Ιστορία - Πολιτισμός
Ο Νικόλαος Γυζης και το «Κρυφό Σχολειό»
Νικόλαος Γύζης, ένας μεγάλος Έλληνας
Υποναύαρχος (Ο) Δημήτριος Γεωργαντάς ΠΝ ε.α.
Ιωάννα – Θεοδοσία Γεωργαντά, Φοιτήτρια
«Αν θα γράψετε ποτέ την Βιογραφία μου, μη λησμονήσετε να γράψετε ότι, επί τέλους, εγήρασα ονειρευόμενος» Νικόλαος Γύζης (1842-1901)
Ο Βίος και τα Έργα του
«… Τι κάνει η χρυσή μου Αθήνα των Φώτων, τα οποία έφεξαν και φέγγουν όλη την οικουμένη, εκτός των Αθηνών!» Νικόλαος Γύζης
Ο Νικόλαος Γύζης, γεννήθηκε την 1η Μαρτίου 1842 στην Τήνο. Ήταν ένα από τα έξι (6) παιδιά του ξυλουργού Ονούφριου Γύζη και της Μαργαρίτας. Τα παιδικά του χρόνια τα πέρασε στο νησί του, όπου ακόμα ήταν φρέσκες οι ηρωικές στιγμές του Αγώνα και τα ανδραγαθήματα των επαναστατών. Το 1850, μαζί με την οικογένειά του, εγκαθίσταται στην Αθήνα (στο Μοναστηράκι και αργότερα στην οδό Θεμιστοκλέους 18). Από μικρός δείχνει την έφεσή του στο σχέδιο και στη ζωγραφική. Το 1859, δεκαεπτά (17) ετών, εγγράφεται στο Σχολείο των Τεχνών. Παράλληλα, παρακολουθεί και μαθήματα ξυλογλυπτικής και χαλκογραφίας. Τα χαρακτηριστικά του χαρακτήρα του ήταν το χιούμορ, η αφέλεια και η αδιάκοπη εσωτερική ανάγκη του να επιτυγχάνει το τέλειο, καθώς επίσης και η μεγάλη θρησκευτικότητά του.
Περί το τέλος των σπουδών του, γνωρίζεται με τον πλούσιο και φιλότεχνο συμπατριώτη του Νικόλαο Νάζο. Ο Νάζος βοήθησε, ώστε να πάρει υποτροφία από το ευαγές Ίδρυμα του Ναού της Ευαγγελιστρίας της Τήνου, για σπουδές πάνω στη ζωγραφική, στην Ακαδημία Τεχνών του Μονάχου. Τον Ιούνιο 1865, σε ηλικία 23 ετών, ο Γύζης αναχώρησε για το Μόναχο. Μαθήτευσε δίπλα στους διάσημους ζωγράφους Χέρμαν Άνσουτς (Hermann Anschutz) και Αλεξάντερ Βάγκνερ (Alexander Wagner). Τον Ιούνιο 1868 μεταπηδά στις τάξεις του μεγάλου ζωγράφου Καρλ Φον Πιλότυ (Karl Von Piloty), που είχε τη φήμη σπουδαίου δασκάλου.
Δέχθηκε τις επιρροές από τα εικαστικά ρεύματα των δασκάλων του, δημιουργώντας έργα απαράμιλλης καλλιτεχνικής αξίας, ρεαλισμού και ηθογραφίας. Ήταν απόλυτος εκφραστής του ακαδημαϊκού ρεαλισμού του ύστερου 19ου αιώνα και του συντηρητικού εικαστικού κινήματος, της «Σχολής του Μονάχου». Ειδικότερα, οι Γερμανοί δάσκαλοί του τον χαρακτήριζαν ως «γερμανικότερο των Γερμανών». Είχε επιρροές καλλιτεχνικά με ξένους προσανατολισμούς, αλλά με χαρακτηριστική την ελληνική ζωγραφική έκφραση. Τα έργα του εκπέμπουν φως και μαγεία, από τα θαυμάσια ζεστά χρώματα που χρησιμοποιεί. Βασιζόμενος στον ρομαντικό ρεαλισμό επεδίωκε μία απεικόνιση της πραγματικότητας, με περιγραφική εξιστόρηση των λεπτομερειών.
Το 1868 δημιουργεί το έργο «ΙΩΣΗΦ ΣΤΗΝ ΦΥΛΑΚΗ», το οποίο χαρίζει στο ευαγές Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας της Τήνου. Το 1870 ζωγραφίζει το συγκλονιστικό έργο του: «ΙΟΥΔΙΘ ΚΑΙ ΟΛΟΦΕΡΝΗΣ». Επίσης, το 1870, βραβεύεται για το σημαντικό του έργο: «ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΩΝ ΣΚΥΛΩΝ». Το 1871 του απονέμεται το ασημένιο μετάλλιο της Ακαδημίας Καλών Τεχνών και χρηματικό έπαθλο για τη δημιουργία του έργου του «ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΝΙΚΗΣ». Με το θέμα του πόνου ασχολείται συχνά στα έργα του όπως: «ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΧΑΡΑΣ», «ΤΑ ΟΡΦΑΝΑ» και «ΕΥΣΠΛΑΧΝΙΑ».
Το 1872 γυρίζει στην Ελλάδα. Έμενε στην Αθήνα, σε μία πάροδο της οδού Θεμιστοκλέους 18, στο πατρικό του σπίτι. Οι καλλιτεχνικές δημιουργίες του είναι γενικά στραμμένες στην Ελλάδα. Ζωγραφίζει κυρίως στα Μέγαρα. Το πάθος του ήταν η μουσική και η ευαισθησία του αυτή βρήκε έναν τρόπο έκφρασης στην ιδεαλιστική περίοδο της ζωγραφικής του. Δημιουργεί τον διασημότερο πίνακά του: «ΤΑ ΚΑΛΑΝΤΑ». Το υλικό του από την Ελλάδα θα του είναι χρήσιμο αργότερα στη Γερμανία. Το 1873, μαζί με το φίλο του Νικηφόρο Λύτρα, κάνουν περιοδεία στη Μικρά Ασία (Σμύρνη). Το ταξίδι αυτό του πρόσφερε τη δυνατότητα να αγαπήσει περισσότερο την ελληνική ιστορία και να μεστώσει μέσα του η ελληνική συνείδηση.
Τον Οκτώβριο 1873 αντιπαρέρχεται μία σοβαρή περιπέτεια με τα μάτια του, με κίνδυνο να χάσει την όρασή του. Σημαντικά έργα αυτής της περιόδου είναι: «Η ΤΙΜΩΡΙΑ ΤΟΥ ΟΡΝΙΘΟΚΛΕΠΤΟΥ», «ΤΟ ΠΑΙΔΟΜΑΖΩΜΑ» (1873-1875) και «ΑΝΑΤΟΛΙΤΗΣ ΜΕ ΤΣΙΜΠΟΥΚΙ». Τον Μάιο 1874, αποκαρδιωμένος από τις συνθήκες ζωής και εργασίας στην Ελλάδα, μαζί με το φίλο του Λύτρα, γυρίζουν στη Γερμανία. Το 1874-1875 δημιουργεί τα κομψοτεχνήματα: «ΤΑΜΑ», «ΑΡΡΑΒΩΝΙΑΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ», «Η ΠΡΩΤΗ ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ», «ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ».
