Ακολουθήστε μας

Ιστορία - Πολιτισμός

Κ. Μπαραμπούτης: Μια μικρή πολίχνη της μεσολιθικής περιόδου (10000-3000 π.Χ.)

Δημοσιεύτηκε στις

Κ.N. Mπαραμπούτης
Αφιερωμένο στον καθηγητή μου της Θεωρητικής Υδραυλικής Θ. Ξανθόπουλο
Είναι ενδιαφέρον νομίζω να επιχειρήσω μια σκιαγράφηση της προϊστορικής κοινότητας υπό το φως των μαρτυριών, κυρίως της παλαιοντολογίας, της αρχαιολογίας και της εξελικτικής βιολογίας, που εκθέτει με άψογη συνθετική ικανότητα επιστημονικού ήθους και μεθοδολογίας ο Θ. Ξανθόπουλος, και της υπόθεσης του θυματικού μηχανισμού που επιβεβαιώνουν οι μύθοι και τα τελετουργικά των λαών. Υποθέτουμε την ύπαρξη ενός ομίλου οικογενειών –κάθε όμιλος αποτελείται από 25-70 μέλη− που έχουν συγκροτήσει τον πυρήνα της φυλής τους, αποτελούμενο περίπου από τριακόσια άτομα όλων των ηλικιών. Κατέχουν ένα μέρος μιας εύφορης παραποτάμιας περιοχής που τους προσφέρει τις δυνατότητες να αναπτύξουν τις αναγκαίες γεωργικές καλλιέργειες και την εκτροφή ενός μικρού αριθμού ζώων για τη διατροφή τους. Να έχουμε υπ’ όψη μας ότι ο ζωτικός χώρος που τους ανήκει συνορεύει με τον αντίστοιχο χώρο που κατέχει ένας άλλος όμιλος οικογενειών, ενδεχομένως της ίδιας φυλετικής καταγωγής.

Η διάσπαση είναι πολύ πιθανόν να προήλθε από τις διαθέσεις κυριαρχίας που εκδήλωσαν μεταγενέστερα κάποια άρρενα μέλη των αρχικών ομίλων. Εντοπίζουμε την ύπαρξη του πυρήνα της φυλής στις αρχές της 6ης χιλιετίας π.Χ., στα μέσα της λίθινης περιόδου (10000 – 3000 π.Χ.), όταν τα εργαλεία που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος για να καλλιεργήσει τη γη και να θηρεύσει μεγάλα ζώα, και γενικώς τα τεχνουργήματα, είναι λίθινα. Έχουν περάσει περίπου 4000 χιλ. χρόνια από τότε που ένα μεγάλο μέρος της γης το κάλυπταν οι πάγοι και η μεγάλη άνοδος της επιφάνειας της θάλασσας, περίπου 120 μ., σε ορισμένες παράκτιες περιοχές έχει σταματήσει. Βρισκόμαστε στη Μεσοπαγετώδη περίοδο που διαρκεί ως σήμερα∙ οι εύφορες παραποτάμιες περιοχές που υποδέχονταν τις πλημμύρες των νερών αποτελούσαν το μήλο της έριδος μεταξύ των μακρινών προγόνων μας.

