουρδική ταυτότητα.

2. Πολιτικός Κατακερματισμός: Η σημαία που υψώθηκε δεν είναι το έμβλημα των SDF (που πρόσκεινται στο PKK), αλλά των προσκείμενων στον Μπαρζανί δυνάμεων (KNC). Ενισχύοντας το στρατόπεδο Barzani, η Δαμασκός αποτρέπει τη συγκρότηση ενός συμπαγούς κουρδικού μετώπου.

Το μοντέλο της Άγκυρας και ο ρεαλισμός του Ερμπίλ

Η τακτική που διαμορφώνεται στη Δαμασκό θυμίζει έντονα το μοντέλο της Τουρκίας: παραχώρηση πολιτιστικών και ορισμένων πολιτικών δικαιωμάτων εντός ενός αυστηρά ενιαίου κράτους, χωρίς καμία εδαφική αυτονομία.

Για τον Νετσιρβάν Μπαρζανί, η συνάντηση καθοδηγείται από τον απόλυτο ρεαλισμό. Με τη νέα τάξη πραγμάτων στη Δαμασκό να σταθεροποιείται και να αναγνωρίζεται από την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, η εμβάθυνση των σχέσεων με τον Αλ-Σάραα αποτελεί τη μόνη βιώσιμη οδό για εξασφάλιση δικαιωμάτων στους Κούρδους της Συρίας, παράλληλα με τη διάνοιξη νέων οικονομικών και εμπορικών δρόμων.

Στο ανώτατο επίπεδο της ινδικής κυβέρνησης φέρεται να έχει φτάσει η πρόταση για την από κοινού ανάπτυξη ενός νέου κινητήρα μαχητικών αεροσκαφών από τη γαλλική Safran και το ινδικό Gas Turbine Research Establishment – GTRE.

Σύμφωνα με δημοσίευμα της Hindustan Times, το πρόγραμμα βρίσκεται πλέον ενώπιον της Επιτροπής Ασφαλείας του Υπουργικού Συμβουλίου – Cabinet Committee on Security, CCS – και ενδέχεται να εγκριθεί πριν από τις 15 Αυγούστου 2026.

Η πληροφορία αποδίδεται από την εφημερίδα στον εκτελεστικό διευθυντή σύνταξης Σισίρ Γκούπτα και δεν συνοδεύεται από επίσημο κυβερνητικό έγγραφο ή κατονομαζόμενες πηγές του υπουργείου Άμυνας. Κατά συνέπεια, η προώθηση της πρότασης στο CCS αποτελεί ισχυρή ένδειξη προόδου, όχι ακόμη οριστική ανακοίνωση συμφωνίας.

Εφόσον το πρόγραμμα εγκριθεί με τους όρους που περιγράφονται, θα αποτελέσει ιστορικό βήμα για την ινδική αμυντική βιομηχανία. Για πρώτη φορά, η Ινδία θα επιχειρήσει να αποκτήσει όχι απλώς άδεια κατασκευής ή μεταφορά τεχνογνωσίας, αλλά πλήρη κυριότητα του κινητήρα, της αρχιτεκτονικής και των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας.

Από τους 120 στους 140 kN

Ο νέος κινητήρας σχεδιάζεται αρχικά με ώση 120 kN, ενώ προβλέπεται η ανάπτυξη ισχυρότερης έκδοσης στα 140 kN.

Το πρόγραμμα φέρεται να περιλαμβάνει την κατασκευή και πιστοποίηση εννέα πρωτοτύπων, προκειμένου να ολοκληρωθούν οι απαραίτητες δοκιμές εδάφους, πτήσης, αντοχής και λειτουργίας σε διαφορετικά ύψη και θερμοκρασίες.

Βασική εφαρμογή θα είναι το Advanced Medium Combat Aircraft – AMCA, το μελλοντικό μαχητικό χαμηλής παρατηρησιμότητας της Ινδίας. Ο ίδιος κινητήρας προορίζεται επίσης για το υπό ανάπτυξη δικινητήριο μαχητικό αεροσκαφοφόρων, γνωστό ως Twin Engine Deck Based Fighter – TEDBF.