Αρραβωνιάσματα των παιδιών
Στην Ελλάδα, τον Απρίλιο 1877, παντρεύεται την Άρτεμη Νάζου και μαζί επιστρέφουν στο Μόναχο. Στις 21 Μαΐου 1878 αποκτά την πρώτη του κόρη (Πηνελόπη), η οποία πεθαίνει μέσα σε δώδεκα (12) ημέρες. Η έμμονη ιδέα που τον απασχολεί είναι το μέλλον της Ελλάδος και η εγκατάλειψη του κλασικού πνεύματος, κυρίως από τους Έλληνες. Στις 4 Απριλίου 1879 αποκτά την κόρη του Μαργαρίτα – Πηνελόπη.
Τον Αύγουστο 1880 γίνεται επίτιμο μέλος της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Μονάχου. Την Πρωτοχρονιά 1881 του απονεμήθηκε το μετάλλιο του Γεωργίου Α΄. Στις 18 Απριλίου 1881 αποκτά τη 2η κόρη του (Μαργαρίτα), ενώ συγχρόνως πεθαίνει και η μητέρα του. Την περίοδο αυτή ασχολείται κυρίως με επιτραπέζια θέματα (νεκρές φύσεις) και ζωγραφίζει κεφάλια γερόντων με ψυχογραφική διεισδυτικότητα. Ένα έτος μετά το θάνατο της μητέρας του πεθαίνει και ο πατέρας του.
Το 1882 διορίζεται έκτακτος καθηγητής της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Μονάχου και του απονέμεται το ασημένιο μετάλλιο της Νυρεμβέργης. Η αποδοχή της θέσης σήμαινε την τελική ματαίωση των όποιων σχεδίων επιστροφής του στην Ελλάδα. Στη Διεθνή Καλλιτεχνική Έκθεση Μονάχου του απονέμεται το ασημένιο μετάλλιο για το έργο του: «ΑΠΟΣΤΗΘΗΣΗ». Σημαντικά έργα της ίδιας περιόδου είναι: «ΚΟΥΚΟΥ», «ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ» και «Ο ΠΑΠΠΟΥΣ ΚΑΙ Ο ΕΓΓΟΝΟΣ».
Αν και ανήκε στην πνευματική αριστοκρατία του Μονάχου, δε ζωγράφιζε πλούσιους, στρατιωτικούς ή πρίγκιπες, αλλά εκφράζονταν καλλιτεχνικά, ως ο «Νικολός» της Τήνου. Οι μορφές των καλλιτεχνικών δημιουργημάτων του χαρακτηρίζονταν από απλότητα και ζεστασιά. Αναπαριστούσε τη ζεστασιά των απλών καθημερινών πραγμάτων και την περιγραφή των μικρών συμβάντων. Σημαντικά του έργα αποτελούν: «Ο ΚΟΥΡΕΑΣ» (1880), «Η ΨΥΧΟΜΑΝΑ» (1882-1883), «ΜΙΚΡΟΣ ΣΟΦΟΣ» και (1884), «ΧΑΡΤΟΜΑΝΤΙΣΣΑ» (1885), «ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ» (1885-1886). Ένα από τα σπουδαιότερα έργα του αποτελεί: η «ΕΑΡΙΝΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ» (1886), που είναι αντιπροσωπευτικό της νεοϊδεαλιστικής τέχνης του, στο οποίο φαίνεται ο ερχομός μιας πραγματικά πνευματικής άνοιξης.
Το 1884 αποκτά το γιο του Ονούφριο – Τηλέμαχο. Το 1886 αποτελεί την αφετηρία του νεοϊδεαλισμού του, όπου εκδηλώνεται η πλατωνική του πίστη για μια αιώνια ομορφιά. Το 1887 ζωγραφίζει το έργο του: «ΛΑΒΑΡΟ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ». Το 1888 ορίζεται τακτικός καθηγητής της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Μονάχου. Το 1890 αποκτά το τέταρτο παιδί του (Ιφιγένεια). Το 1891-1892 ζωγραφίζει το σπουδαίο έργο του: «ΙΣΤΟΡΙΑ», για τα γενέθλια του Λεοπόλδου της Βαυαρίας. Το 1892 η Πινακοθήκη του Μονάχου του απένειμε το χρυσό μετάλλιο για το σημαντικότατο έργο του: «ΑΠΟΚΡΗΑ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ». Στη Μαδρίτη του δίνεται το χρυσό βραβείο για το έργο του: «ΤΑΜΑ». Ο πίνακάς του: «ΑΡΜΟΝΙΑ» λαμβάνει το πρώτο βραβείο ανάμεσα σε 152 καλλιτέχνες. Ο Γύζης αντικατοπτρίζει στα έργα του την ελληνική καθημερινότητα, τη συγκίνηση και την εμπειρία των γεγονότων της εποχής του. Το 1893 δημιουργεί το έργο του «ΑΡΜΟΝΙΑ», παραγγελία του εργοστασίου Ίμπαχ.
Το Σεπτέμβριο 1895 έρχεται για λίγο στην Αθήνα. Επισκέφτηκε την Ελλάδα για να προσλάβει νέες εμπειρίες από μία πιο άμεση επαφή με τους Έλληνες. Συναντάει τους Βολονάκη, Λύτρα, Λεμπέση και άλλους φίλους του καλλιτέχνες. Η επαφή του με τον ελληνικό χώρο τον κατευθύνει στις αγαπημένες φωνές των τρυφερών παιδικών του χρόνων. Με δέος συναπαντάει το ελληνικό φως και την ομορφιά, αυτή που δεν μπορεί να δοθεί με τις λέξεις και τα μάτια των πολλών. Είναι η τελευταία φορά που ήρθε στην Ελλάδα, την οποία νοσταλγούσε πάντοτε. Τον Νοέμβριο 1895 γυρίζει οριστικά στο Μόναχο. Έχει ωριμάσει πλέον εσωτερικά του η πραγματική ουσία του κλασικού ελληνικού πνεύματος.
Το 1896 ζωγραφίζει το έργο: «ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΙΣ», για το δίπλωμα του Πολυτεχνείου του Μονάχου. Ακολουθούν το 1896: το «ΔΙΠΛΩΜΑ ΤΩΝ ΟΛΥΜΠΙΑΚΩΝ ΑΓΩΝΩΝ», η «ΦΗΜΗ», η «ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ», κ.α. Το 1896 του απονεμήθηκε το αργυρό μετάλλιο για το: «ΔΙΠΛΩΜΑ ΤΩΝ ΟΛΥΜΠΙΑΚΩΝ ΑΓΩΝΩΝ». Επίσης, στα 1896-1897 δημιουργεί πλήθος καλλιτεχνικών έργων: «ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΨΑΡΩΝ» (1896-1898), «ΟΛΥΜΠΙΟΝΙΚΗΣ», «ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΘΛΙΨΕΩΣ», «ΔΟΞΑ ΤΩΝ ΨΑΡΩΝ», «Ο ΓΕΡΟΣ ΠΟΥ ΚΑΠΝΙΖΕΙ», «Η ΧΑΡΑ ΕΝ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ», κ.α.
Τα καλλιτεχνικά του έργα είναι καθαρά και έχουν στοιχεία των ζωγράφων του ρομαντικού ρεαλισμού. Τα χρώματα που χρησιμοποιεί είναι ζεστά και οι δημιουργίες του χαρακτηρίζονται από εξαιρετική λαμπρότητα. Προσέδιδε βάθος και αισθητικό κύρος στις αλληγορίες του. Εξέταζε τα θέματά του με απλότητα και σημάδευε κατευθείαν στην καρδιά του κοινού. Ζωγραφίζει το μεγαλειώδες έργο του: «ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΤΗΣ ΒΑΥΑΡΙΑΣ» τα έτη 1895-1899. Το 1898 του απονεμήθηκε το χρυσό παράσημο Ρίτερκροϋτς και το γερμανικό κράτος αποκτά αρκετά από τα έργα του για την Πινακοθήκη. Το 1899 δημιουργεί το σπουδαιότερο έργο του: «ΝΕΟ ΑΙΜΑ». Στα τελευταία έργα του αποδίδει βαθύτατο θρησκευτικό χαρακτήρα, όπως το ημιτελές έργο του: «ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ».