Πριν αποπειραθούμε να περιγράψουμε την πρώιμη πολιτική οργάνωση του ομίλου, θα ανατρέξουμε σε δύο υποθέσεις που έχουν διατυπωθεί με διαφορετικές προκείμενες βιολογικού και ψυχολογικού περιεχομένου. Οι επινοητές τους προτάσσουν διαφορετικού είδους επιχειρήματα για να τις υποστηρίξουν, καταλήγουν όμως σε παρόμοια συμπεράσματα για την ανθρώπινη φύση. Η πρώτη υπόθεση που διατυπώθηκε από τον Diamond, ερευνητή της εξελικτικής βιολογίας, αναφέρεται απευθείας στα γενετικά χαρακτηριστικά του homo sapiens, τα οποία συνέδεσε με εκείνα του γένους του που θεωρούσε φονικά. Συγκεκριμένα, ένα είδος ανθρωποειδούς πιθήκου που ζούσε στην Αφρική πριν από έξι με οκτώ εκατομμύρια χρόνια διαφοροποιήθηκε γενετικά σε δύο νέα είδη πιθήκων (κοινός και πυγμαίος χιμπαντζής) και στον γεννήτορα της οικογένειας των ανθρωπιδών. Από την οικογένεια των ανθρωπιδών, με την τροποποίηση ενός μικρού αλλά σημαντικού ποσοστού του γονιδιώματός της θα προέλθουν τα διάφορα γένη, με τελευταίο τον homo (ανθρώπινο γένος). Από αυτό θα προκύψει το είδος μας, ο homo sapiens, απόγονος ενός από τα τρία «παιδιά» (homo habilis – homo ergaster – homo erectus) του μακρινού κοινού προγόνου μας. O homo sapiens παραμένει εξ αυτού του λόγου στενός συγγενής των σημερινών δύο ειδών χιμπαντζήδων με τους οποίους έχουμε κοινό το 98,4% του γονιδιώματος[1]. Με την υπόθεση του Diamond συνδέεται η θεωρία του Μarcel Mauss για τη θυσία, σύμφωνα με την οποία οι πρωτάνθρωποι επέλεγαν αναιτιολόγητα κάποιο θύμα για να φονεύσουν, προφανώς για να ικανοποιήσουν τις φονικές τους τάσεις[2].
Η δεύτερη υπόθεση είναι του θυματικού μηχανισμού που διατύπωσε ο Ρενέ Ζιράρ, την οποία και στήριξε στη μυθολογία και τα τελετουργικά των λαών, αλλά και στις διαισθήσεις των μεγάλων τραγικών και μυθιστοριογράφων. Προκείμενη της υπόθεσης του Ζιράρ είναι η επιθυμία της ανθρώπινης ύπαρξης, που εμφανίζεται μετά από ένα ορισμένο επίπεδο μιμήσεως που υπερβαίνει απολύτως την ζωική επιθυμία. Είναι το αποτέλεσμα του έργου που επιτελείται διά των μιμητικών λειτουργιών στη διαδρομή του χρόνου και έχει ως συνέπεια την επανοργάνωση της ψυχής του ζώου σε ανθρώπινη ψυχική παρουσία. Στη διαδικασία της επανοργάνωσης σημαντικότατος είναι ο ρόλος της αύξησης του εγκεφάλου που συνδέεται με αύξηση και ένταση της μίμησης[3]. Να διευκρινίσουμε εδώ ότι η επιθυμία όπως εμφανίζεται στον άνθρωπο, δεν πρέπει να συγχέεται με τις ζωικές ορέξεις και τα ένστικτα, τα οποία, αν και τροποποιημένα, εξακολουθούν να συνιστούν ένα μέρος της ψυχής του. Είναι λοιπόν φυσικό στο κατώφλι της ανθρωποποιήσεως η επιθυμία να έχει μιμητική προέλευση και να εκδηλώνεται κυριαρχικά ως επιδίωξη ιδιοποίησης, πρόσκτησης του αντικειμένου που ανήκει στον άλλο. Πρόκειται για την αρχή της σύγκρουσης δύο ή περισσοτέρων ατόμων για ένα και το αυτό αντικείμενο που θέλουν να ιδιοποιηθούν. Θα επακολουθήσει η εκδήλωση ενδιαφέροντος και των άλλων μελών της κοινότητας προς το ίδιο αντικείμενο με συνέπεια η μιμητική φρενίτιδα να μεγεθύνεται και να φθάνει σε παροξυσμό, όταν το αντικείμενο για διάφορους λόγους εξαφανιζόταν. Στο εξής η προσκτητική μίμηση θα μετεξελιχθεί σε συγκρουσιακή με την εκατέρωθεν βία να ογκούται με ρυθμό γεωμετρικής προόδου και τα μέλη της κοινότητας να εισέρχονται σε μια σύγκρουση άνευ περιεχομένου. Η βία σε όλο της το μεγαλείο προοιωνίζεται την καθολική καταστροφή του πυρήνα της φυλής, άρα σύμφωνα με τον μαθηματικό λογισμό της ολοκλήρωσης, αυτή η βία θα συνεπαγόταν την εξαφάνιση του ανθρώπινου είδους. Πώς λοιπόν αυτή η καταστροφή θα αποφευχθεί και τελείως απροσδόκητα το περιβάλλον της γενικευμένης βίας, «όλοι εναντίον όλων», θα μετεξελιχθεί σε περιβάλλον ειρήνης κατάλληλο για να μεγαλουργήσει η «βασιλεύουσα φαιά ουσία» με έργα ειρηνικά στο υλικό και πνευματικό πεδίο;
Με την υπόθεση του θυματικού μηχανισμού που επιχειρεί ο Ζιράρ, όχι μόνο απαντά στο πώς θα αποτραπεί η καταστροφή του είδους μας, αλλά και υποδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη ύπαρξη συνδέει τη μοίρα της με το «ιερό», το πρώτο σημαίνον σύμβολο στην ιστορία της που θα την εισαγάγει στη μεγαλειώδη πολιτισμική της πορεία. Ορίστε η απάντηση: Στην οχλαλοή της μιμητικής σύγκρουσης, όταν η συνειδητή διαχείριση των περιστάσεων από το ανθρώπινο υποκείμενο έχει απολύτως συσκοτισθεί κι επικρέμαται κίνδυνος εξόντωσης όλων των εταίρων από τη δική τους βία, η φονική διάθεση μεταβιβάζεται στο ανθρώπινο «αντικείμενο», ένα μέλος πιθανώς επείσακτο στον όμιλο της φυλής. Επιλέγεται με κριτήρια αδιευκρίνιστα, ίσως γιατί τα χαρακτηριστικά του τον ξεχωρίζουν. Το φονεύουν και γίνεται το «εξιλαστήριο» θύμα που αναδέχεται τη συσσωρευμένη βία και γι’ αυτό γίνεται πρόξενος της ειρήνης, έστω και προσωρινής. Με την «εξαίφνης» μεταβολή των δεδομένων που αποτύπωναν στο κοινωνικό περιβάλλον την τραγική φυσιογνωμία του με έκδηλα τα χαρακτηριστικά του τέλους, η είσοδος των μελών του ομίλου στις συνθήκες της υπήνεμης γαλήνης που υποσχόταν έργα δημιουργικά και αναγκαία της καθημερινής τους βιοτής θα προκαλέσει ένα ψυχικό τραύμα με συνέπεια να «παραγνωρίζουν» τα περιστατικά της σωτηρίας τους που είχαν προηγηθεί. Η λειτουργία της παραγνώρισης −ένα ψυχικό φαινόμενο που απωθεί τα δυσάρεστα γεγονότα στο υποσυνείδητο− έχει ως αποτέλεσμα την επίσης ψυχική λειτουργία της «διττής μεταβίβασης», όπως την ονομάζει ο Ζιράρ, από τα μέλη του ομίλου η οποία δεν είναι απαραίτητο να εκδηλώνεται ταυτόχρονα με την έκβαση του αρχέγονου φόνου.
Πρώτα λοιπόν η συσσωρευμένη βία μεταβιβάζεται στο εξιλαστήριο θύμα και του στοιχίζει τη ζωή του∙ ύστερα, η προσοχή των μελών της κοινότητας προσηλώνεται στη φυσιογνωμία του. Η μορφή του αποτυπώνεται στο συλλογικό υποσυνείδητο του ομίλου με έναν ασαφή τρόπο που εξάπτει τη φαντασία και σύνολη η κοινότητα του αποδίδει, εκτός από την πρόκληση της κρίσης, και τη θαυμαστή λύση της. Στο εξής θα είναι ο «από μηχανής θεός» που σώζει την κοινότητα από την καταστροφή και την εισάγει στη θαυμαστή ειρήνη. Οι δυνάμεις του υπερβαίνουν κατά πολύ εκείνες που αισθάνονται ότι διαθέτουν τα μέλη της κοινότητας∙ θα αποτελέσει κατά συνέπεια το «υπερβατικό σημαίνον» για τον όμιλο της φυλής. Γίνεται καθολικά αποδεκτό και αναγορεύεται «ιερό» της κοινότητας, αποτελώντας έτσι κέντρο της ιερότητας, του πρώτου θεσμού στην ιστορία του πολιτισμού. «Δεν υπάρχει πολιτισμός που να μην θεωρεί ως πρώτο και θεμελιακό στοιχείο στην τάξη της γλώσσας το λεξιλόγιο της ιερότητας»[4]. Και οι δύο υποθέσεις αναδεικνύουν το ρόλο της βίας στις ανθρώπινες σχέσεις και η διαφορά τους θα είχε καθαρά θεωρητική σημασία, αφού η παρουσία της βίας στην καταγεγραμμένη Ιστορία είναι γνωστή και πολλές φορές κυριολεκτικά εγκληματική. Παρά ταύτα η διαφορά τους είναι ουσιαστική και σπεύδω αμέσως να την αναδείξω. Στην υπόθεση του Diamond η ανθρώπινη φύση παρουσιάζεται εγγενώς βίαιη: Αν δηλαδή ο άνθρωπος δεν διστάζει να φονεύσει μέλη της ομοείδειας που ανήκει, αυτό οφείλεται στα βιολογικά υλικά που τον συνθέτουν, επομένως «δεν μπορεί να παραιτηθεί από την ακραία βία, γιατί έτσι είναι φτιαγμένος»∙ το ίδιο υποστηρίζει και ο Clausewitz, ο οποίος όμως συμπληρώνει πως «δεν μπορεί να ζήσει διαρκώς με αυτήν»[5]. Το συμπέρασμα, εννοείται, από μια τέτοια κατασκευαστική εκδοχή της ανθρώπινης φύσης είναι να ελπίζουμε μόνο σε μετάλλαξη του σχετικού με τη βία γενετικού υλικού, αν φυσικά δεν είμαστε ικανοποιημένοι με την μέχρι τούδε εγκληματική συμπεριφορά της. Ή σε μια κατάλληλη κοπτορραπτική του γενετικού υλικού από τους ειδικούς της μοριακής βιολογίας, αν φυσικά τους το επέτρεπαν αυτοί που κατέχουν την εξουσία και ορίζουν τις τύχες του κόσμου. Οι τελευταίοι πάντως είναι μάλλον εκείνοι στους οποίους το σχετικό γενετικό υλικό, συνδυαζόμενο με άλλους παράγοντες, βρίσκει την έκφρασή του σε υψηλό επίπεδο εγκληματικής τελειότητας∙ άρα μάλλον οι προσπάθειες των επιστημόνων για καλυτέρευση του ανθρώπινου είδους θα μείνουν ατελέσφορες. Σχεδιασμοί, θα μου πείτε, επιστημονικής φαντασίας, που όμως δεν πρέπει να αποκλείονται, αν έχουμε υπ’ όψη μας τη Σοφόκλεια ρήση: «Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ανθρώπου δεινότερον πέλει».