Το σχέδιο προβλέπει ότι η Ινδία θα κατέχει το 100% των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Η απαίτηση αυτή διαφοροποιεί αποφασιστικά το πρόγραμμα από παλαιότερες συμφωνίες μεταφοράς τεχνολογίας με ρωσικές και γαλλικές εταιρείες.

Παρά την εγχώρια συναρμολόγηση ξένων κινητήρων, τεχνολογίες όπως η θερμή ζώνη, η κατασκευή μονοκρυσταλλικών πτερυγίων και οι πηγαίοι κώδικες των συστημάτων ελέγχου δεν είχαν παραχωρηθεί στο Νέο Δελχί.

Αυτή τη φορά η ινδική πλευρά δεν ζητεί απλώς πρόσβαση. Απαιτεί πλήρη σχεδιαστική εξουσία, έλεγχο της διαμόρφωσης, δικαιώματα αναβάθμισης και αποκλειστική ευθύνη για ολόκληρο τον κύκλο ζωής του κινητήρα.

Ο τελικός κυβερνητικός σταθμός

Η CCS προεδρεύεται από τον πρωθυπουργό Ναρέντρα Μόντι και αποτελεί το τελικό όργανο οικονομικής έγκρισης των μεγάλων ινδικών αμυντικών προγραμμάτων.

Σε αυτή συμμετέχουν συνήθως οι υπουργοί Άμυνας, Εσωτερικών, Εξωτερικών και Οικονομικών. Οι προμήθειες αξίας άνω των 3.000 crore ρουπιών χρειάζονται την έγκρισή της πριν από την επίσημη υπογραφή μιας συμφωνίας.

Η διαδρομή του φακέλου Safran–GTRE διαφέρει από τη συνηθισμένη διαδικασία αγοράς οπλικών συστημάτων. Δεν πρόκειται για κλασική προμήθεια βάσει της ινδικής Defence Acquisition Procedure, η οποία περιλαμβάνει αίτημα πληροφοριών, επιχειρησιακές απαιτήσεις, έγκριση αναγκαιότητας, πρόσκληση υποβολής προσφορών, τεχνικές αξιολογήσεις και δοκιμές.

Το πρόγραμμα αντιμετωπίζεται ως αναπτυξιακή έγκριση του Οργανισμού Αμυντικής Έρευνας και Ανάπτυξης – DRDO. Επομένως, δεν περιλαμβάνει ούτε Acceptance of Necessity ούτε Request for Proposal.

Ο φάκελος φέρεται να πέρασε από το υπουργείο Άμυνας, το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας και το υπουργείο Οικονομικών πριν φτάσει στην CCS. Η Γραμματεία του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας αξιολόγησε, σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, κατά πόσο το πρόγραμμα εξυπηρετεί τις μακροπρόθεσμες στρατηγικές ανάγκες της χώρας.

Παρόμοια διαδικασία ακολουθήθηκε και για το ίδιο το AMCA. Η CCS ενέκρινε τον Μάρτιο του 2024 το πρόγραμμα ανάπτυξης του αεροσκάφους, με εκτιμώμενο προϋπολογισμό 15.000 crore ρουπιών, ενώ τον Μάιο του 2025 εγκρίθηκε το μοντέλο εκτέλεσης.

Η πρώτη επίσημη επιβεβαίωση για τη Safran

Ο Ινδός υπουργός Άμυνας Ρατζνάθ Σινγκ είχε επιβεβαιώσει τον Αύγουστο του 2025 ότι η χώρα βρισκόταν κοντά στην έναρξη συνεργασίας με τη γαλλική Safran για την κατασκευή κινητήρων.