Συνειδητοποιεί το βάθος και το πλάτος των σύντομων γεγονότων της ζωής και τα αφηγήθηκε καλλιτεχνικά με παραδειγματική ευαισθησία. Ενδιαφέρθηκε να αναπαραστήσει τον εσωτερικό κόσμο και να τον μεταφέρει εικαστικά στα έργα του. Το corpus των έργων του είναι μακροσκελές με αληθινά αριστουργήματα. Σημαντικότερα των οποίων είναι: «»ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ ΠΟΥ ΠΑΙΖΕΙ», «ΤΑ ΟΡΦΑΝΑ», «ΤΑ ΑΡΡΑΒΩΝΙΑΣΜΑΤΑ», «ΤΟ ΠΑΙΔΟΜΑΖΩΜΑ», «ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ», «ΑΝΑΤΟΛΙΤΗΣ ΜΕ ΤΟΥΡΜΠΑΝΙ», «ΠΑΠΠΟΥΣ ΚΑΙ ΕΓΓΟΝΟΣ», κ.α. Η σημαντικότερη μορφή που απαντάται στα έργα του είναι η γυναίκα, που παρουσιάζεται ως Τέχνη, Μουσική, Άνοιξη, Δόξα, κλπ. Δύο από τα σπουδαιότερα έργα του σε δημόσια κτήρια στην Καϊζερσλάουτερν και στη Νυρεμβέργη, καταστράφηκαν από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Πλησιάζοντας τα εξήντα του έτη, οι δυνάμεις του αρχίζουν να τον εγκαταλείπουν. Δημιουργεί το τελευταίο έργο του: «ΙΔΟΥ Ο ΝΥΜΦΙΟΣ». Το φθινόπωρο του 1900, ο πυρετός τον τσακίζει και η αρρώστια (λευχαιμία) τον καταβάλλει. Το χέρι του δεν μπορεί να πιάσει το πινέλο. Οι τελευταίοι στοχασμοί του είναι για την Ελλάδα και την πάλη του ανθρώπου για καταξίωση. Στις 4 Ιανουαρίου 1901, ο σπουδαίος Έλληνας ζωγράφος, πεθαίνει. Ενταφιάστηκε στο Βόρειο Νεκροταφείο του Μονάχου. Η τελευταία του γραπτή φράση ήταν:
«Λοιπόν, ας ελπίζουμε και ας ζητούμε να είμαστε εύθυμοι».
Οι Ηθογραφίες του
«Στην εικόνα πρέπει να είναι όλα ζωηρά, αλλά όχι ανήσυχα. Το πρόσωπο να είναι πλήρες εκφράσεως, το σώμα και οι κινήσεις ν’ αφήνουν να μαντεύονται. Προπάντων, πρέπει να είναι χαρακτηριστικά.» Νικόλαος Γύζης
Ο Γύζης ασχολήθηκε επίμονα με τις ηθογραφίες, που υπήρξαν μόδα της εποχής του. Στη Γερμανία, τότε, επικρατούσε η ζωγραφική των μικρών πινάκων και των μικρών θεμάτων, ως αντίδραση στη ζωγραφική των μνημειακών στολισμών και της μεγαλοστομίας στις μυθολογικές και θρησκευτικές δημιουργίες. Βαθύτατος ήταν και ο λόγος της ανταπόκρισής του στην απεικόνιση της ζεστασιάς των απλών καθημερινών θεμάτων. Απέδειξε, ότι εξαιτίας του χιούμορ, της βαθιάς παρατηρητικότητας και της ευαισθησίας του, η ηθογραφία του αποτελούσε μία καλλιτεχνική πρόκληση και ένας τρόπος να εκφραστεί εξαιρετικά ζωντανά.
«Με τους αγαπητούς μου γονείς, θάπτω και τα δάκρυά μου.» Νικόλαος Γύζης
Το Κρυφό Σχολειό
«Πόσο πτωχός είναι ο ζωγράφος απέναντι στον ποιητή! Αν ξαναγεννηθώ θα γίνω ποιητής και μουσικός». Νικόλαος Γύζης
Ο ανωτέρω πίνακας, έργο του 1865-1886, με λάδι σε μουσαμά. Είναι ένα από τα καλύτερα ηθογραφικά – ηρωικά έργα του. Υπερβαίνει τα όρια μιας απλής ηθογραφίας, διότι πίσω από την απλή και ήρεμη δημιουργία του, το θέμα που εξετάζει είναι ο ψυχικός και πνευματικός ηρωισμός των νέων του ‘21. Με βάση την ιστορική βαρύτητα του θέματος, προξενεί μία ιερή συγκίνηση, διότι θυμίζει τα απάνθρωπα χρόνια της σκλαβιάς, αλλά και την αδάμαστη δύναμη της εθνικής συνείδησης των νέων. Οι μαθητές δεν διαπνέονται από το χαρούμενο και ξένοιαστο ύφος των ελεύθερων παιδιών. Η διδασκαλία αποκτά τύπο ιεροτελεστίας, καθόσον τους μαθητές τους τρομάζει ο φόβος του Τούρκου κατακτητή.
Οι αστραπές φωτός στα μάτια των μορφών δίνουν την απόκοσμη λάμψη της ψυχής τους. Εδώ, τις επικίνδυνες αυτές στιγμές, που ο θάνατος παραμονεύει, παρουσιάζεται η ανεξάντλητη πίστη των Ελλήνων. Οι μορφές του είναι πλήρεις εκφράσεων και το σώμα και οι κινήσεις τους αφήνονται να διαισθάνονται από την φαντασία. Ο καλλιτέχνης εκφράζει τη σημαντική συνεισφορά της εκκλησίας, δίχως να υπάρχει στη σύνθεσή του οποιαδήποτε θρησκευτική εικόνα. Συμβολίζει με τον παπά, την εκκλησία, η οποία θα εμπνεύσει τους επαναστάτες να ξεσηκωθούν και να κερδίσουν την ελευθερία τους.
Το ζεστό χρώμα (κόκκινο) του σκούφου του μαθητή συμβολίζει το συναίσθημα της πίστης για την ελευθερία. Ο έντονα φωτισμένος στο κέντρο παπάς σηματοδοτεί την ελπίδα για την ελευθερία και την φλόγα του πνεύματος και της ψυχής των αγωνιζόμενων επαναστατών.
Ο ιερέας – δάσκαλος στα αριστερά της μισοφωτισμένης εικόνας, διδάσκει παραστατικά μέσα από το ανοικτό βιβλίο, δίνοντας έμφαση σε σημεία του βιβλίου, με σηκωμένο τον δείκτη του δεξιού χεριού του. Αφυπνίζει τις συνειδήσεις των νέων για τον μεγάλο ξεσηκωμό που έρχεται. Δίπλα του, αριστερά, ο μαθητής κρατώντας σημειώσεις, τον κοιτάζει προσεκτικά και αφομοιώνει κυριολεκτικά την κάθε λέξη του. Ο χώρος της εισόδου είναι κατασκότεινος. Την είσοδο φρουρεί ένοπλο παλικάρι, που ακούει γεμάτος δίψα τον ιερέα, ενώ ταυτόχρονα αγρυπνεί σε περίπτωση που απαιτηθεί να επέμβει για να σώσει τους μαθητές από τους Τούρκους κατακτητές.