Τα πράγματα με την υπόθεση του Ζιράρ είναι αρκετά διαφορετικά, γιατί σε μας, τους ανθρώπους, που ελπίζουμε σ’ ένα καλύτερο κόσμο, απαλλαγμένο από τη βία και την εκμετάλλευση, παρέχει λογική διέξοδο πως αυτή η ελπίδα είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί. Η υπόθεση λοιπόν του Ζιράρ έχει προκείμενη την ανθρώπινη επιθυμία∙ είναι η τελική έκφραση της επανάληψης της μιμητικής λειτουργίας που εντατικοποιείται στην πορεία ανθρωποποίησης του ζώου. Θα πρέπει μάλιστα η μίμηση μεταξύ ομοιοτύπων σε συνθήκες παροξυσμού της σύγκρουσης μεταξύ των αντιπάλων να προίκισε τους μακρινούς προγόνους μας με δύο ιδιότητες: «πρώτον να κοιτάζουν τον άλλο, το μιμητικό ομοιότυπο, σαν ένα alter ego και, δεύτερον, τη σύστοιχη ικανότητα εγκαθιδρύσεως ενός ομοιοτύπου εσωτερικά του εαυτού, διά μέσου διεργασιών όπως ο αναστοχασμός και η συνείδηση».[6]Επομένως η μίμηση καθαυτήν είναι στην κυριολεξία ο τρόπος κατασκευής του ανθρώπου, γι’ αυτό και ο Πλάτων της αναθέτει σπουδαίο ρόλο στην παιδεία του ανθρώπου όταν κατασκευάζει την ιδανική Πολιτεία του. Τι μπορεί, λοιπόν, να σημαίνουν οι ανωτέρω διαπιστώσεις που προκύπτουν από την υπόθεση του Ζιράρ, ο οποίος κατέθεσε ένα πλήθος επιχειρημάτων από τη μυθολογία και τα τελετουργικά των λαών για να την υποστηρίξει; Πολύ απλά, πως υπάρχει ελπίδα για τους ιδαλγούς ενός καλύτερου κόσμου, ότι τελικά είναι δυνατή μια απάντηση αρνητική στο Ρέκβιεμ με Κρεσέντο, που έθεσε ως τίτλο του έργου του ο Θεμιστοκλής Ξανθόπουλος. Η απάντηση εξαρτάται βέβαια από τον τρόπο που θα χρησιμοποιήσει ο άνθρωπος την τεράστια δύναμη που του έχει χαρίσει ο Δημιουργός του, εννοώ τη μιμητική επιθυμία, αν δηλαδή θα την στρέψει προς την πλάγια ή την κάθετη υπερβατικότητα. Η πλάγια υπερβατικότητα είναι τα «είδωλα» του παρόντος κόσμου προς τα οποία πάντοτε είχε ο άνθρωπος μια ενδιάθετη τάση να αφοσιώνεται καθ’ υπερβολήν. Και θα πρέπει να αναγνωρίσουμε πως η ανωτέρω κλίση του είναι φυσική, αφού και ο ίδιος είναι δημιούργημα, κατασκευή που έχει χρέος να υπηρετεί τη Δημιουργία. Υπό τον όρο, όμως, να μην αφήνεται η μιμητική λειτουργία να προσλαμβάνει χαρακτήρα ιδιοποίησης από ανεξέλεγκτο εγωισμό και να μεταβάλλει τον κόσμο μας σε πεδία φονικών συγκρούσεων. Αυτή οφείλει να παραμένει αποκλειστικά δημιουργική, να αποτελεί εργαλείο παιδείας του ανθρώπου που, για να επιτελέσει την υψηλή αποστολή που του ανατέθηκε, έχει ανάγκη το κατάλληλο πρότυπο. Αυτός είναι ο Δημιουργός του παντός, ο αιώνιος Θεός που «ανατέλλει τον ήλιο επί δικαίους και αδίκους», προς αυτόν πρέπει να στρέψει την επιθυμία του ο άνθρωπος, είναι Εκείνος που συνιστά την «κάθετη υπερβατικότητα», όπως λέει ο Ζιράρ.
Να επιστρέψουμε τώρα στην περιγραφή της προϊστορικής κοινότητας∙που, εκτός τις γνώσεις που μας παρέχουν τα αρχαιολογικά ευρήματα, έχομε στη διάθεσή μας με τον ένα ή άλλο τρόπο ψυχικές σταθερές του ανθρώπου που κατέχει και ζει σε κάποια παραποτάμια περιοχή, ας πούμε στο δέλτα μεταξύ του Τίγρη και του Ευφράτη ποταμού. Ο τρόπος, βέβαια, λειτουργίας της σκέψης του δεν είναι καθόλου διαφορετικός από του σημερινού ανθρώπου που αντιμετωπίζει, και αυτός, παρόμοια βιοτικά προβλήματα. Έχει ήδη κατακτηθεί προ πολλού από τους ανθρώπους εκείνης της εποχής η έναρθρη επικοινωνία, που τους επιτρέπει με την ανταλλαγή απόψεων και προβληματισμών να επιτυγχάνουν τελεσφόρες λύσεις κυρίως στον πρωτογενή τομέα της γεωργοκτηνοτροφίας. Τίθεται αμέσως το ερώτημα πώς παράγουν ατομικά ή συλλογικά και πώς γίνεται η διανομή των παραγομένων προϊόντων τους. Εξετάζουμε ένα όμιλο πυρηνικών οικογενειών και γνωρίζουμε ότι οι τελευταίες διαθέτουν, ακόμη και σήμερα σε αναπτυσσόμενες κοινωνίες, «αυστηρή ιεραρχία, εθιμικά θεμελιωμένη και βαθιά ριζωμένη στις συνειδήσεις των μελών της. Λειτουργούσε υπό την αιγίδα του πατριάρχη, πατέρα της πρώτης γενιάς, ή της πρεσβύτερης μητέρας κατά την περίοδο της μητριαρχίας»[7]. Ήδη κάθε οικογένεια έχει γεωργική γη στην κατοχή της που καλύπτει τις στοιχειώδεις βιοτικές της ανάγκες, την οποία θα διατηρήσει στα πλαίσια του ομίλου που έχει συστήσει. Ο κύριος σκοπός της ένωσης που δημιουργείται είναι να διαθέτουν τα μέλη μεγαλύτερη παραγωγική ισχύ, ικανοποιητική για να αντιμετωπίζουν με την παραγωγή πλεονασμάτων περιόδους που οι κλιματικές συνθήκες δυσχεραίνουν ή καταστρέφουν την παραγωγή. Αυτό θα το επιτύχουν με την αύξηση της γεωργικής γης, που συνεπάγεται ενδεχομένως συγκρούσεις με γειτονικούς ομίλους, επένδυση εργασίας από τα μέλη του ομίλου για την κατασκευή εργαλείων, χώρων αποθήκευσης των πλεονασμάτων και έργων άρδευσης και προστασίας των καλλιεργουμένων εκτάσεων από τις πλημμύρες. Η προσφορά εργασίας από όλα τα μέλη του ομίλου είναι εύλογο, τότε, να δημιουργεί ίσα δικαιώματα στο παραγόμενο προϊόν και στα παραγωγικά και πάγια αγαθά. Η κοινωνία του ομίλου είναι αταξικού χαρακτήρα και η πειθαρχία και η συνοχή της εξασφαλίζονται με τους όρους που ίσχυαν ήδη στην πυρηνική οικογένεια. Στις καινούργιες συνθήκες ο όμιλος διοικείται από το συμβούλιο των αρχηγών και φαίνεται πως η ηγεσία, ενδεχομένως μέσα από συγκρούσεις, ανετίθετο στον αρχηγό της ισχυρότερης οικογένειας[8]. Η διαστρωμάτωση των αρχαίων κοινωνιών, «το κοινωνικό προπατορικό αμάρτημα», κατά τον Θ. Ξανθόπουλο, αρχίζει από τα μέσα της 4ης χιλιετίας π.Χ. στις νότιες περιοχές της Μεσοποταμίας, όπου και παρατηρούνται και οι πρώτες πολυφυλετικές επικράτειες[9].
Να δούμε, τώρα, τί είδους οργάνωση έχει επιλέξει στις ανωτέρω συνθήκες παραγωγής η αρχαία πολίχνη και τι είδους απαγορεύσεις –κανονιστικές διατάξεις− έχει επιβάλει το συμβούλιο των αρχηγών, οι οποίες προφανώς δεν εξαρτώνται μόνο από τις συνθήκες παραγωγής. Καταρχάς, δύο τρόποι οργάνωσης της παραγωγής και της διανομής του διατιθέμενου προϊόντος θα ήταν δυνατοί, έχοντας υπόψη τις εκ των πραγμάτων επικρατούσες συνθήκες παραγωγής. Ο πρώτος τρόπος θα ήταν η εκδοχή μιας μικτής «πολιτικής» οργάνωσης, σύμφωνα με την οποία το παραγόμενο προϊόν στα πλαίσια της οικιακής παραγωγής (οι πυρηνικές οικογένειες σ’ αυτή την περίπτωση έχουν διατηρήσει ένα μικρό μέρος γεωργικής γης) να ικανοποιεί επιλεγμένες προσωπικές τους διατροφικές ανάγκες, ενώ από το συλλογικά παραγόμενο προϊόν στους ζωτικούς χώρους της κοινότητας να δικαιούνται μέρος ανάλογο με την προσφορά εργασίας τους και των παγίων πόρων που διέθεσαν για τη συλλογική εκμετάλλευση. Να σημειώσουμε ότι για τη γεωργική γη στα περισσότερα μέρη του πλανήτη η έγγεια πρόσοδος ήταν χαμηλής απόδοσης και επομένως στη διανομή του προϊόντος ο ρόλος της ήταν ασήμαντος. Επίσης ο ανωτέρω τρόπος οργάνωσης της παραγωγής και της διανομής συμφωνούσε με αρχέγονες συνήθειες της ανθρώπινης ύπαρξης, στις οποίες η ατομική με τη συλλογική ιδιοκτησία συνυπήρχαν για να εξασφαλίζουν την επιβίωση τους είδους μας στα αρχικά του βήματα. Εκ των πραγμάτων ο αμυντικός και επιθετικός εξοπλισμός του ανθρώπου, τα πρωτόγονα εργαλεία θήρευσης και καλλιέργειας δεν μπορεί παρά να του ανήκαν αποκλειστικά, ενώ τις κατάλληλες σπηλιές που επέλεγαν από κοινού οι ορδές του είδους μας τις χρησιμοποιούσαν όλα τα μέλη τους για να προφυλαχτούν από το κρύο και τους άλλους κυνηγούς[10]. Στην ατομική ιδιοκτησία των οικογενειών του ομίλου θα πρέπει να βρίσκονταν και οι λιτές κατοικίες τους που διαφυλάσσουν τις ιδιαιτερότητες των οικιστών τους και οπωσδήποτε θα υπήρχε ένα κατοχυρωμένος τρόπος μεταβίβασής τους στους κατιόντες. Σχετικές προβλέψεις θα καθόριζαν την επιλογή του χώρου για την ανέγερση νέας κατοικίας από νεότευκτες οικογένειες, π.χ., με την επέκταση της παλιάς κατοικίας στο χώρο της και με την προσφορά εργασίας από μέλη του ομίλου, με την υποχρέωση φυσικά ανταπόδοσης της δωρεάς.