Τρεις μήνες αργότερα, ο διευθύνων σύμβουλος της Safran, Ολιβιέ Αντριές, μίλησε δημόσια για κοινή ανάπτυξη με τον DRDO και πλήρη μεταφορά των αναγκαίων τεχνολογιών.

Στη σχετική δέσμευση συμπεριέλαβε την κρίσιμη θερμή ζώνη του κινητήρα, δηλαδή το τμήμα που λειτουργεί υπό τις υψηλότερες θερμοκρασίες και πιέσεις και αποτελεί μία από τις δυσκολότερες τεχνολογίες της αεροδιαστημικής βιομηχανίας.

Ο Αντριές είχε τοποθετήσει το συνολικό ύψος της προσπάθειας περίπου στα 610 δισ. ινδικές ρουπίες, για χρονικό ορίζοντα μίας δεκαετίας ή περισσότερο. Ωστόσο, δεν έχει δημοσιοποιηθεί επίσημος κυβερνητικός προϋπολογισμός.

Από τα 20.000 στα 61.000 crore – Το θολό κόστος

Οι εκτιμήσεις που έχουν κυκλοφορήσει για την αξία του προγράμματος αποκλίνουν εντυπωσιακά.

Δημοσιεύματα κάνουν λόγο για ποσά άνω των 20.000 crore, περίπου 30.000 crore ή ακόμη και 61.000 crore ρουπιών.

Δεν είναι βέβαιο ότι η υψηλότερη εκτίμηση αφορά αποκλειστικά τη συμφωνία με τη Safran. Ο εν αποστρατεία υποπτέραρχος Βίκας Ντιβέντι έχει συνδέσει το ποσό των 61.000 crore με τη συνολική και μακροχρόνια χρηματοδότηση μιας Εθνικής Αποστολής Αεροπορικών Κινητήρων, την οποία δεν διέθεσε ποτέ το πρόγραμμα Kaveri.

Παραμένει επίσης άγνωστη η μετοχική δομή της κοινής επιχείρησης, καθώς και ο ακριβής καταμερισμός χρηματοδότησης, ευθυνών και βιομηχανικού έργου ανάμεσα στη Safran, το GTRE και τις ινδικές ιδιωτικές εταιρείες.

Η Rolls-Royce δεν έχει εξαφανιστεί από το κάδρο

Παρά την πληροφορία ότι η πρόταση Safran–GTRE βρίσκεται ενώπιον της CCS, άλλα δημοσιεύματα δείχνουν ότι η επιλογή του ξένου εταίρου δεν έχει επιβεβαιωθεί οριστικά από την ινδική κυβέρνηση.

Το ThePrint μετέδωσε στις 23 Ιουνίου 2026 ότι η Rolls-Royce είχε καταθέσει τελική πρόταση, υποσχόμενη δοκιμή του πυρήνα το 2030, πρώτη πτήση το 2034 και έναρξη παραγωγής το 2036.

Η βρετανική εταιρεία φέρεται επίσης να πρόσφερε πλήρη μεταφορά τεχνολογίας και παραμονή των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ινδία, ζητώντας την υπογραφή συμφωνίας έως το τέλος του 2026.

Την 1η Ιουλίου, οι Times of India ανέφεραν ότι τόσο η Safran όσο και η Rolls-Royce είχαν καταθέσει τελικές οικονομικές προτάσεις. Επομένως, μέχρι να υπάρξει επίσημη απόφαση της CCS, δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι ο ανταγωνισμός παραμένει ανοιχτός ή ότι ορισμένοι όροι εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης.

Η Ινδία απαιτεί αποκλειστική κυριότητα

Η βασική ινδική απαίτηση ξεπερνά κατά πολύ την παραδοσιακή έννοια της μεταφοράς τεχνολογίας.

Το Νέο Δελχί θέλει τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας να ανήκουν αποκλειστικά στην Ινδία. Η Safran δεν θα πρέπει να έχει δικαίωμα να επαναχρησιμοποιήσει ή να προσαρμόσει τη νέα αρχιτεκτονική σε προϊόντα της για άλλες διεθνείς αγορές.