Ένα παλιό κιβώτιο με παλιά βιβλία, κάποια φανάρια για την μετακίνηση το βράδυ στους σκοτεινούς δρόμους, ένα πακέτο με τρόφιμα και ένα σαμάρι που χρησιμεύει για θρανίο, δίνουν άμεση έμφαση στην οξύτητα της στέρησης και έμμεσα το υψηλό φρόνημα που μπορούσαν να αποκομίσουν εκεί μέσα οι μελλοντικοί ήρωες του ’21. Στον πίνακα τονίζεται συμβολικά η μεγάλη συνεισφορά του απλού κλήρου στην εκπαίδευση των νέων και στην εξύψωση του φρονήματος των Ελλήνων. Το κόκκινο γιλέκο και το κόκκινο καπέλο του μαθητή συμβολίζει το υψηλό φρόνιμα των επαναστατών, που με την βοήθεια της εκκλησίας θα αποκτήσει την πολυπόθητη ελευθερία του.
Στην εικόνα κυριαρχούν περισσότερο από τα βασικά χρώματα, μία μυστηριώδης απόχρωση του κυανού τόνου, το «κυανού του Γύζη». Το βάθος της σύνθεσής του αποτελείται από ένα αργυρόχρωμο νεφέλωμα, που το διασχίζει μία γραμμή βαθύ κυανού αιθέρα και οι τόνοι αυτοί αντανακλώνται στις μορφές και τα ενδύματα των μορφών της σύνθεσης. Θ καλλιτέχνης έχει πλήρη αίσθηση της αρμονικότητας των κινήσεων και γνωρίζει να τιθασεύει την ορμή, ώστε να παρουσιάζεται η ευγένεια και η πνευματικότητα των μορφών. Πραγματοποιεί μία ανατομία ψυχής παρά μία απεικόνιση προσώπων, αποδίδοντας εκφραστικά τον ψυχισμό και τον πνευματικό ηρωισμό των Ελλήνων.
Η σύλληψη της ιδέας της καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι ανεπανάληπτη. Ο πίνακας είναι γεμάτος εσωτερική κίνηση και ενότητα. Πείθει άμεσα για την πραγματικότητα της σκηνής και εξάπτει την φαντασία ότι οι συγκεκριμένες μορφές, θα ζωντανέψουν και θα συνεχίσουν τις κινήσεις τους και τον αγώνα τους για πνευματική ανάπτυξη και επιβίωση. Στα πρόσωπά τους αποδίδεται παραστατικά το υψηλό ήθος και η αγωνιστικότητα των Ελλήνων για την ελευθερία.
Ο πίνακας περιστοιχίζεται γύρω γύρω από το σκοτάδι. Τα κύματα του φωτός εκτινάσσονται στο κέντρο της εικόνας. Το πυκνό σκοτάδι που καλύπτει γύρω όλη τη σύνθεση, συμβολίζει τις σκληρές πολεμικές συγκρούσεις που θα ακολουθήσουν, μέχρι να έλθει το φως της ελευθερίας. Απέδωσε εικαστικά το πνεύμα των επαναστατών και τη θέληση για μάθηση και ελευθερία στη ζωή – θρησκεία. Το φως του ήλιου εισέρχεται από το παράθυρο, από ένα βαθυγάλανο νυκτερινό κόσμο, για να φωτίσει το σκοτάδι της σκλαβιάς, αναγγέλλοντας στους Έλληνες την μελλοντική ανάστασή τους με την ελευθερία.
Τα πρώτα γράμματα
Αντί Επιλόγου
«Θα έκανα, με πολύ ευχαρίστηση την αποθέωση της Ελλάδος, αλλά μόνος μου δεν μπορώ να την αποθεώσω, αφού οι περισσότεροι την ξεθεώνουν …» Γύζης.
Ο Γύζης με τα ανυπέρβλητα έργα του σχεδίασε προσωπογραφίες, νεκρές φύσεις, αλληγορικά θέματα, ηθογραφίες, θρησκευτικά και μυθολογικά θέματα, και θέματα του ’21. Απέδωσε με τον χρωστήρα του ασύγκριτες στιγμές του Ελληνικού Έθνους και της καθημερινότητας των απλών Ελλήνων του 19ου αιώνα. Στη σύνθεση των έργων του ακολουθεί την συγκεντρωτική μέθοδο. Η βασική μορφή του θέματός του τοποθετείται στο κέντρο και περιβάλλεται από διάφορα επίπεδα, μορφές και συνοδευτικά στοιχεία. Το τοπίο αποτελεί δικαιολογία και αποκτά παραδείσια και ρομαντικά χαρακτηριστικά.
Στον πίνακά του «Κρυφό Σχολειό», μεταφέρει την προσπάθεια των Ελλήνων να μορφωθούν και να γνωρίσουν την πνευματική συνεισφορά των προγόνων τους στην οικουμένη. Να πάρουν δύναμη από τα επιτεύγματα των προγόνων τους και να τους μοιάσουν τουλάχιστον, κατ’ αρχήν, στο πνεύμα της ελευθερίας. Η ηρωική μορφή του ιερέα – δασκάλου στο κέντρο του πίνακα δείχνει την απαράμιλλη δύναμη στις καρδιές των επαναστατημένων Ελλήνων για αγώνα, μέχρι την τελική επίτευξη της ελευθερίας τους.
Αποτελεί ένα από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους του 19ου αιώνα. Αρκετοί ποιητές και λογοτέχνες εμπνεύστηκαν από τα έργα του. Η Ευρώπη τον τίμησε με διθυράμβους για αρκετό καιρό μετά το θάνατό του. Μεγάλη σημασία έχει τι μας έδειξε με τα σπουδαία έργα του, αλλά και με πόση καθαρότητα και αγάπη συνεχίζουμε να τα αποδεχόμαστε.
Βιβλιογραφικές και Διαδικτυακές Αναφορές
- Γάκης, Τρύφων. (1996). Η Ελληνική Επανάσταση, Αθήνα: ΔΕΛΤΑ.
- Νικόλαος Γύζης, 1 Μαρτίου 2008, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.covigreek.wordpress.com, 24-1-2022.
- Νικόλαος Γύζης. Μία σπάνια καλλιτεχνική προσωπικότητα, 1-3-2019, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.imerodromos.gr, 24-1-2022.
- «Νικόλαος Γύζης – 120 χρόνια από τον θάνατό του». Έκθεση στο 56ο Φεστιβάλ Δημητρίων, 19-10-20211, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.culturenow.gr, 24-1-2022.
- Ραγιάς, Γιώργος. (1975). Οι Έλληνες ζωγράφοι. Από τον 19ο αιώνα στον 20ο, Τόμος Α΄, Αθήνα: Μέλισσα.
- Σαν σήμερα «έφυγε» ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους, 6-1-2022, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.cretalive.gr, 24-1-2022.
Ιστορία - Πολιτισμός
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων.
Περισσότερα από 30 εκατομμύρια έγγραφα, κατάλογοι κρατουμένων και στοιχεία καταναγκαστικής εργασίας βοηθούν στην ανασύνθεση προσωπικών ιστοριών που κινδύνεψαν να χαθούν οριστικά. Με την ψηφιοποίηση και τη χρήση νέων τεχνολογιών, το αρχείο επιχειρεί να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη και να δώσει απαντήσεις σε οικογένειες που εξακολουθούν να αναζητούν την τύχη των συγγενών τους. Πίσω από κάθε όνομα σε έναν κατάλογο κρατουμένων, πίσω από κάθε φθαρμένο έγγραφο και κάθε χειρόγραφη καταχώριση μπορεί να κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.