Ο δεύτερος, μάλλον απίθανος, τρόπος θα προέβλεπε την εκχώρηση του συνολικού εδάφους της οικογένειας στη συλλογική ιδιοκτησία του ομίλου, ενδεχομένως της κατοικίας τους και γενικά των πάγιων στοιχείων παραγωγής. Θα επρόκειτο για ένα πρωτόγονο κομμουνισμό με την ιδιοκτησία όλων των αγαθών, παγίων και κινητών, να ανήκουν στον όμιλο των οικογενειών, και η διανομή των προϊόντων να καθορίζεται μέσω «δελτίου» που θα εδικαιούντο τα μέλη του.
Και στον ένα, πάντως, και στον άλλο τρόπο οργάνωσης επί της ουσίας έχουμε «πολιτικές δομές» με αταξικό χαρακτήρα, στις οποίες, όμως, παρά την σχεδόν παντελή απουσία της ατομικής ιδιοκτησίας, τώρα, με την γνώση που κατέχουμε για την μιμητική φύση της ανθρώπινης ύπαρξης δεν μπορούμε να αποκλείσουμε τις συγκρουσιακές εντάσεις μεταξύ των μελών τους, που ενέχουν μάλιστα τον κίνδυνο ολικής καταστροφής της κοινότητας. Και τούτο γιατί πάντοτε θα υπάρχει το «αντικείμενο» που θα γίνει η αφορμή σε δύο ή περισσότερα άτομα να το διεκδικήσουν και η προσκτητική μίμηση να μετεξελιχθεί περαιτέρω σε συγκρουσιακή για το σύνολο της κοινότητας. Έτσι παρά το αδιαμφισβήτητο γεγονός πως η ανισοτιμία μεταξύ των μελών μιας κοινότητας –αφενός ανθρώπων που δεν έχουν «στον ήλιο μοίρα» και αφετέρου ανθρώπινων υπάρξεων παραδομένων στην καταναλωτική ευωχία όπως τα κτήνη[11]− είναι η αιτία για πολλά από τα δεινά της ανθρωπότητας. Δεν αρκεί, λοιπόν, η αταξική οργάνωση της κοινωνίας για να επιτύχουμε την ειρηνική συμβίωση των ανθρώπων[12]. Θα ισχυρισθούμε, μάλιστα, πως η αιτία αυτής της κατάστασης είναι η αλόγιστη χρήση της ανθρώπινης επιθυμίας, ιδιαίτερα όταν τείνει να ιδιοποιηθεί «…ὅσα τοῦ πλησίον… ἐστί». Ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο η σοφία των μακρινών προγόνων μας επέβαλε: (α) ένα σύνολο απαγορεύσεων που θα απέτρεπαν την εκδήλωση της ανθρώπινης επιθυμίας να ιδιοποιηθεί αυτό που ανήκει στον άλλο, και (β) συλλογικές εκδηλώσεις, αυτές που γνωρίζουμε ως τελετουργίες, και που σύμφωνα με εθνολογικά, μυθολογικά και ιστορικά δεδομένα τελούνταν σ’ ένα περιβάλλον απαγόρευσης των απαγορεύσεων. Το σύνολο αυτών των απαγορεύσεων, οι οποίες ασφαλώς θα εμπλουτίζονταν στη διαδρομή του χρόνου, θα αφορούσαν τα κυρίως επίδικα αντικείμενα που γενικά «η ανθρώπινη ομάδα είναι ανίκανη να μοιραστή ειρηνικά: τις γυναίκες, την τροφή, τα όπλα, τις καλύτερες τοποθεσίες κατοικίας κ.λπ.[13]» Ακόμη απαγορεύονταν έξαλλες και βίαιες συμπεριφορές που προκαλούσαν φόβο, και περιθωριοποιούνταν άτομα με ιδιαιτερότητες για τις οποίες οι άνθρωποι του απώτατου παρελθόντος πίστευαν πως έχουν μεταδοτικό χαρακτήρα. Μας είναι γνωστή από την εθνολογία η συμπεριφορά της ομάδας απέναντι στους δίδυμους αδερφούς, τον ένα από τους οποίους, ή και τους δύο, τους αντιμετώπιζαν ως αποδιοπομπαίους τράγους. Ενδεχομένως και η ρίψη στον Καιάδα από τους Σπαρτιάτες των φυσικά προβληματικών νεογνών να κατάγεται από αντιλήψεις για την μεταδοτικότητα των φυσικών τους ελαττωμάτων. Ο γενικός κανόνας των απαγορεύσεων ήταν η αποφυγή της μιμητικής αντιπαλότητας που με τον ένα ή άλλο τρόπο θα κατέληγε στην καθολική σύγκρουση, περιβάλλον επικίνδυνο για τα μέλη της κοινότητας.
Από ποιους τίθενται οι απαγορεύσεις για την προστασία μιας ομάδας ανθρώπων που συνεργάζονται; Η απάντηση συνδέεται με εκείνο το μέρος του θυματικού μηχανισμού, όπου το πάνδημο θύμα προσλαμβάνει ιερό χαρακτήρα. Με τη δύναμη της ψυχής και του νου οι της ομάδας θα πρόβαλλαν τις δικές τους εκτιμήσεις για την αποτροπή καταστάσεων που πρόσφατα είχε βιώσει η ομάδα τους, με κύριο άξονα τη μιμητική αντιπαλότητα που ορθώς είχε διαπιστωθεί ως πρωταρχική αιτία. Αυτές οι εκτιμήσεις έφτιαξαν τις απαγορεύσεις για τα μέλη της κοινότητας, οι οποίες και τέθηκαν υπό την επίβλεψη του ιερού, τίτλος που πρόσφατα είχε απονεμηθεί στο εξιλαστήριο θύμα. Αυτοί λοιπόν οι άνθρωποι που καθιέρωσαν τις απαγορεύσεις, τις συνέδεσαν με το ιερό και τους προσέδωσαν κύρος, σκέφθηκαν δε να αναστέλλουν την ισχύ τους σε έκτακτες περιστάσεις ή ακόμη σε τακτά χρονικά διαστήματα με σκοπό, αφενός, να υπενθυμίζονται στα μέλη της κοινότητας οι ζοφερές καταστάσεις των συγκρούσεων, προκειμένου να μην εφησυχάζουν και, αφετέρου, να ελέγχεται η επανάληψη των κρίσεων με προκατασκευασμένο θύμα. Καθιέρωσαν έτσι ως θεσμό την τελετουργία, που διαμέσου των χιλιετιών παρουσιάζει αξιοσημείωτη ομοιότητα, όταν εφαρμόζεται από τις διάφορες κοινωνίες σε όλα τα πλάτη και μήκη της γης. Για τη θυσιαστική θεωρία μάλιστα, ο πάγκοινος θεσμός της τελετουργίας αποτελεί σημείο αναφοράς και επαλήθευσης. Είναι το αδιαμφισβήτητο γεγονός το οποίο μας δίνει τη δυνατότητα να απαντήσουμε σε ερωτήματα για την καταγωγή της θυσίας και της θρησκείας συνολικά[14].
Να δούμε, όμως, τί είδους είναι αυτές οι θρησκευτικές τελετές που το περιεχόμενο τους αποτελούσε «απαγόρευση των απαγορεύσεων». Το Ιερό είναι το αποτέλεσμα μια ουσιαστικής παραγνώρισης της μιμητικής κρίσης, άρα η θρησκευτική σκέψη στο σύνολό της κατατρύχεται από αυτή την έμμονη ιδέα. Αυτό λοιπόν το εντυπωμένο γεγονός στα βάθη της ψυχής των μακρινών προγόνων μας θα αποτελέσει την καρδιά της τελετουργίας, η οποία διαρθρώνεται σε μια σειρά πράξεων με τελικό σκοπό την άρση της οποιασδήποτε διαφοράς μεταξύ των συμμετεχόντων –γίνονται τα ομοιότυπα, αποκτώντας την κοινή συμπεριφορά που χαρακτηρίζει τον όχλο– με κατάληξη την αποτρόπαια πράξη του φόνου, ανθρώπου ή ζώου. Έτσι δικαιολογείται η παράβαση των απαγορεύσεων και στην ένταση της κρίσης οι άντρες διεκδικούν ο καθένας βίαια τα αντικείμενα του άλλου. Από τους εθνολόγους αναφέρεται το καλούμενο φαινόμενο της τελετουργικής αιμομιξίας, που σημαίνει συνεύρεση με γυναίκες που υπό άλλες συνθήκες απαγορεύεται η σεξουαλική επαφή μαζί τους. Η εθνολογία, όταν αναφέρεται στα τελετουργικά, γίνεται αποκαλυπτική για το περιεχόμενο και τους μετασχηματισμούς τους: «Για το ένα άκρο του φάσματος ομιλούν για συμπλοκές, οχλαλοή και εξωφρενικές κατηγορίες. Ακολουθούν οι προσομοιώσεις μάχης και οι ρυθμικές κινήσεις των ποδιών που συνοδεύονται από πολεμικές ιαχές, οι οποίες μετατρέπονται με τρόπο ανεπαίσθητο σε θούρια∙ στη συνέχεια έρχονται οι πολεμικοί χοροί που παραχωρούν τη θέση τους σε αμιγείς χορούς και τραγούδια. Τα περίτεχνα χορομιμήματα, οι εναλλασσόμενες αλλά πάντα αντιμέτωπες θέσεις των χορευτικών εταίρων, οι κατοπτρικοί αναδιπλασιασμοί – όλα αυτά μπορούν να ερμηνευθούν ως σχηματοποιημένα και αποκαθαρμένα ίχνη περασμένων αντιπαραθέσεων»[15]. Τα τελετουργικά επομένως των λαών μπορεί να είχαν μια κοινή αφετηρία που χαρακτηρίζεται από το χάος της μιμητικής σύγκρουσης και τον αρχέγονο φόνο του θύματος, τελικά όμως μετασχηματίζονται με τον χρόνο σε παραστάσεις με αισθητικό περιεχόμενο και τάξη, που δηλώνει πως οι διοργανωτές τους θέλουν να προβάλουν την κοινωνική συνεργασία, αποτέλεσμα της ανάδειξης του Ιερού. Οπωσδήποτε, χωρίς την ισχύ της θυματικής υπόθεσης, η συγκατοίκηση των απαγορεύσεων με τα τελετουργικά είναι παράδοξη. Όσο και να θέλουν οι εθνολόγοι να την υποτιμούν ή οι ψυχαναλυτές να ερμηνεύουν την παραβατική πλευρά των τελετουργιών ως αντίδραση κατά των απαγορεύσεων, αυτή είναι μια πρακτική των προϊστορικών λαών απολύτως ελεγμένη, προφανώς, από την κατά το δυνατόν ερμηνεία των μύθων και τις ιστορικές μαρτυρίες που μας έχουν αφήσει οι αντίστοιχες πρακτικές, έστω και με αμβλυμμένη την παρουσίαση της μιμητικής κρίσης και των απαγορεύσεων. Στους δύο αυτούς αντίθετους πόλους στηρίζεται όλη η θρησκευτική πρακτική των μακρινών προγόνων μας και ο ανωτέρω ακριβώς τρόπος, που εντέλει οργανώνει τη ζωή τους, επαληθεύει αντιστρόφως την θυματική υπόθεση και την εξ αυτής ερμηνεία του θρησκευτικού φαινομένου.