Η Ινδία επιδιώκει επίσης:

• πλήρη σχεδιαστική αρμοδιότητα,
• έλεγχο κάθε μελλοντικής διαμόρφωσης,
• πρόσβαση στους πηγαίους κώδικες,
• δικαιώματα εγχώριας παραγωγής και αναβάθμισης,
• αποκλειστική κυριότητα του κύκλου υποστήριξης,
• έλεγχο των διεπαφών και των τεχνικών εγγράφων.

Η σκληρή αυτή θέση αποτυπώνει το βασικό δίδαγμα που έχει αντλήσει η Ινδία από δεκαετίες ξένων προμηθειών: η συναρμολόγηση ενός συστήματος στο εσωτερικό δεν ισοδυναμεί με τεχνολογική ανεξαρτησία.

Η βαριά κληρονομιά του Kaveri

Το GTRE δεν μπαίνει στη συνεργασία με άδεια χέρια. Διαθέτει εγκαταστάσεις 64 στρεμμάτων στην Μπανγκαλόρ, 240 επιστήμονες και περίπου 400 τεχνικούς.

Το πρόγραμμα Kaveri, το οποίο άρχισε τη δεκαετία του 1980, παρήγαγε εννέα πλήρεις πρωτότυπους κινητήρες, από K1 έως K9, τέσσερις πυρήνες Kabini και συνολικά 3.217 δοκιμές.

Ο GTX-35VS Kaveri έφτασε περίπου τα 70,4 kN ώσης με μετάκαυση, έναντι απαίτησης 81 kN. Η αδυναμία επίτευξης των απαιτούμενων επιδόσεων οδήγησε το 2008 στην αποσύνδεσή του από το πρόγραμμα του Tejas.

Ο Kaveri, πάντως, πέρασε και σε πτητικές δοκιμές. Η πρώτη πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο του 2010 σε ιπτάμενο δοκιμαστήριο Il-76 του Ινστιτούτου Ερευνών Πτήσης Γκρόμοφ, κοντά στη Μόσχα.

Η εμπειρία του προγράμματος προσέφερε στην Ινδία τεχνογνωσία, προσωπικό και υποδομές, χωρίς όμως να της εξασφαλίσει έναν πλήρως επιχειρησιακό κινητήρα μαχητικού.

Τα πρώτα βήματα για την εγχώρια «θερμή ζώνη»

Η αλυσίδα παραγωγής της κρίσιμης θερμής ζώνης έχει αρχίσει να διαμορφώνεται στο εσωτερικό της Ινδίας.

Τον Οκτώβριο του 2025 η PTC Industries έλαβε παραγγελία από το GTRE για εργασίες επεξεργασίας μονοκρυσταλλικών πτερυγίων στροβίλου, έτοιμων προς τοποθέτηση.

Ήταν η πρώτη φορά που ινδική εταιρεία ανέλαβε εργασίες τέτοιας πολυπλοκότητας, οι οποίες περιλαμβάνουν μηχανική κατεργασία, συγκόλληση, θερμική επεξεργασία σε κενό και εφαρμογή θερμικών προστατευτικών επιστρώσεων.

Παράλληλα, το GTRE κατασκευάζει στο Ρατζανουκούντε, κοντά στην Μπανγκαλόρ, διπλό δοκιμαστήριο κινητήρων ισχύος έως 130 kN. Η εγκατάσταση προορίζεται τόσο για τον Kaveri χωρίς μετάκαυση όσο και για τον νέο κινητήρα του AMCA.

Τα δύο μεγάλα κενά

Παρά την πρόοδο, δύο κρίσιμες υποδομές παραμένουν στα σχέδια.

Η Ινδία δεν διαθέτει εγχώρια εγκατάσταση δοκιμών κινητήρων σε συνθήκες μεγάλου υψομέτρου και εξακολουθεί να στέλνει κινητήρες στη Ρωσία για σχετική πιστοποίηση.