Για χιλιάδες οικογένειες, η αναζήτηση πληροφοριών για συγγενείς που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν ή εξαφανίστηκαν κατά τη ναζιστική περίοδο παραμένει μια ανοιχτή υπόθεση, ακόμη και οκτώ δεκαετίες μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Γερμανία, τα Arolsen Archives, το Διεθνές Κέντρο για τις Ναζιστικές Διώξεις, αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς για τη διερεύνηση αυτών των υποθέσεων. Η συλλογή τους περιλαμβάνει περισσότερα από 30 εκατομμύρια ιστορικά έγγραφα, με πληροφορίες για περίπου 17,5 εκατομμύρια ανθρώπους που υπήρξαν θύματα ή επιζώντες του ναζιστικού καθεστώτος.
Το έργο του αρχείου δεν περιορίζεται στη φύλαξη ιστορικών τεκμηρίων. Στόχος είναι να διατηρηθούν τα πρωτότυπα, να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχουν και να γίνουν προσβάσιμες σε συγγενείς θυμάτων, ερευνητές και πολίτες από όλο τον κόσμο. Έτσι, τα έγγραφα της ναζιστικής περιόδου μετατρέπονται σε ένα εργαλείο αναζήτησης της ιστορικής αλήθειας και αποκατάστασης της μνήμης.
Από τα αρχεία των διώξεων στην αναζήτηση της ανθρώπινης μοίρας
Τα Arolsen Archives ιδρύθηκαν το 1948, με την ονομασία International Tracing Service, σε μια εποχή κατά την οποία εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούσαν να εντοπίσουν συγγενείς τους που είχαν χαθεί στη διάρκεια του πολέμου. Η αρχική αποστολή ήταν να βοηθήσουν στον εντοπισμό αγνοουμένων και στη διευκρίνιση της τύχης ανθρώπων που είχαν υποστεί ναζιστικές διώξεις. Με την πάροδο των δεκαετιών, η συλλογή εξελίχθηκε σε ένα διεθνές αρχείο ιστορικής τεκμηρίωσης. Τα έγγραφα αφορούν κρατουμένους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, γκέτο και φυλακές της Γκεστάπο, ανθρώπους που οδηγήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία, αλλά και επιζώντες που βρέθηκαν υπό τη φροντίδα συμμαχικών οργανώσεων μετά το 1945. Περιλαμβάνονται επίσης στοιχεία για τους εκτοπισμένους πληθυσμούς και τη μετανάστευση κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.
Οι κατάλογοι, τα δελτία κρατουμένων, οι καταγραφές μεταγωγών και τα διοικητικά έγγραφα μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία ενός ανθρώπου μέσα στο σύστημα διώξεων. Ένα όνομα, μια ημερομηνία ή ένας αριθμός μητρώου ενδέχεται να αποτελέσει το στοιχείο που θα συνδέσει διαφορετικά έγγραφα και θα επιτρέψει την ανασύνθεση ενός μέρους της ζωής του. Ωστόσο, το αρχείο δεν είναι πλήρες. Πολλά έγγραφα καταστράφηκαν από τους ίδιους τους Ναζί ή χάθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Επιπλέον, εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν χωρίς να καταγραφούν ποτέ τα ονόματά τους. Για τον λόγο αυτό, η απουσία ενός προσώπου από τις διαθέσιμες συλλογές δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε ή ότι δεν υπέστη διώξεις.
Η ψηφιοποίηση αλλάζει τον τρόπο αναζήτησης
Για πολλά χρόνια, η αξιοποίηση του αρχείου απαιτούσε εκτεταμένη χειρωνακτική εργασία. Οι ερευνητές έπρεπε να εξετάζουν φακέλους, να διαβάζουν χειρόγραφες σημειώσεις και να αντιπαραβάλλουν πληροφορίες που βρίσκονταν σε διαφορετικά έγγραφα. Η ψηφιοποίηση αλλάζει σταδιακά αυτή τη διαδικασία. Τα Arolsen Archives αναπτύσσουν ένα ηλεκτρονικό αρχείο μέσω του οποίου οι χρήστες μπορούν να αναζητούν ονόματα και ιστορικά θέματα, να εντοπίζουν ψηφιοποιημένα τεκμήρια και να εξετάζουν το περιεχόμενό τους από απόσταση. Η διαδικασία, ωστόσο, δεν τελειώνει με τη σάρωση ενός εγγράφου. Για να μπορεί να αναζητηθεί αποτελεσματικά, πρέπει να καταχωριστούν τα στοιχεία του, να συνδεθούν τα ονόματα με τις αντίστοιχες εγγραφές και να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχει.
Σε αυτό το στάδιο αξιοποιούνται τεχνολογίες οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων (OCR), καθώς και εργαλεία που βοηθούν στην ομαδοποίηση και τη διασύνδεση δεδομένων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει την ανάγνωση καταλόγων και την αντιπαραβολή πληροφοριών από διαφορετικά έγγραφα, ώστε να εντοπίζονται πιθανές συνδέσεις ανάμεσα σε πρόσωπα, τόπους και γεγονότα. Η τεχνολογία, όμως, δεν υποκαθιστά την ιστορική έρευνα. Τα παλιά έγγραφα περιέχουν δυσανάγνωστα χειρόγραφα, διαφορετικές γραφές ονομάτων, συντομογραφίες και λάθη καταγραφής. Για τον λόγο αυτό, η αυτοματοποιημένη αναγνώριση χρειάζεται έλεγχο και αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν αφορά στοιχεία που μπορούν να επηρεάσουν την ανασύνθεση της μοίρας ενός θύματος.
Όταν ένα όνομα οδηγεί σε μια οικογενειακή ιστορία
Η σημασία των Arolsen Archives γίνεται ιδιαίτερα εμφανής μέσα από τις αναζητήσεις συγγενών. Για ανθρώπους που προσπαθούν να μάθουν τι συνέβη σε έναν παππού, μια γιαγιά ή έναν άλλο συγγενή που εξαφανίστηκε κατά τη ναζιστική περίοδο, ακόμη και ένα μικρό εύρημα μπορεί να έχει μεγάλη συναισθηματική και ιστορική αξία. Η αναζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε πληροφορίες για την κράτηση ενός προσώπου, τη μεταφορά του σε στρατόπεδο, την καταναγκαστική εργασία ή την παρουσία του σε μεταπολεμικό καταυλισμό εκτοπισμένων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα έγγραφα προσφέρουν μόνο αποσπασματικές ενδείξεις, οι οποίες χρειάζεται να διασταυρωθούν με άλλες πηγές.
Το ηλεκτρονικό αρχείο είναι ελεύθερα προσβάσιμο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για προσωπικές αναζητήσεις όσο και για επιστημονικούς, εκπαιδευτικούς και δημοσιογραφικούς σκοπούς. Όταν η διαδικτυακή έρευνα δεν αποδίδει αποτελέσματα, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να απευθυνθούν στην υπηρεσία αναζήτησης του οργανισμού. Η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία οι επιζώντες του ναζισμού λιγοστεύουν. Καθώς οι προσωπικές μαρτυρίες χάνονται σταδιακά, τα τεκμήρια αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα για την ιστορική έρευνα και τη διατήρηση της μνήμης.