Τώρα που κατέχουμε σε γενικές γραμμές τη θρησκευτική πρακτική, μπορούμε να επανέλθουμε στα κύρια σημεία της οργάνωσης του ομίλου των οικογενειών που αγωνίζεται να αντιμετωπίσει με τον ιδρώτα των μελών της τις κακοτοπιές της ζωής, έχοντας προηγουμένως στο νου μας την ιλιγγιώδη χρονική απόσταση που χωρίζει μια παραποτάμια πολίχνη της 6ηςς χιλιετίας π.Χ. από την αρχή του χρόνου, όταν εμφανίζεται στον φιλόξενο πλανήτη μας η ύπαρξη που δικαιούται να ονομάζεται άνθρωπος. Χωρίς να επεισέλθουμε στη μακρά διαδικασία της ανθρωποποιήσεως, για την οποία έχουν προταθεί ένα πλήθος ερμηνείες, εδώ θα πούμε επιγραμματικά ότι η ένταση της μίμησης είναι προϋπόθεση της έκλυσης του θυματικού μηχανισμού∙ η αύξησή της έπεται της αύξησης του όγκου του εγκεφάλου που σύμφωνα με την επιστήμη της βιολογίας συμπορεύεται με τη διαδικασία μετάβασης από την ζωική στην ανθρώπινη πραγματικότητα.[16] Έτσι, μας λέει ο Θεμιστοκλής Ξανθόπουλος[17], επι ένα εκατομμύρια χρόνια συνεχίζεται η εξέλιξη του είδους μας (homo sapiens) από την «αρχαϊκή» του μορφή μέχρι τον σύγχρονο άνθρωπο (sapiens-sapiens), ενώ υπάρχουν και απόψεις ανθρωπολόγων που υποστηρίζουν ότι εμφανίστηκε στην ανατολική Αφρική πολύ αργότερα, περίπου τριακόσιες χιλιάδες χρόνια π.Χ.∙ εξελίχθηκε μάλιστα στη σημερινή του μορφή πριν από διακόσιες χιλιάδες χρόνια. Είναι ζήτημα προτίμησης της μιας ή άλλης χρονολογίας ως αρχής για την είσοδο του homo sapiens στην προϊστορία του ανθρώπινου είδους, εμείς όμως θα επιλέξουμε την έναρξη της εμφάνισης του θυματικού μηχανισμού και έκτοτε της αδιάλειπτης επανάληψής του τη χρονολογία εκατό πενήντα χιλιάδες π.Χ., όταν αρχίζει «να πραγματοποιείται το μεγάλο επικοινωνιακό άλμα μεταξύ γειτονικών πυρηνικών οικογενειών, που οδήγησε στη συγκρότηση των ομίλων οικογενειών για την αναρρίχηση στην κορυφή της κλίμακας των μεγάλων θηρευτών, την κυριαρχία στην πανίδα και την εξάπλωση στον πλανήτη[18]». Η επιλογή μας δικαιολογείται για να υπάρχει ένα ελάχιστο κοινωνικό περιβάλλον, όπου η μίμηση ιδιοποιήσεως να προσλαμβάνει τον συγκρουσιακό χαρακτήρα και την εν συνεχεία έκλυση του θυματικού μηχανισμού. Δεν αποκλείεται πάντως ο τελευταίος να εμφανίζεται πολύ πριν, στα πλαίσια των πυρηνικών οικογενειών, αφού η εμφάνιση της βίας, «ο ενδοοικογενειακός φόνος υπάρχει…»[19]. Να έχουμε επίσης υπόψη μας πως το γένος Homo που προήλθε από την οικογένεια των ανθρωπιδών ανιχνεύεται από την επιστήμη της παλαιοντολογίας 2,5 εκ. χρόνια π.Χ. στην ανατολική Αφρική. Τελικά, αν μπορεί να εξαχθεί κάποιο συμπέρασμα από τα χρονικά διαστήματα, ιλιγγιώδη αν συγκριθούν με το εύρος της ανθρώπινης ζωής και των προσδοκιών του μέσου ανθρώπου, θα μπορούσαμε να πούμε πως ο χρόνος είναι σημαντικό εργαλείο της Δημιουργίας. Αυτός είναι ενδεχομένως ένας από τους σοβαρότερους λόγους που οι μακροπρόθεσμες προβλέψεις-προφητείες είναι παρακινδυνευμένες και μόνο ως ερωτήματα μπορούμε να θέτουμε τους στοχασμούς μας για το μέλλον.
Έχουμε επιλέξει ως την πιθανότερη πολιτική οργάνωση αυτήν της μικρής πολίχνης στο δέλτα του Ευφράτη και Τίγρη ποταμού∙ εκεί, η συλλογικότητα έχει θέσει υπό τον έλεγχο μιας μικρής ομάδας ανθρώπων τα κύρια παραγωγικά μέσα που διαθέτει, τα οποία και συνιστούν συλλογική ιδιοκτησία της. Πιθανολογήσαμε ακόμη ότι αυτή η ομάδα αποτελείται από τους αρχηγούς των πυρηνικών οικογενειών που συνενώθηκαν, των οποίων το κύρος συνδέεται με το ιερό της κοινότητας. Τώρα που γνωρίζουμε αρκετά για τον τρόπο θέσμισης των απαγορεύσεων και για τις ικανότητες εκείνων που τις επέβαλαν, μας δίνεται το δικαίωμα να ισχυρισθούμε πως αυτοί ανήκουν στην προηγούμενη ομάδα εξουσίας ή απλώς ταυτίζονται με εκείνους. Τίποτε δεν αποκλείει − απεναντίας, είναι πολύ πιθανό οι άνθρωποι γύρω από το ιερό, το αποκαλούμενο ιερατείο, να είναι εκείνοι που συντηρούν τους κανόνες των απαγορεύσεων, το παραδόσιμο «εθιμικό δίκαιο» για την κοινωνία τους, και να εμπλουτίζουν στις καινούργιες συνθήκες το corpus των κανόνων με θετικές διατάξεις που να αφορούν την γενική οργάνωση της πολίχνης τους. Αν λάβουμε υπ’ όψη μας την τεράστια χρονική απόσταση που χωρίζει τον όμιλο των οικογενειών από την εποχή των αρχέγονων φόνων που πρόσφεραν στις ανθρώπινες συσσωματώσεις την εκ «θαύματος» σωτηρία τους και ταυτόχρονα το σύμβολο, που παραπέμπει στην ανώτερη πραγματικότητα του Ιερού, ίσως, να μας επιτρέπεται να υποθέσουμε πως ένας διαχωρισμός μεταξύ ιερατικής και κοσμικής εξουσίας έχει ήδη προχωρήσει.
Ένας επίσης σημαντικός λόγος διαχωρισμού της δεύτερης από την πρώτη θα πρέπει να οφείλεται στο γεγονός της συμμετοχής στην κοσμική εξουσία εκείνων των ανδρών του ομίλου που ηγούνται ή σχεδιάζουν τις πολεμικές επιχειρήσεις με στόχο «φιλέτα» γης των γειτόνων τους. Όταν η θυματική διαδικασία εκτείνεται πέρα από τον στενό κύκλο της πυρηνικής οικογένειας, προσλαμβάνει τον χαρακτήρα της «διασυλλογικής κοινωνικής αυτοθέσμισης»[20], που είναι συνέπεια της σύγκρουσης μεταξύ των γειτονικών οικογενειών και στη συνέχεια της συσσωμάτωσής τους ύστερα από τον συλλογικό φόνο του εξιλαστηρίου θύματος. Φυσικά η διαδικασία αυτή με την πάροδο των χιλιετιών τροποποιείται για να καταλήξει σε πολεμικές επιχειρήσεις «αρπαγής», οι οποίες θα τελειώσουν με την αναγκαστική επιβολή επι των ηττημένων από τους νικητές κανόνων που εικονίζουν την βουλιμική τους διάθεση, το μιμητισμό της «αρπαγής». Τελικά πρόκειται για την ίδια διαδικασία –καταγωγής από την αρχέγονη βία− που ακολουθείται από τις περίφημες δεξαμενές σκέψεις και για σχεδιασμούς που τα συμπεράσματά τους εμφανίζονται με τον εντυπωσιακό τίτλο της «γεωστρατηγικής». Βέβαια όλα εκείνα στα οποία έχουμε αναφερθεί και συνιστούν την «κοινή» ζωή των ανθρώπων μιας κάπως ευρύτερης ομάδας, είναι πολύ αόριστα, και φυσικά η έλλειψη στοιχείων κάνει αδύνατη την λεπτομερή περιγραφή των τελετουργιών τους, της συμμετοχής τους στα κοινά με τις συνελεύσεις και τις αποφάσεις τους, των πολεμικών τους επιχειρήσεων και της ακριβούς μορφής της πολιτικής και δικαστικής τους εξουσίας. Παρά ταύτα, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε πως η κοινωνική τους ζωή έχει αποκτήσει συνοχή πολύ πέρα από εκείνην που επιβάλλει η κοινή διαβίωση σε συγκεκριμένο τόπο και ότι θα έχουν αναπτύξει το αίσθημα της ευθύνης και της υποχρέωσης απέναντι στο κοινωνικό σύνολο. Την ανάγκη της συνοχής της ομάδας την έχουν βιώσει πολυποίκιλα και φροντίζουν με τις τελετουργίες τους να την ανανεώνουν σε τακτά διαστήματα, ή σε έκτακτες περιστάσεις, όταν διαφαίνεται να ενσκήπτει η καλούμενη θυσιαστική κρίση, μια γενική αμφισβήτηση των κανόνων που προστατεύουν την κοινωνική ειρήνη[21]. Μπορούμε ακόμη να υποθέσουμε ότι οι τελετουργίες έχουν ήδη μετεξελιχθεί σε ένα είδος γιορτής, στις οποίες οι καινούργιες εκδηλώσεις που παρατηρούνται συνεισφέρουν στην άμιλλα μεταξύ των μετεχόντων, όπως οι αθλητικές παιδιές∙ έτσι η γενική εξάλειψη των διαφορών που χαρακτηρίζει τους εορτάζοντες μετριάζεται και στο εορταστικό περιβάλλον αφήνονται περιθώρια για ουσιαστικότερη επικοινωνία.
[1] Θ. Ξανθόπουλου, Ρέκβιεμ με κρεσέντο, εκδ. Ε.Μ.Π., υποσημ. 11, σελ. 87 και 81, 123.
[2] Η.Ο.Η.Τ.Δ., Α΄ τόμ., σελ. 290-291.
[3] Στο ίδιο, σελ. 444-445 και 453.
[4] Η.Ο.Η.Τ.Δ., Α΄ τόμ., από σελ. 50-61.
[5] Στο ίδιο, σελ.425.
[6] Η.Ο.Η.Τ.Δ., Α’ τόμ., σελ. 445.
[7] Θ. Ξανθόπουλου, Ρέκβιεμ με Κρεσέντο, Εκδ. Ε.Μ.Π., σελ. 98.
[8] Στο ίδιο, σελ. 98.
[9] Στο ίδιο, σελ. 98-99.
[10] Στο ίδιο, σελ. 124.
[11] Ηράκλειτος, Diels-Kranz (Κύρκος), ἐρεύγονται γὰρ ἓν ἀντὶ ἁπάντων οἱ ἄριστοι, κλέος ἀέναον θνητῶν οἱ δὲ πολλοὶ κεκόρηνται ὁκώσπερ κτήνεα.
[12] Θ. Ξανθόπουλου, Ρέκβιεμ με Κρεσέντο, εκδ. Ε.Μ.Π., σελ.125.
[13] Ρενέ Ζιράρ, Κεκρυμμένα από καταβολής, σελ. 37.
[14] Η.Ο.Η.Τ.Δ., Α’ τόμ., σελ. 292.
[15] Στο ίδιο, σελ. 39. Ο αναγνώστης μπορεί να σκεφτεί τους λεγόμενους πολεμικούς χορούς, π.χ. τον Πυρρίχιο, που θα πρέπει η προέλευσή τους να ανάγεται στα μακρινά τελετουργικά.
[16] Στο ίδιο, σελ. 51-61.
[17] Η πρώτη άποψη διατυπώνεται από τον Andrew Sherratt, καθηγητή της αρχαιολογίας στην Οξφόρδη, στα πλαίσια της ολιστικής θεωρίας του, όπως την αποκαλεί για την ευρύτητα του περιεχομένου της ο Θ. Ξανθόπουλος.
[18] Στο ίδιο, σελ. 96.
[19] Ρενέ Ζιράρ, Κεκρυμμένα από καταβολής, σελ. 114.
[20] Η φράση οφείλεται στον Ζιάκα που τη χρησιμοποίησε με το νόημα που της δίνεται στο κείμενο σε μια σχετική συζήτηση στο Αντίφωνο.
[21] Η.Ο.Η.Τ.Δ  Α’ τόμος, σελ. 182
πηγή; Aντίφωνο
Σχετικά θέματα
Συνέχεια ανάγνωσης