Το GTRE σχεδιάζει την κατασκευή συγκροτήματος κοντά στο φράγμα Nagarjuna Sagar, στην Τελανγκάνα, για κινητήρες ώσης 110 έως 130 kN. Το έργο, όμως, αναμένει χρηματοδότηση.

Δεν υπάρχει επίσης εγχώριο ιπτάμενο δοκιμαστήριο. Για την κάλυψη του κενού προβλέπεται η μετατροπή δύο μαχητικών Su-30MKI, ώστε να χρησιμοποιηθούν για πτητικές δοκιμές κινητήρων.

Χωρίς αυτές τις υποδομές, ακόμη και ένας κινητήρας ινδικής ιδιοκτησίας θα εξακολουθεί να εξαρτάται από ξένες εγκαταστάσεις για κρίσιμα στάδια της πιστοποίησής του.

Οι παλιές αποτυχίες και το στοίχημα της Safran

Οι προηγούμενες γαλλοϊνδικές συνομιλίες για κινητήρες είχαν ναυαγήσει ακριβώς στα σημεία που σήμερα παρουσιάζονται ως βασικό περιεχόμενο της συμφωνίας.

Η Safran εμφανιζόταν απρόθυμη να παραχωρήσει την τεχνολογία του πυρήνα υψηλών θερμοκρασιών και την παραγωγή μονοκρυσταλλικών πτερυγίων. Τον Νοέμβριο του 2025, όμως, η διοίκησή της δεσμεύθηκε δημοσίως για πλήρη μεταφορά αυτών των τεχνολογιών.

Το εάν η δέσμευση θα αποτυπωθεί αυτούσια στο τελικό συμβόλαιο αποτελεί το σημαντικότερο σημείο της διαπραγμάτευσης.

Η Ινδία δεν θέλει άλλη μία συμφωνία στην οποία θα κατασκευάζει ξένο κινητήρα χωρίς να μπορεί να τον τροποποιήσει, να τον εξελίξει ή να τον υποστηρίξει ανεξάρτητα.

Το παράλληλο αδιέξοδο με την General Electric

Την ίδια ώρα, παραμένει ανοιχτό το ζήτημα του ενδιάμεσου κινητήρα για το AMCA Mk1 και το Tejas Mk2.

Η συμφωνία μεταφοράς τεχνολογίας για τον αμερικανικό GE F414 δεν έχει ακόμη υπογραφεί. Οι διαπραγματεύσεις φέρονται να έχουν κολλήσει μετά την αύξηση της εκτιμώμενης τιμής ανά κινητήρα από τα αρχικά 70–80 crore σε περισσότερα από 200 crore ρουπίες.

Παράλληλα, οι παραδόσεις των F404 για το Tejas Mk1A ξεπέρασαν την προθεσμία του Μαρτίου 2026, με ολοκληρωμένα αεροσκάφη να περιμένουν τους κινητήρες τους.

Η κατάσταση αυτή ενισχύει την αποφασιστικότητα του Νέου Δελχί να αποκτήσει εγχώρια τεχνολογική βάση και να μειώσει την εξάρτηση από ξένους προμηθευτές.

Η υπόθεση του κινητήρα Safran–GTRE δεν αφορά απλώς ένα ακόμη εξοπλιστικό πρόγραμμα. Αφορά την ικανότητα της Ινδίας να σχεδιάζει, να κατασκευάζει και να εξελίσσει μόνη της την καρδιά των μελλοντικών μαχητικών της.

Το AMCA μπορεί να αποκτήσει ινδική άτρακτο, ινδικά ηλεκτρονικά και ινδικά όπλα. Χωρίς εγχώριο κινητήρα, όμως, η στρατηγική αυτονομία θα παραμένει ημιτελής. Αυτό ακριβώς επιχειρεί τώρα να αλλάξει το Νέο Δελχί.