#everynamecounts: Η μνήμη ως συλλογική προσπάθεια
Η ψηφιοποίηση δεν στηρίζεται αποκλειστικά στους εργαζομένους του αρχείου. Σημαντικό ρόλο έχουν και οι εθελοντές που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία #everynamecounts. Μέσω της δράσης αυτής, πολίτες βοηθούν στην καταχώριση πληροφοριών από ιστορικά έγγραφα, ώστε τα ονόματα και τα σχετικά στοιχεία να γίνουν ευκολότερα αναζητήσιμα. Η συμμετοχή τους συμβάλλει στην προσπάθεια να συνδεθούν οι ψηφιοποιημένες σελίδες με συγκεκριμένα πρόσωπα και να διευκολυνθούν οι μελλοντικές αναζητήσεις.
Πρόκειται για μια μορφή συμμετοχικής ιστορικής μνήμης, στην οποία η τεχνολογία συνδυάζεται με την ανθρώπινη εργασία. Η καταχώριση ενός ονόματος δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική διαδικασία: είναι ένας τρόπος να αναγνωριστεί η ύπαρξη ενός ανθρώπου και να διατηρηθεί η ιστορία του μέσα σε ένα ευρύτερο αρχείο συλλογικής εμπειρίας. Παράλληλα, η πρωτοβουλία #StolenMemory επικεντρώνεται στην αναζήτηση συγγενών πρώην κρατουμένων στους οποίους είχαν αφαιρεθεί προσωπικά αντικείμενα κατά τη σύλληψή τους. Τα αντικείμενα αυτά, όταν είναι δυνατόν να επιστραφούν στις οικογένειες, λειτουργούν ως απτοί σύνδεσμοι με ανθρώπους των οποίων η ιστορία συχνά έχει διασωθεί μόνο μέσα από έγγραφα.
Παρά την πρόοδο της ψηφιοποίησης, η προστασία των πρωτότυπων εγγράφων παραμένει βασική προτεραιότητα. Πολλά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν επί δεκαετίες για τη διεκπεραίωση αιτημάτων εντοπισμού αγνοουμένων. Το συχνό ξεφύλλισμα, η αντιγραφή και η μεταφορά τους έχουν αφήσει σημάδια φθοράς. Οι εργασίες συντήρησης περιλαμβάνουν την κατάλληλη συσκευασία, την αντιμετώπιση της όξινης φθοράς του χαρτιού και την καταγραφή της κατάστασης κάθε τεκμηρίου. Η ψηφιακή πρόσβαση περιορίζει την ανάγκη συνεχούς χειρισμού των πρωτοτύπων, χωρίς όμως να καταργεί την ανάγκη διατήρησής τους.
Η σημασία της συλλογής έχει αναγνωριστεί και διεθνώς: από το 2013, τα Arolsen Archives περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου» της UNESCO, το οποίο αποσκοπεί στην προστασία και ανάδειξη σημαντικών τεκμηρίων της παγκόσμιας ιστορίας.
Ένα αρχείο για το παρελθόν και τις επόμενες γενιές
Η δουλειά των Arolsen Archives δείχνει ότι η ιστορική μνήμη δεν διατηρείται μόνο μέσα από μνημεία, επετείους και δημόσιες τελετές. Διατηρείται και μέσα από την επίμονη εργασία της καταγραφής, της διασταύρωσης και της προστασίας των τεκμηρίων. Κάθε έγγραφο μπορεί να αποτελέσει μια μαρτυρία για το πώς οργανώθηκαν οι διώξεις, πώς λειτούργησε ο μηχανισμός καταναγκαστικής εργασίας και ποιες συνέπειες είχε ο ναζισμός για εκατομμύρια ανθρώπους. Ταυτόχρονα, μπορεί να προσφέρει σε μια οικογένεια μια πληροφορία που αναζητούσε επί δεκαετίες.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η παραπληροφόρηση και η διαστρέβλωση ιστορικών γεγονότων εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση, η πρόσβαση στις πρωτογενείς πηγές αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα αρχεία δεν απαντούν σε κάθε ερώτημα, ούτε μπορούν να αναπληρώσουν τα τεκμήρια που χάθηκαν. Μπορούν, όμως, να διασώσουν όσα εξακολουθούν να υπάρχουν και να επιτρέψουν στις επόμενες γενιές να τα μελετήσουν. Στο Μπαντ Άρολσεν, η αναζήτηση δεν αφορά μόνο το τι συνέβη στο παρελθόν. Αφορά και τη δυνατότητα να μη χαθούν ξανά τα ίχνη ανθρώπων που βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Αναλύσεις
Η ιστορία του Καπετανίδη στον Ισραηλινό Τύπο
Η ζωή, η δημοσιογραφική δράση και η θυσία του Νίκου Καπετανίδη αναδεικνύονται στην Israel Hayom, μέσα από άρθρο του Χρήστου Κωνσταντινίδη, που θέτει στο επίκεντρο τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και την άρνηση της Τουρκίας να αναμετρηθεί με το ιστορικό της παρελθόν.
Στον ισραηλινό Τύπο φτάνει η ιστορία του Νίκου Καπετανίδη, του Πόντιου δημοσιογράφου που οδηγήθηκε στην αγχόνη στην Αμάσεια, στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, επειδή υπερασπίστηκε με την πένα και τη δημόσια στάση του τον Ελληνισμό του Πόντου.
Με άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2026 στην Israel Hayom, ο δημοσιογράφος και διευθυντής σύνταξης του Geopolitico.gr, Χρήστος Κωνσταντινίδης, παρουσιάζει στο διεθνές αναγνωστικό κοινό τη διαδρομή του εκδότη της «Εποχής». Παράλληλα, συνδέει την ιστορική του μαρτυρία με το σημερινό ζήτημα της λογοδοσίας και την επιλεκτική στάση της Άγκυρας απέναντι στα εγκλήματα του παρελθόντος.
Το δημοσίευμα φέρει τον τίτλο «Turkey demands accountability from Israel – but not from itself», δηλαδή «Η Τουρκία απαιτεί λογοδοσία από το Ισραήλ – αλλά όχι από τον εαυτό της».
Η αφετηρία του άρθρου είναι η εκτέλεση του 32χρονου Καπετανίδη. Γεννημένος στη Ριζούντα το 1889 και απόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, ο δημοσιογράφος εξέδωσε το 1918 την εφημερίδα «Εποχή», καταγράφοντας τις διώξεις και τη βία που υφίσταντο οι ελληνικοί πληθυσμοί στην Τραπεζούντα και στα χωριά του Πόντου.
Μέσα από αναφορές στη μαρτυρία του Δημήτρη Ψαθά στη «Γη του Πόντου», ο Κωνσταντινίδης σκιαγραφεί έναν άνθρωπο με ορμή, πατριωτικό φρόνημα και βαθιά πίστη στην ελευθερία. Έναν εκδότη που αντιλαμβανόταν τη δημοσιογραφία ως ευθύνη απέναντι στον λαό του και κατονόμαζε τους υπευθύνους των διωγμών, γνωρίζοντας ότι κάθε φύλλο της εφημερίδας του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του.
Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο έχει η αντιπαράθεσή του με τον Τοπάλ Οσμάν, τον παραστρατιωτικό αρχηγό που συνδέθηκε με σφαγές, λεηλασίες και εκτοπισμούς Ελλήνων και Αρμενίων. Όπως υπογραμμίζεται, ο Καπετανίδης δεν υποχώρησε μπροστά στις απειλές του, ούτε άλλαξε τη γραμμή της εφημερίδας για να εξασφαλίσει την προσωπική του σωτηρία.