Ιστορία - Πολιτισμός

Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού

Δημοσιεύτηκε

9 ώρες πριν

στις

16 Οκτωβρίου 2026

από τον

Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων.

Περισσότερα από 30 εκατομμύρια έγγραφα, κατάλογοι κρατουμένων και στοιχεία καταναγκαστικής εργασίας βοηθούν στην ανασύνθεση προσωπικών ιστοριών που κινδύνεψαν να χαθούν οριστικά. Με την ψηφιοποίηση και τη χρήση νέων τεχνολογιών, το αρχείο επιχειρεί να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη και να δώσει απαντήσεις σε οικογένειες που εξακολουθούν να αναζητούν την τύχη των συγγενών τους. Πίσω από κάθε όνομα σε έναν κατάλογο κρατουμένων, πίσω από κάθε φθαρμένο έγγραφο και κάθε χειρόγραφη καταχώριση μπορεί να κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.

Για χιλιάδες οικογένειες, η αναζήτηση πληροφοριών για συγγενείς που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν ή εξαφανίστηκαν κατά τη ναζιστική περίοδο παραμένει μια ανοιχτή υπόθεση, ακόμη και οκτώ δεκαετίες μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Γερμανία, τα Arolsen Archives, το Διεθνές Κέντρο για τις Ναζιστικές Διώξεις, αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς για τη διερεύνηση αυτών των υποθέσεων. Η συλλογή τους περιλαμβάνει περισσότερα από 30 εκατομμύρια ιστορικά έγγραφα, με πληροφορίες για περίπου 17,5 εκατομμύρια ανθρώπους που υπήρξαν θύματα ή επιζώντες του ναζιστικού καθεστώτος.

Το έργο του αρχείου δεν περιορίζεται στη φύλαξη ιστορικών τεκμηρίων. Στόχος είναι να διατηρηθούν τα πρωτότυπα, να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχουν και να γίνουν προσβάσιμες σε συγγενείς θυμάτων, ερευνητές και πολίτες από όλο τον κόσμο. Έτσι, τα έγγραφα της ναζιστικής περιόδου μετατρέπονται σε ένα εργαλείο αναζήτησης της ιστορικής αλήθειας και αποκατάστασης της μνήμης.

Από τα αρχεία των διώξεων στην αναζήτηση της ανθρώπινης μοίρας

Τα Arolsen Archives ιδρύθηκαν το 1948, με την ονομασία International Tracing Service, σε μια εποχή κατά την οποία εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούσαν να εντοπίσουν συγγενείς τους που είχαν χαθεί στη διάρκεια του πολέμου. Η αρχική αποστολή ήταν να βοηθήσουν στον εντοπισμό αγνοουμένων και στη διευκρίνιση της τύχης ανθρώπων που είχαν υποστεί ναζιστικές διώξεις. Με την πάροδο των δεκαετιών, η συλλογή εξελίχθηκε σε ένα διεθνές αρχείο ιστορικής τεκμηρίωσης. Τα έγγραφα αφορούν κρατουμένους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, γκέτο και φυλακές της Γκεστάπο, ανθρώπους που οδηγήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία, αλλά και επιζώντες που βρέθηκαν υπό τη φροντίδα συμμαχικών οργανώσεων μετά το 1945. Περιλαμβάνονται επίσης στοιχεία για τους εκτοπισμένους πληθυσμούς και τη μετανάστευση κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.

Οι κατάλογοι, τα δελτία κρατουμένων, οι καταγραφές μεταγωγών και τα διοικητικά έγγραφα μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία ενός ανθρώπου μέσα στο σύστημα διώξεων. Ένα όνομα, μια ημερομηνία ή ένας αριθμός μητρώου ενδέχεται να αποτελέσει το στοιχείο που θα συνδέσει διαφορετικά έγγραφα και θα επιτρέψει την ανασύνθεση ενός μέρους της ζωής του. Ωστόσο, το αρχείο δεν είναι πλήρες. Πολλά έγγραφα καταστράφηκαν από τους ίδιους τους Ναζί ή χάθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Επιπλέον, εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν χωρίς να καταγραφούν ποτέ τα ονόματά τους. Για τον λόγο αυτό, η απουσία ενός προσώπου από τις διαθέσιμες συλλογές δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε ή ότι δεν υπέστη διώξεις.

Η ψηφιοποίηση αλλάζει τον τρόπο αναζήτησης

Για πολλά χρόνια, η αξιοποίηση του αρχείου απαιτούσε εκτεταμένη χειρωνακτική εργασία. Οι ερευνητές έπρεπε να εξετάζουν φακέλους, να διαβάζουν χειρόγραφες σημειώσεις και να αντιπαραβάλλουν πληροφορίες που βρίσκονταν σε διαφορετικά έγγραφα. Η ψηφιοποίηση αλλάζει σταδιακά αυτή τη διαδικασία. Τα Arolsen Archives αναπτύσσουν ένα ηλεκτρονικό αρχείο μέσω του οποίου οι χρήστες μπορούν να αναζητούν ονόματα και ιστορικά θέματα, να εντοπίζουν ψηφιοποιημένα τεκμήρια και να εξετάζουν το περιεχόμενό τους από απόσταση. Η διαδικασία, ωστόσο, δεν τελειώνει με τη σάρωση ενός εγγράφου. Για να μπορεί να αναζητηθεί αποτελεσματικά, πρέπει να καταχωριστούν τα στοιχεία του, να συνδεθούν τα ονόματα με τις αντίστοιχες εγγραφές και να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχει.

Σε αυτό το στάδιο αξιοποιούνται τεχνολογίες οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων (OCR), καθώς και εργαλεία που βοηθούν στην ομαδοποίηση και τη διασύνδεση δεδομένων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει την ανάγνωση καταλόγων και την αντιπαραβολή πληροφοριών από διαφορετικά έγγραφα, ώστε να εντοπίζονται πιθανές συνδέσεις ανάμεσα σε πρόσωπα, τόπους και γεγονότα. Η τεχνολογία, όμως, δεν υποκαθιστά την ιστορική έρευνα. Τα παλιά έγγραφα περιέχουν δυσανάγνωστα χειρόγραφα, διαφορετικές γραφές ονομάτων, συντομογραφίες και λάθη καταγραφής. Για τον λόγο αυτό, η αυτοματοποιημένη αναγνώριση χρειάζεται έλεγχο και αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν αφορά στοιχεία που μπορούν να επηρεάσουν την ανασύνθεση της μοίρας ενός θύματος.

Όταν ένα όνομα οδηγεί σε μια οικογενειακή ιστορία

Η σημασία των Arolsen Archives γίνεται ιδιαίτερα εμφανής μέσα από τις αναζητήσεις συγγενών. Για ανθρώπους που προσπαθούν να μάθουν τι συνέβη σε έναν παππού, μια γιαγιά ή έναν άλλο συγγενή που εξαφανίστηκε κατά τη ναζιστική περίοδο, ακόμη και ένα μικρό εύρημα μπορεί να έχει μεγάλη συναισθηματική και ιστορική αξία. Η αναζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε πληροφορίες για την κράτηση ενός προσώπου, τη μεταφορά του σε στρατόπεδο, την καταναγκαστική εργασία ή την παρουσία του σε μεταπολεμικό καταυλισμό εκτοπισμένων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα έγγραφα προσφέρουν μόνο αποσπασματικές ενδείξεις, οι οποίες χρειάζεται να διασταυρωθούν με άλλες πηγές.

Το ηλεκτρονικό αρχείο είναι ελεύθερα προσβάσιμο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για προσωπικές αναζητήσεις όσο και για επιστημονικούς, εκπαιδευτικούς και δημοσιογραφικούς σκοπούς. Όταν η διαδικτυακή έρευνα δεν αποδίδει αποτελέσματα, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να απευθυνθούν στην υπηρεσία αναζήτησης του οργανισμού. Η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία οι επιζώντες του ναζισμού λιγοστεύουν. Καθώς οι προσωπικές μαρτυρίες χάνονται σταδιακά, τα τεκμήρια αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα για την ιστορική έρευνα και τη διατήρηση της μνήμης.

#everynamecounts: Η μνήμη ως συλλογική προσπάθεια

Η ψηφιοποίηση δεν στηρίζεται αποκλειστικά στους εργαζομένους του αρχείου. Σημαντικό ρόλο έχουν και οι εθελοντές που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία #everynamecounts. Μέσω της δράσης αυτής, πολίτες βοηθούν στην καταχώριση πληροφοριών από ιστορικά έγγραφα, ώστε τα ονόματα και τα σχετικά στοιχεία να γίνουν ευκολότερα αναζητήσιμα. Η συμμετοχή τους συμβάλλει στην προσπάθεια να συνδεθούν οι ψηφιοποιημένες σελίδες με συγκεκριμένα πρόσωπα και να διευκολυνθούν οι μελλοντικές αναζητήσεις.

Πρόκειται για μια μορφή συμμετοχικής ιστορικής μνήμης, στην οποία η τεχνολογία συνδυάζεται με την ανθρώπινη εργασία. Η καταχώριση ενός ονόματος δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική διαδικασία: είναι ένας τρόπος να αναγνωριστεί η ύπαρξη ενός ανθρώπου και να διατηρηθεί η ιστορία του μέσα σε ένα ευρύτερο αρχείο συλλογικής εμπειρίας. Παράλληλα, η πρωτοβουλία #StolenMemory επικεντρώνεται στην αναζήτηση συγγενών πρώην κρατουμένων στους οποίους είχαν αφαιρεθεί προσωπικά αντικείμενα κατά τη σύλληψή τους. Τα αντικείμενα αυτά, όταν είναι δυνατόν να επιστραφούν στις οικογένειες, λειτουργούν ως απτοί σύνδεσμοι με ανθρώπους των οποίων η ιστορία συχνά έχει διασωθεί μόνο μέσα από έγγραφα.

Παρά την πρόοδο της ψηφιοποίησης, η προστασία των πρωτότυπων εγγράφων παραμένει βασική προτεραιότητα. Πολλά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν επί δεκαετίες για τη διεκπεραίωση αιτημάτων εντοπισμού αγνοουμένων. Το συχνό ξεφύλλισμα, η αντιγραφή και η μεταφορά τους έχουν αφήσει σημάδια φθοράς. Οι εργασίες συντήρησης περιλαμβάνουν την κατάλληλη συσκευασία, την αντιμετώπιση της όξινης φθοράς του χαρτιού και την καταγραφή της κατάστασης κάθε τεκμηρίου. Η ψηφιακή πρόσβαση περιορίζει την ανάγκη συνεχούς χειρισμού των πρωτοτύπων, χωρίς όμως να καταργεί την ανάγκη διατήρησής τους.

Η σημασία της συλλογής έχει αναγνωριστεί και διεθνώς: από το 2013, τα Arolsen Archives περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου» της UNESCO, το οποίο αποσκοπεί στην προστασία και ανάδειξη σημαντικών τεκμηρίων της παγκόσμιας ιστορίας.

Ένα αρχείο για το παρελθόν και τις επόμενες γενιές

Η δουλειά των Arolsen Archives δείχνει ότι η ιστορική μνήμη δεν διατηρείται μόνο μέσα από μνημεία, επετείους και δημόσιες τελετές. Διατηρείται και μέσα από την επίμονη εργασία της καταγραφής, της διασταύρωσης και της προστασίας των τεκμηρίων. Κάθε έγγραφο μπορεί να αποτελέσει μια μαρτυρία για το πώς οργανώθηκαν οι διώξεις, πώς λειτούργησε ο μηχανισμός καταναγκαστικής εργασίας και ποιες συνέπειες είχε ο ναζισμός για εκατομμύρια ανθρώπους. Ταυτόχρονα, μπορεί να προσφέρει σε μια οικογένεια μια πληροφορία που αναζητούσε επί δεκαετίες.

Σε μια περίοδο κατά την οποία η παραπληροφόρηση και η διαστρέβλωση ιστορικών γεγονότων εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση, η πρόσβαση στις πρωτογενείς πηγές αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα αρχεία δεν απαντούν σε κάθε ερώτημα, ούτε μπορούν να αναπληρώσουν τα τεκμήρια που χάθηκαν. Μπορούν, όμως, να διασώσουν όσα εξακολουθούν να υπάρχουν και να επιτρέψουν στις επόμενες γενιές να τα μελετήσουν. Στο Μπαντ Άρολσεν, η αναζήτηση δεν αφορά μόνο το τι συνέβη στο παρελθόν. Αφορά και τη δυνατότητα να μη χαθούν ξανά τα ίχνη ανθρώπων που βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ευρωπαϊκής ιστορίας.

Συνέχεια ανάγνωσης

Αναλύσεις

Η ιστορία του Καπετανίδη στον Ισραηλινό Τύπο

Η ζωή, η δημοσιογραφική δράση και η θυσία του Νίκου Καπετανίδη αναδεικνύονται στην Israel Hayom, μέσα από άρθρο του Χρήστου Κωνσταντινίδη, που θέτει στο επίκεντρο τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και την άρνηση της Τουρκίας να αναμετρηθεί με το ιστορικό της παρελθόν.

Δημοσιεύτηκε

1 ημέρα πριν

στις

15 Οκτωβρίου 2026

από τον

Στον ισραηλινό Τύπο φτάνει η ιστορία του Νίκου Καπετανίδη, του Πόντιου δημοσιογράφου που οδηγήθηκε στην αγχόνη στην Αμάσεια, στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, επειδή υπερασπίστηκε με την πένα και τη δημόσια στάση του τον Ελληνισμό του Πόντου.

Με άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2026 στην Israel Hayom, ο δημοσιογράφος και διευθυντής σύνταξης του Geopolitico.gr, Χρήστος Κωνσταντινίδης, παρουσιάζει στο διεθνές αναγνωστικό κοινό τη διαδρομή του εκδότη της «Εποχής». Παράλληλα, συνδέει την ιστορική του μαρτυρία με το σημερινό ζήτημα της λογοδοσίας και την επιλεκτική στάση της Άγκυρας απέναντι στα εγκλήματα του παρελθόντος.

Το δημοσίευμα φέρει τον τίτλο «Turkey demands accountability from Israel – but not from itself», δηλαδή «Η Τουρκία απαιτεί λογοδοσία από το Ισραήλ – αλλά όχι από τον εαυτό της».

Η αφετηρία του άρθρου είναι η εκτέλεση του 32χρονου Καπετανίδη. Γεννημένος στη Ριζούντα το 1889 και απόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, ο δημοσιογράφος εξέδωσε το 1918 την εφημερίδα «Εποχή», καταγράφοντας τις διώξεις και τη βία που υφίσταντο οι ελληνικοί πληθυσμοί στην Τραπεζούντα και στα χωριά του Πόντου.

Μέσα από αναφορές στη μαρτυρία του Δημήτρη Ψαθά στη «Γη του Πόντου», ο Κωνσταντινίδης σκιαγραφεί έναν άνθρωπο με ορμή, πατριωτικό φρόνημα και βαθιά πίστη στην ελευθερία. Έναν εκδότη που αντιλαμβανόταν τη δημοσιογραφία ως ευθύνη απέναντι στον λαό του και κατονόμαζε τους υπευθύνους των διωγμών, γνωρίζοντας ότι κάθε φύλλο της εφημερίδας του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του.

Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο έχει η αντιπαράθεσή του με τον Τοπάλ Οσμάν, τον παραστρατιωτικό αρχηγό που συνδέθηκε με σφαγές, λεηλασίες και εκτοπισμούς Ελλήνων και Αρμενίων. Όπως υπογραμμίζεται, ο Καπετανίδης δεν υποχώρησε μπροστά στις απειλές του, ούτε άλλαξε τη γραμμή της εφημερίδας για να εξασφαλίσει την προσωπική του σωτηρία.

Το δημοσίευμα περιγράφει τα λεγόμενα «Δικαστήρια Ανεξαρτησίας» της Αμάσειας ως μηχανισμό εξόντωσης της ηγεσίας του ποντιακού Ελληνισμού. Κληρικοί, εκπαιδευτικοί, επιχειρηματίες και δημοσιογράφοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με διαδικασίες στις οποίες, σύμφωνα με την ανάλυση του αρθρογράφου, η καταδίκη είχε ουσιαστικά προαποφασιστεί.

Απέναντι στους κατηγόρους του, ο Καπετανίδης υπερασπίστηκε ανοιχτά την εθνική του θέση. Όταν κατηγορήθηκε ότι αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία του Πόντου, δήλωσε ότι επιδίωκε και την ένωσή του με την Ελλάδα. Το άρθρο αναφέρεται και στην τελευταία του κραυγή πριν από τον απαγχονισμό: «Ζήτω η Ελλάς!»

Κεντρικό σημείο της παρέμβασης αποτελεί η διάσωση του αρχείου της «Εποχής» από τον αδελφό του, Κώστα Καπετανίδη, ο οποίος το μετέφερε στην Ελλάδα. Η ψηφιοποίησή του, επισημαίνει ο Κωνσταντινίδης, δημιουργεί δυνατότητες ευρύτερης μελέτης και διεθνούς αξιοποίησης.

Πρόκειται για τεκμήρια γραμμένα την ώρα που εξελίσσονταν οι διωγμοί. Ο αρθρογράφος προτείνει τη μετάφραση, την επιστημονική επεξεργασία και την παρουσίασή τους σε κοινοβούλια, πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς, ως μέρος μιας οργανωμένης προσπάθειας για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.

Η σύνδεση με το σήμερα γίνεται μέσα από την κριτική στην Τουρκία, η οποία κατηγορεί το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα, ενώ εξακολουθεί να αρνείται τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Το άρθρο διευκρινίζει ότι οι καταγγελίες κατά του Ισραήλ πρέπει να κρίνονται με βάση τα αποδεικτικά στοιχεία και το δίκαιο. Θέτει, όμως, ταυτόχρονα το ζήτημα της συνέπειας: ένα κράτος που απαιτεί έλεγχο της συμπεριφοράς άλλων κρατών οφείλει να δέχεται τον έλεγχο και της δικής του ιστορικής διαδρομής.

Μέσα από την ιστορία του Καπετανίδη, η παρέμβαση στην Israel Hayom αναδεικνύει έτσι ένα συγκεκριμένο αίτημα: η διασωθείσα μαρτυρία της «Εποχής» να αποκτήσει τη διεθνή παρουσία που της αναλογεί, μεταφέροντας την ιστορική τεκμηρίωση του ποντιακού Ελληνισμού πέρα από τα ελληνικά σύνορα.

Διαβάστε το άρθρο στην Israel Hayom.

Συνέχεια ανάγνωσης

GEOPOLITICO

Η ιστορία των ελληνικών συναγωγών ζωντανεύει: Ένα μοναδικό αρχείο μνήμης παρουσιάζεται σε τέσσερις πόλεις της Βόρειας Ελλάδας

Οι Εκδόσεις Ινφογνώμων παρουσιάζουν το νέο βιβλίο του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα, «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής». Ένα έργο 453 σελίδων, με 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια, που καταγράφει περισσότερες από 100 συναγωγές και διασώζει την ιστορία μνημείων που χάθηκαν ή κινδυνεύουν να ξεχαστούν.

Δημοσιεύτηκε

4 ημέρες πριν

στις

12 Οκτωβρίου 2026

από τον

Ένα σημαντικό οδοιπορικό στην ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού εβραϊσμού ξεκινά στις 19 Οκτωβρίου από τα Ιωάννινα, με επόμενους σταθμούς τη Θεσσαλονίκη, την Ξάνθη και την Κομοτηνή. Ο Δρ Ηλίας Β. Μεσσίνας παρουσιάζει το νέο του βιβλίο, καρπό πολυετούς επιτόπιας και αρχειακής έρευνας, αναδεικνύοντας συναγωγές που εξακολουθούν να υπάρχουν αλλά και μνημεία που έχουν εξαφανιστεί από τον αστικό ιστό. Μέσα από σπάνιες φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια και ιστορικά τεκμήρια, η έκδοση των Εκδόσεων Ινφογνώμων επιχειρεί να διασώσει ένα σημαντικό κομμάτι της συλλογικής μνήμης των ελληνικών πόλεων.

Ένα αρχείο για περισσότερες από 100 συναγωγές στην Ελλάδα

Η νέα έκδοση του Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα αποτελεί μια εκτενή καταγραφή της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής των συναγωγών της Ελλάδας.

Σε 453 σελίδες παρουσιάζονται περισσότερες από 100 συναγωγές, με ιστορικές και αρχιτεκτονικές περιγραφές, σπάνιο φωτογραφικό υλικό, ψηφιακούς χάρτες, βιβλιογραφία και αρχειακές πηγές.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των μνημείων που τεκμηριώνονται δεν υπάρχει πλέον.

Ορισμένες συναγωγές κατεδαφίστηκαν κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, ενώ άλλες αλλοιώθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά η παρουσία τους στη συλλογική μνήμη.

Η έρευνα του Μεσσίνα ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και συνδυάζει επιτόπιες επισκέψεις με ιστορική τεκμηρίωση από αρχεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Η έκδοση περιλαμβάνει 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, προσφέροντας τη δυνατότητα στους αναγνώστες να γνωρίσουν μνημεία που συνδέονται με την παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο.

Το σπάνιο αρχείο του Σεμτώβ Σαμουήλ

Ιδιαίτερη σημασία για την ολοκλήρωση του βιβλίου είχε η αξιοποίηση του αρχείου του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ (1939–2009).

Το αρχείο παραδόθηκε στον Δρ Μεσσίνα από συγγενείς του Σαμουήλ και περιλαμβάνει πολύτιμο υλικό από έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 1960–1961.

Εκείνη την περίοδο, ο νεαρός τότε φοιτητής αρχιτεκτονικής, με προτροπή του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου, επισκέφθηκε συναγωγές σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.

Κατέγραψε φωτογραφικά και αρχιτεκτονικά κτίρια που βρίσκονταν σε λειτουργία, αλλά και συναγωγές που είχαν ήδη υποστεί σοβαρές φθορές.

Για ορισμένα από τα συγκεκριμένα μνημεία, τα οποία κατεδαφίστηκαν τα επόμενα χρόνια, το αρχείο Σαμουήλ αποτελεί σήμερα μοναδικό τεκμήριο της ύπαρξης και της αρχιτεκτονικής τους μορφής.

Το υλικό ψηφιοποιείται σταδιακά, ενώ προβλέπεται η δημιουργία τρισδιάστατων αναπαραστάσεων και ψηφιακών μοντέλων εικονικής πραγματικότητας.

Με τον τρόπο αυτό, η ιστορική έρευνα συνδυάζεται με τις σύγχρονες τεχνολογίες ψηφιακής αποκατάστασης, δημιουργώντας νέες δυνατότητες παρουσίασης της χαμένης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

Η σύνδεση με το Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο του υπουργείου Πολιτισμού

Το έργο αποκτά και θεσμική σημασία, καθώς συνδέεται με την ενσωμάτωση των εβραϊκών μνημείων της Ελλάδας στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» του υπουργείου Πολιτισμού.

Ο Δρ Μεσσίνας συνεργάστηκε με τις αρμόδιες υπηρεσίες για τον εμπλουτισμό του συστήματος με στοιχεία σχετικά με την εβραϊκή πολιτιστική κληρονομιά.

Την έκδοση χαιρετίζουν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος, Δαυίδ Σαλτιέλ.

Τον πρόλογο υπογράφει ο ακαδημαϊκός, καθηγητής και αρχιτέκτονας Μανόλης Κορρές.

Η συμμετοχή των συγκεκριμένων προσωπικοτήτων αναδεικνύει τη σημασία της συστηματικής καταγραφής των ιστορικών μνημείων και της προστασίας τους από τη λήθη.

Οι παρουσιάσεις και οι ομιλητές

Στα Ιωάννινα, τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου, η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στις ιστορικές συναγωγές Γιασάν και Χαντάς.

Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο δικηγόρος και ερευνητής Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής, η επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ράνια Σταθοπούλου και ο οικονομολόγος Νίκος Καράμπελας. Χαιρετισμούς θα απευθύνουν ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μάρκος Μπατίνος και η πρόεδρος της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών Κατερίνη Λιάμπη. Τον συντονισμό θα έχει η φιλόλογος Ανδρονίκη Ζούκη.

Στη Θεσσαλονίκη, την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, το ενδιαφέρον θα στραφεί στη συναγωγή Μοναστηριωτών και στις εβραϊκές συναγωγές της πόλης πριν και μετά το Ολοκαύτωμα.

Στην παρουσίαση θα συμμετάσχουν η επιστημονική υπεύθυνη του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δρ Ξένια Ελευθερίου, και ο Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής. Χαιρετισμό θα απευθύνει ο Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο αρχιτέκτονας Στέλιος Χριστάνης. Η εκδήλωση πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης.

Στην Ξάνθη, την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι καθηγητές του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Γιώργος Τσιγάρας και Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο Νίκος Κοσμίδης.

Τελευταίος σταθμός θα είναι η Κομοτηνή, την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, όπου η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στην ιστορία της συναγωγής Μπεθ Ελ πριν από το Ολοκαύτωμα. Θα μιλήσουν ο Βασίλης Ριτζαλέος από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Ευφραιμίδης, με συντονίστρια την αρχιτέκτονα Αγγελική Κουγιουμτζόγλου.

Η αρχιτεκτονική ως μαρτυρία της ιστορίας

Η σημασία του βιβλίου δεν περιορίζεται στην αποτύπωση των κτιρίων.

Οι συναγωγές αποτελούσαν για αιώνες χώρους θρησκευτικής ζωής, κοινωνικής συνάντησης και διατήρησης της ταυτότητας των εβραϊκών κοινοτήτων.

Σε πολλές ελληνικές πόλεις, η καταστροφή των εβραϊκών πληθυσμών κατά το Ολοκαύτωμα συνοδεύτηκε από τη σταδιακή εξαφάνιση των χώρων που συνδέονταν με την καθημερινή τους ζωή.

Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση άλλαξε ακόμη περισσότερο τον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα ορισμένα από αυτά τα κτίρια να έχουν χαθεί ολοκληρωτικά.

Η αρχιτεκτονική τεκμηρίωση προσφέρει τη δυνατότητα να ανασυσταθεί η μορφή τους και να διατηρηθεί η ιστορία τους για τις επόμενες γενιές.

Η συγκεκριμένη έκδοση φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για ιστορικούς, αρχιτέκτονες, ερευνητές και όσους ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας.

Η αγγλική μετάφραση του βιβλίου αναμένεται στις αρχές του 2027, διευρύνοντας την πρόσβαση στο ερευνητικό υλικό και για το διεθνές κοινό.

Ένας ερευνητής αφιερωμένος στη διάσωση των συναγωγών

Ο Ηλίας Μεσσίνας γεννήθηκε το 1964 και είναι αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και σύμβουλος αειφορίας.

Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Yale και στην Ακαδημία Bezalel, ενώ πραγματοποίησε διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές σε θέματα χωροταξίας, αρχιτεκτονικής και περιβαλλοντικού σχεδιασμού.

Από το 1993 ασχολείται συστηματικά με την έρευνα και τεκμηρίωση των συναγωγών στην Ελλάδα.

Μεταξύ 1995 και 2023 συμμετείχε, μαζί με συνεργάτες του, σε μελέτες και έργα αποκατάστασης συναγωγών σε διάφορες ελληνικές πόλεις.

Έχει συγγράψει 16 βιβλία και δεκάδες άρθρα σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά, την αρχιτεκτονική και την αειφόρο ανάπτυξη.

Για τη συμβολή του στη διάσωση της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς έχουν αναφερθεί θετικά επιστήμονες και ερευνητές, όπως ο Samuel D. Gruber, ο δημοσιογράφος Νίκος Βατόπουλος και ο καθηγητής Γιώργος Τσιγάρας.

Μια παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές

Το βιβλίο «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» αναδεικνύει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.

Η παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής και πολιτιστικής διαδρομής πολλών ελληνικών πόλεων.

Η διατήρηση των μνημείων τους, ακόμη και μέσα από φωτογραφίες και αρχιτεκτονικά σχέδια όταν τα ίδια τα κτίρια έχουν χαθεί, συνδέεται άμεσα με την προστασία της ιστορικής μνήμης.

Οι τέσσερις παρουσιάσεις στη Βόρεια Ελλάδα αποτελούν μια ευκαιρία να γνωρίσει το κοινό όχι μόνο την αρχιτεκτονική των ελληνικών συναγωγών, αλλά και τις ιστορίες των ανθρώπων και των κοινοτήτων που συνδέθηκαν με αυτές.

Όλες οι εκδηλώσεις έχουν ελεύθερη είσοδο, με την επισήμανση ότι για την ξενάγηση στη συναγωγή Μοναστηριωτών της Θεσσαλονίκης απαιτείται προεγγραφή.

ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΓΕΙΛΕΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ

Συνέχεια ανάγνωσης

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ

GEOPOLITICO9 ώρες πριν

Πόλεμος συμφερόντων για το LNG – Το τουρκικό σχέδιο και η ελληνική απάντηση

Στο Direct News, ο Ανδρέας Μουντζουρούλιας παρουσιάζει τις πληροφορίες του για τον GSI, αναλύει τα τουρκικά δημοσιεύματα για την Γκίλφοϊλ...
Ιστορία - Πολιτισμός9 ώρες πριν

Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού

Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων. Περισσότερα από...
Αναλύσεις10 ώρες πριν

Πού βρίσκεται η Ελλάδα στον σχεδιασμό του IMEC;

Η επίκληση της ελληνικής κληρονομιάς, η κριτική για τις αμερικανικές τοποθετήσεις στα ελληνοτουρκικά και η ανάγκη μιας εθνικής στρατηγικής που...
GEOPOLITICO10 ώρες πριν

Νέα τουρκική πρόκληση νότια του Καστελλόριζου! NAVTEX της Άγκυρας στην περιοχή που θα περάσει το γαλλικό ερευνητικό για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου

Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX για περιοχή νότια του Καστελλόριζου, όπου έχει προγραμματιστεί η πολυεθνική άσκηση «EUNOMIA», αμφισβητώντας τη δικαιοδοσία του...
GEOPOLITICO10 ώρες πριν

EurAsia Review: Ποιοι προστατεύουν τα κυκλώματα λαθρεμπορίου στα σύνορα Ιράν, Πακιστάν και Αφγανιστάν – Ο σκοτεινός ρόλος παραγόντων ασφαλείας

Ένα εκτεταμένο σύστημα παράνομου εμπορίου, διαφθοράς και πολιτικής προστασίας περιγράφει σε ανάλυσή του το EurAsia Review. Από τα καύσιμα και...

Δημοφιλή