Το δημοσίευμα περιγράφει τα λεγόμενα «Δικαστήρια Ανεξαρτησίας» της Αμάσειας ως μηχανισμό εξόντωσης της ηγεσίας του ποντιακού Ελληνισμού. Κληρικοί, εκπαιδευτικοί, επιχειρηματίες και δημοσιογράφοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με διαδικασίες στις οποίες, σύμφωνα με την ανάλυση του αρθρογράφου, η καταδίκη είχε ουσιαστικά προαποφασιστεί.
Απέναντι στους κατηγόρους του, ο Καπετανίδης υπερασπίστηκε ανοιχτά την εθνική του θέση. Όταν κατηγορήθηκε ότι αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία του Πόντου, δήλωσε ότι επιδίωκε και την ένωσή του με την Ελλάδα. Το άρθρο αναφέρεται και στην τελευταία του κραυγή πριν από τον απαγχονισμό: «Ζήτω η Ελλάς!»
Κεντρικό σημείο της παρέμβασης αποτελεί η διάσωση του αρχείου της «Εποχής» από τον αδελφό του, Κώστα Καπετανίδη, ο οποίος το μετέφερε στην Ελλάδα. Η ψηφιοποίησή του, επισημαίνει ο Κωνσταντινίδης, δημιουργεί δυνατότητες ευρύτερης μελέτης και διεθνούς αξιοποίησης.
Πρόκειται για τεκμήρια γραμμένα την ώρα που εξελίσσονταν οι διωγμοί. Ο αρθρογράφος προτείνει τη μετάφραση, την επιστημονική επεξεργασία και την παρουσίασή τους σε κοινοβούλια, πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς, ως μέρος μιας οργανωμένης προσπάθειας για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.
Η σύνδεση με το σήμερα γίνεται μέσα από την κριτική στην Τουρκία, η οποία κατηγορεί το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα, ενώ εξακολουθεί να αρνείται τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Το άρθρο διευκρινίζει ότι οι καταγγελίες κατά του Ισραήλ πρέπει να κρίνονται με βάση τα αποδεικτικά στοιχεία και το δίκαιο. Θέτει, όμως, ταυτόχρονα το ζήτημα της συνέπειας: ένα κράτος που απαιτεί έλεγχο της συμπεριφοράς άλλων κρατών οφείλει να δέχεται τον έλεγχο και της δικής του ιστορικής διαδρομής.
Μέσα από την ιστορία του Καπετανίδη, η παρέμβαση στην Israel Hayom αναδεικνύει έτσι ένα συγκεκριμένο αίτημα: η διασωθείσα μαρτυρία της «Εποχής» να αποκτήσει τη διεθνή παρουσία που της αναλογεί, μεταφέροντας την ιστορική τεκμηρίωση του ποντιακού Ελληνισμού πέρα από τα ελληνικά σύνορα.
Διαβάστε το άρθρο στην Israel Hayom.
GEOPOLITICO
Η ιστορία των ελληνικών συναγωγών ζωντανεύει: Ένα μοναδικό αρχείο μνήμης παρουσιάζεται σε τέσσερις πόλεις της Βόρειας Ελλάδας
Οι Εκδόσεις Ινφογνώμων παρουσιάζουν το νέο βιβλίο του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα, «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής». Ένα έργο 453 σελίδων, με 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια, που καταγράφει περισσότερες από 100 συναγωγές και διασώζει την ιστορία μνημείων που χάθηκαν ή κινδυνεύουν να ξεχαστούν.
Ένα σημαντικό οδοιπορικό στην ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού εβραϊσμού ξεκινά στις 19 Οκτωβρίου από τα Ιωάννινα, με επόμενους σταθμούς τη Θεσσαλονίκη, την Ξάνθη και την Κομοτηνή. Ο Δρ Ηλίας Β. Μεσσίνας παρουσιάζει το νέο του βιβλίο, καρπό πολυετούς επιτόπιας και αρχειακής έρευνας, αναδεικνύοντας συναγωγές που εξακολουθούν να υπάρχουν αλλά και μνημεία που έχουν εξαφανιστεί από τον αστικό ιστό. Μέσα από σπάνιες φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια και ιστορικά τεκμήρια, η έκδοση των Εκδόσεων Ινφογνώμων επιχειρεί να διασώσει ένα σημαντικό κομμάτι της συλλογικής μνήμης των ελληνικών πόλεων.
Ένα αρχείο για περισσότερες από 100 συναγωγές στην Ελλάδα
Η νέα έκδοση του Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα αποτελεί μια εκτενή καταγραφή της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής των συναγωγών της Ελλάδας.
Σε 453 σελίδες παρουσιάζονται περισσότερες από 100 συναγωγές, με ιστορικές και αρχιτεκτονικές περιγραφές, σπάνιο φωτογραφικό υλικό, ψηφιακούς χάρτες, βιβλιογραφία και αρχειακές πηγές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των μνημείων που τεκμηριώνονται δεν υπάρχει πλέον.
Ορισμένες συναγωγές κατεδαφίστηκαν κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, ενώ άλλες αλλοιώθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά η παρουσία τους στη συλλογική μνήμη.
Η έρευνα του Μεσσίνα ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και συνδυάζει επιτόπιες επισκέψεις με ιστορική τεκμηρίωση από αρχεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Η έκδοση περιλαμβάνει 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, προσφέροντας τη δυνατότητα στους αναγνώστες να γνωρίσουν μνημεία που συνδέονται με την παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο.
Το σπάνιο αρχείο του Σεμτώβ Σαμουήλ
Ιδιαίτερη σημασία για την ολοκλήρωση του βιβλίου είχε η αξιοποίηση του αρχείου του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ (1939–2009).
Το αρχείο παραδόθηκε στον Δρ Μεσσίνα από συγγενείς του Σαμουήλ και περιλαμβάνει πολύτιμο υλικό από έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 1960–1961.
Εκείνη την περίοδο, ο νεαρός τότε φοιτητής αρχιτεκτονικής, με προτροπή του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου, επισκέφθηκε συναγωγές σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.
Κατέγραψε φωτογραφικά και αρχιτεκτονικά κτίρια που βρίσκονταν σε λειτουργία, αλλά και συναγωγές που είχαν ήδη υποστεί σοβαρές φθορές.
Για ορισμένα από τα συγκεκριμένα μνημεία, τα οποία κατεδαφίστηκαν τα επόμενα χρόνια, το αρχείο Σαμουήλ αποτελεί σήμερα μοναδικό τεκμήριο της ύπαρξης και της αρχιτεκτονικής τους μορφής.
Το υλικό ψηφιοποιείται σταδιακά, ενώ προβλέπεται η δημιουργία τρισδιάστατων αναπαραστάσεων και ψηφιακών μοντέλων εικονικής πραγματικότητας.
Με τον τρόπο αυτό, η ιστορική έρευνα συνδυάζεται με τις σύγχρονες τεχνολογίες ψηφιακής αποκατάστασης, δημιουργώντας νέες δυνατότητες παρουσίασης της χαμένης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Η σύνδεση με το Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο του υπουργείου Πολιτισμού
Το έργο αποκτά και θεσμική σημασία, καθώς συνδέεται με την ενσωμάτωση των εβραϊκών μνημείων της Ελλάδας στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» του υπουργείου Πολιτισμού.
Ο Δρ Μεσσίνας συνεργάστηκε με τις αρμόδιες υπηρεσίες για τον εμπλουτισμό του συστήματος με στοιχεία σχετικά με την εβραϊκή πολιτιστική κληρονομιά.
Την έκδοση χαιρετίζουν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος, Δαυίδ Σαλτιέλ.
Τον πρόλογο υπογράφει ο ακαδημαϊκός, καθηγητής και αρχιτέκτονας Μανόλης Κορρές.
Η συμμετοχή των συγκεκριμένων προσωπικοτήτων αναδεικνύει τη σημασία της συστηματικής καταγραφής των ιστορικών μνημείων και της προστασίας τους από τη λήθη.
Οι παρουσιάσεις και οι ομιλητές
Στα Ιωάννινα, τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου, η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στις ιστορικές συναγωγές Γιασάν και Χαντάς.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο δικηγόρος και ερευνητής Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής, η επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ράνια Σταθοπούλου και ο οικονομολόγος Νίκος Καράμπελας. Χαιρετισμούς θα απευθύνουν ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μάρκος Μπατίνος και η πρόεδρος της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών Κατερίνη Λιάμπη. Τον συντονισμό θα έχει η φιλόλογος Ανδρονίκη Ζούκη.
Στη Θεσσαλονίκη, την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, το ενδιαφέρον θα στραφεί στη συναγωγή Μοναστηριωτών και στις εβραϊκές συναγωγές της πόλης πριν και μετά το Ολοκαύτωμα.
Στην παρουσίαση θα συμμετάσχουν η επιστημονική υπεύθυνη του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δρ Ξένια Ελευθερίου, και ο Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής. Χαιρετισμό θα απευθύνει ο Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο αρχιτέκτονας Στέλιος Χριστάνης. Η εκδήλωση πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης.
Στην Ξάνθη, την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι καθηγητές του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Γιώργος Τσιγάρας και Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο Νίκος Κοσμίδης.
Τελευταίος σταθμός θα είναι η Κομοτηνή, την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, όπου η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στην ιστορία της συναγωγής Μπεθ Ελ πριν από το Ολοκαύτωμα. Θα μιλήσουν ο Βασίλης Ριτζαλέος από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Ευφραιμίδης, με συντονίστρια την αρχιτέκτονα Αγγελική Κουγιουμτζόγλου.
Η αρχιτεκτονική ως μαρτυρία της ιστορίας
Η σημασία του βιβλίου δεν περιορίζεται στην αποτύπωση των κτιρίων.
Οι συναγωγές αποτελούσαν για αιώνες χώρους θρησκευτικής ζωής, κοινωνικής συνάντησης και διατήρησης της ταυτότητας των εβραϊκών κοινοτήτων.
Σε πολλές ελληνικές πόλεις, η καταστροφή των εβραϊκών πληθυσμών κατά το Ολοκαύτωμα συνοδεύτηκε από τη σταδιακή εξαφάνιση των χώρων που συνδέονταν με την καθημερινή τους ζωή.
Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση άλλαξε ακόμη περισσότερο τον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα ορισμένα από αυτά τα κτίρια να έχουν χαθεί ολοκληρωτικά.
Η αρχιτεκτονική τεκμηρίωση προσφέρει τη δυνατότητα να ανασυσταθεί η μορφή τους και να διατηρηθεί η ιστορία τους για τις επόμενες γενιές.
Η συγκεκριμένη έκδοση φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για ιστορικούς, αρχιτέκτονες, ερευνητές και όσους ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας.
Η αγγλική μετάφραση του βιβλίου αναμένεται στις αρχές του 2027, διευρύνοντας την πρόσβαση στο ερευνητικό υλικό και για το διεθνές κοινό.
Ένας ερευνητής αφιερωμένος στη διάσωση των συναγωγών
Ο Ηλίας Μεσσίνας γεννήθηκε το 1964 και είναι αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και σύμβουλος αειφορίας.
Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Yale και στην Ακαδημία Bezalel, ενώ πραγματοποίησε διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές σε θέματα χωροταξίας, αρχιτεκτονικής και περιβαλλοντικού σχεδιασμού.
Από το 1993 ασχολείται συστηματικά με την έρευνα και τεκμηρίωση των συναγωγών στην Ελλάδα.
Μεταξύ 1995 και 2023 συμμετείχε, μαζί με συνεργάτες του, σε μελέτες και έργα αποκατάστασης συναγωγών σε διάφορες ελληνικές πόλεις.
Έχει συγγράψει 16 βιβλία και δεκάδες άρθρα σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά, την αρχιτεκτονική και την αειφόρο ανάπτυξη.
Για τη συμβολή του στη διάσωση της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς έχουν αναφερθεί θετικά επιστήμονες και ερευνητές, όπως ο Samuel D. Gruber, ο δημοσιογράφος Νίκος Βατόπουλος και ο καθηγητής Γιώργος Τσιγάρας.
Μια παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές
Το βιβλίο «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» αναδεικνύει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.
Η παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής και πολιτιστικής διαδρομής πολλών ελληνικών πόλεων.
Η διατήρηση των μνημείων τους, ακόμη και μέσα από φωτογραφίες και αρχιτεκτονικά σχέδια όταν τα ίδια τα κτίρια έχουν χαθεί, συνδέεται άμεσα με την προστασία της ιστορικής μνήμης.
Οι τέσσερις παρουσιάσεις στη Βόρεια Ελλάδα αποτελούν μια ευκαιρία να γνωρίσει το κοινό όχι μόνο την αρχιτεκτονική των ελληνικών συναγωγών, αλλά και τις ιστορίες των ανθρώπων και των κοινοτήτων που συνδέθηκαν με αυτές.
Όλες οι εκδηλώσεις έχουν ελεύθερη είσοδο, με την επισήμανση ότι για την ξενάγηση στη συναγωγή Μοναστηριωτών της Θεσσαλονίκης απαιτείται προεγγραφή.
ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΓΕΙΛΕΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ
Πόλεμος συμφερόντων για το LNG – Το τουρκικό σχέδιο και η ελληνική απάντηση
Στο Direct News, ο Ανδρέας Μουντζουρούλιας παρουσιάζει τις πληροφορίες του για τον GSI, αναλύει τα τουρκικά δημοσιεύματα για την Γκίλφοϊλ...
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων. Περισσότερα από...
Πού βρίσκεται η Ελλάδα στον σχεδιασμό του IMEC;
Η επίκληση της ελληνικής κληρονομιάς, η κριτική για τις αμερικανικές τοποθετήσεις στα ελληνοτουρκικά και η ανάγκη μιας εθνικής στρατηγικής που...
Νέα τουρκική πρόκληση νότια του Καστελλόριζου! NAVTEX της Άγκυρας στην περιοχή που θα περάσει το γαλλικό ερευνητικό για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου
Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX για περιοχή νότια του Καστελλόριζου, όπου έχει προγραμματιστεί η πολυεθνική άσκηση «EUNOMIA», αμφισβητώντας τη δικαιοδοσία του...
EurAsia Review: Ποιοι προστατεύουν τα κυκλώματα λαθρεμπορίου στα σύνορα Ιράν, Πακιστάν και Αφγανιστάν – Ο σκοτεινός ρόλος παραγόντων ασφαλείας
Ένα εκτεταμένο σύστημα παράνομου εμπορίου, διαφθοράς και πολιτικής προστασίας περιγράφει σε ανάλυσή του το EurAsia Review. Από τα καύσιμα και...
-
Αναλύσεις4 εβδομάδες πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ3 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις2 μήνες πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO4 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας