Αναλύσεις
Το Κυπριακό, η μεταπολίτευση και οι ελληνοτουρκικές σχέσεις
Είναι σημαντικό να αναλογισθεί και η ίδια η Ελλάδα τον ρόλο της και τη στάση της για το μέλλον της Κύπρου.
Το Κείμενο αυτό αξιολογεί συνοπτικά την πορεία του Κυπριακού τις τελευταίες δεκαετίες, τη μεταπολίτευση και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις πριν και μετά το 1974. Επιχειρείται επίσης μια κριτική αξιολόγηση των ιστορικών και πολιτικών δεδομένων καθώς και κατάθεση εισηγήσεων για την επόμενη μέρα.
Γράφει ο Ανδρέας Θεοφάνους
-
ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΚΑΜΠΕΣ ΣΤΗΝ ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥ ΚΥΠΡΙΑΚΟΥ
Λίγο μετά τα Οκτωβριανά (1931) ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε συμβουλεύσει την ελληνοκυπριακή αντιπροσωπεία που τον επισκέφθηκε να αποφευχθεί μια συγκρουσιακή πολιτική έναντι της Βρετανίας. Αντίθετα, η προτροπή του ήταν η υιοθέτηση μιας στάσης συνεργασίας στα πλαίσια ενός πολιτικού αγώνα. Ο Βενιζέλος θεωρούσε ότι τελικά μια τέτοια πολιτική θα εξυπηρετούσε τους εθνικούς στόχους.
Μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και τις διακηρύξεις για την αυτοδιάθεση των λαών υπήρχε απογοήτευση από τους Ελληνοκύπριους από την άκαμπτη στάση των Βρετανών. Σταδιακά άρχισε να καλλιεργείται η ιδέα της ένοπλης εξέγερσης για την επίτευξη της ένωσης. Μετά την αποτυχία της Διασκεπτικής Συνέλευσης εντάθηκαν οι προετοιμασίες για ένοπλη δράση.
Ο αγώνας της ΕΟΚΑ δεν οδήγησε στην ένωση αλλά στις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου. Και αυτό ως αποτέλεσμα του ανισοζυγίου δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο εις βάρος της ελληνικής πλευράς. Όμως πρέπει να λεχθεί ότι ο αγώνας δημιούργησε στη συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων της Κύπρου ένα αίσθημα εθνικής αξιοπρέπειας και υπερηφάνειας.
Παρά τις επιφυλάξεις της ελληνικής κυβέρνησης, ο Μακάριος προχώρησε με την κατάθεση 13 Σημείων καθώς θεωρούσε το Σύνταγμα άδικο και δυσλειτουργικό. Η ενέργεια αυτή οδήγησε σε έντονες αντιδράσεις από την Τουρκία. Στις 21 Δεκεμβρίου 1963 ξέσπασαν διακοινοτικές συγκρούσεις στη Λευκωσία και στις 28 Δεκεμβρίου χαράχθηκε η Πράσινη Γραμμή.
Υπήρξαν τότε ιδέες και ενέργειες για την επιβολή λύσης διπλής ένωσης. Ο Μακάριος ήταν κάθετος εναντίον μιας τέτοιας διευθέτησης. Στις 4 Μαρτίου 1964 η Κυπριακή Δημοκρατία εξασφάλισε το Ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ 186, δια του οποίου, μεταξύ άλλων, νομιμοποιήθηκε το Δίκαιο της Ανάγκης. Στις αρχές Αυγούστου του 1964 η Εθνική Φρουρά απέκρουσε επιτυχημένα την τουρκοκυπριακή ανταρσία στην Τηλλυρία. Η τουρκική αεροπορία βομβάρδισε τη συγκεκριμένη περιοχή στις 8-9 Αυγούστου. Το 1965 ο Γκάλο Πλάζα, Ειδικός Αντιπρόσωπος του ΓΓ του ΟΗΕ, κατέθεσε την Έκθεσή του δια της οποίας υπογραμμιζόταν ότι δεν υπήρχαν οι προϋποθέσεις για μια ομοσπονδιακή λύση του Κυπριακού. Ταυτόχρονα η Έκθεση απέκλεισε την ένωση. Προφανώς υποστηρίζετο η ιδέα ενός ενιαίου κράτους.
Με την άνοδο της Χούντας στην Ελλάδα και την κρίση στην Κοφίνου τον Νοέμβριο του 1967 αποσύρθηκε η ελληνική μεραρχία κατόπιν αμερικανικής διαμεσολάβησης για αποφυγή μιας σύγκρουσης. Η Αθήνα είχε υποχωρήσει κατά κράτος. Ο Μακάριος επέμενε και πέτυχε τη διατήρηση της Εθνικής Φρουράς.
Στις αρχές του 1968 ο Μακάριος διακήρυξε επίσημα την πολιτική του εφικτού και ζήτησε την ανανέωση της λαϊκής εντολής, την οποία και εξασφάλισε συντριπτικά. Στις εκλογές είχαν παρατηρηθεί και σοβαρά δημοκρατικά ελλείματα. Ούτως ή άλλως, ο Μακάριος θα ήταν ο μεγάλος νικητής των εκλογών. Το χειρότερο ήταν ότι υπήρχε μεγάλη διχόνοια στο εσωτερικό μέτωπο.
-
ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΑΘΗΝΩΝ – ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ
Υπήρχαν τριβές στις σχέσεις Μακάριου και Αθήνας ακόμα και πριν την άνοδο της Χούντας στην εξουσία στις 21 Απριλίου του 1967. Σημειώνεται ότι η Ελλάδα ήταν μέλος του ΝΑΤΟ και θεωρούσε στρατηγική προτεραιότητα τις σχέσεις με τις ΗΠΑ και την Τουρκία. Ο Μακάριος είχε επιλέξει την αδέσμευτη πολιτική λαμβάνοντας υπ’ όψιν όλα τα δεδομένα.
Οι Έλληνες Κύπριοι δεν ήταν ικανοποιημένοι από τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου. Ο Καραμανλής ήταν δυσαρεστημένος λέγοντας ότι «υπογράψαμε τις ίδιες Συμφωνίες με τον Μακάριο. Αυτός θεωρείται ήρωας και εγώ προδότης».
Τα γεγονότα που ακολούθησαν την υποβολή των 13 Σημείων δημιούργησαν νέα δεδομένα: οι διακοινοτικές συγκρούσεις, χάραξη της Πράσινης Γραμμής, το Ψήφισμα 186 και ο βομβαρδισμός της Τηλλυρίας αρχές Αυγούστου του 1964. Υπήρξαν τότε νέες προσπάθειες για επιβολή σχεδίων επίλυσης του Κυπριακού στα πλαίσια του ΝΑΤΟ και στη βάση της διπλής ένωσης. Ο Μακάριος ήταν σταθερός στις θέσεις του για την προάσπιση της ανεξαρτησίας και της εδαφικής ακεραιότητας της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Με την άνοδο της Χούντας στην εξουσία, οι σχέσεις Αθηνών – Λευκωσίας περνούσαν από κρίση σε κρίση: μεταξύ άλλων, η υπόθεση Αλέκου Παναγούλη, η απόπειρα δολοφονίας του Μακάριου στις 8 Μαρτίου 1970, η δολοφονία του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη στις 15 Μαρτίου 1970, το σχέδιο πραξικοπήματος τον Φεβρουάριο του 1972 και το εκκλησιαστικό ζήτημα. Στις αρχές του Σεπτεμβρίου 1971 με τη μυστική κάθοδο του Στρατηγού Γρίβα στην Κύπρο άρχισε η αποσταθεροποιητική δράση της ΕΟΚΑ Β’.
Παράλληλα στα στρατόπεδα της Εθνικής Φρουράς ο Μακάριος κατηγορείτο ως ανθενωτικός, μειοδότης και πολλές φορές ως ανθέλληνας. Οι εφημερίδες της αντιπολίτευσης χρηματοδοτούντο εν πολλοίς από την Ελλάδα καθώς και από άλλες πηγές εκτός Κύπρου.
Μάταια ο Μακάριος προσπαθούσε να περάσει το μήνυμα ότι οι αποσταθεροποιητικές δράσεις εξυπηρετούσαν τα σχέδια των Τούρκων «και αντί της ενώσεως προωθούν τη διχοτόμηση». Παράλληλα δήλωσε σε κάποιες περιπτώσεις ότι «εάν η Αθήνα ήταν έτοιμη να αναλάβει τις ευθύνες της…» δεν θα δίσταζε να κηρύξει την ένωση.
Μετά την καταστροφή του 1974 υπήρχαν έντονα αντιδυτικά αισθήματα στην Κύπρο και αισθήματα πικρίας έναντι της Ελλάδας. Με την άνοδο του Ανδρέα Παπανδρέου στην Ελλάδα, το 1981, τα δεδομένα στις σχέσεις Αθήνας – Λευκωσίας άρχισαν να διαφοροποιούνται. Η συνεργασία της διακυβέρνησης Κληρίδη πρώτα με τον Παπανδρέου και μετά με τον Κώστα Σημίτη συνέβαλε καθοριστικά στην ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ.
-
Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ 1974 ΚΑΙ Η ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ
Το καλοκαίρι του 1973 επήλθε θεαματική βελτίωση των σχέσεων Παπαδόπουλου και Μακάριου. Παράλληλα, ο Παπαδόπουλος κάλεσε τον Στρατηγό Γρίβα να σταματήσει την ανατρεπτική του δράση έναντι του Κύπριου Προέδρου. Η απάντηση του Γρίβα ήταν ότι θα συνέχιζε «τον αγώνα για ένωση και δημοκρατία».
Η ανατροπή του Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη στις 25 Νοεμβρίου 1973 σηματοδότησε την έναρξη δραματικών εξελίξεων. Ο Ιωαννίδης μισούσε θανάσιμα των Μακάριο. Και όταν ο Γρίβας απεβίωσε στις 27 Ιανουαρίου 1974 ο Κύπριος Πρόεδρος προέβη σε θεαματικές κινήσεις με στόχο την πολιτική εκτόνωση της κατάστασης. Ο Υπαρχηγός της ΕΟΚΑ Β’, Γεώργιος Καρούσος, επιθυμούσε να ανταποκριθεί θετικά αλλά τελικά υπερίσχυσε ο Ιωαννίδης, οποίος με την συνεργασία άλλων Κυπρίων αξιωματούχων της ΕΟΚΑ Β’ επέβαλε τη σκληρή γραμμή. Η Κύπρος είχε εισέλθει στην τελική ευθεία της πορείας ολέθρου.
Στις 25 Απριλίου, 1974 το Υπουργικό Συμβούλιο κήρυξε την ΕΟΚΑ Β’ ως παράνομη οργάνωση. Η βία και η ανωμαλία συνεχίζοντο. Παράλληλα η αστυνομία και το εφεδρικό εν πολλοίς εξάρθρωσαν την ΕΟΚΑ Β’. Στις 2 Ιουλίου 1974 ο Μακάριος απέστειλε ένα εξαιρετικά σκληρό γράμμα στον Πρόεδρο της ελληνικής κυβέρνησης Στρατηγό Φαίδωνα Γκιζίκη. Ταυτόχρονα, ο επικεφαλής του Γραφείου του Προέδρου Μακαρίου Χάρης Βωβίδης παρέδωσε προσωπικά το γράμμα στον Βασιλέα Κωνσταντίνο και στον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Ο Μακάριος ήλπιζε ότι οι δύο ηγέτες θα προέβαιναν σε δηλώσεις που θα ασκούσαν πίεση προς τη Χούντα να μην επιχειρήσει το πραξικόπημα. O Κωνσταντίνος και ο Καραμανλής όμως παρέμειναν σιωπηλοί.
Υπήρξαν όμως και παραλήψεις από τον Μακάριο ο οποίος δεν άκουσε εισηγήσεις στενών του συνεργατών για την αποτροπή πραξικοπήματος. Ο Κύπριος Πρόεδρος είχε υποτιμήσει τους κινδύνους.
Στην ομιλία του στο Συμβούλιο Ασφαλείας στον ΟΗΕ στις 19 Ιουλίου ο Μακάριος κατηγόρησε τη Χούντα και κάλεσε το Συμβούλιο Ασφαλείας να ενεργήσει για την αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης και της ομαλότητας στην Κύπρο. Δεν ευσταθεί ο ισχυρισμός ότι κάλεσε τις εγγυήτριες δυνάμεις να επέμβουν. Αποτέλεσε όμως μέγιστη παράληψη το γεγονός ότι δεν προειδοποίησε την Τουρκία να μην εκμεταλλευτεί την κατάσταση και να εισβάλει στην Κύπρο.
Μετά την έναρξη της τουρκικής εισβολής οι ΗΠΑ είχαν ως στόχο την αποτροπή ενός ελληνοτουρκικού πολέμου αλλά όχι την παρεμπόδιση των σχεδίων της Άγκυρας στην Κύπρο. Στις 23 Ιουλίου παραιτήθηκε ο Νίκος Σαμψών και ανέλαβε καθήκοντα Προέδρου ο Γλαύκος Κληρίδης. Λίγες ώρες αργότερα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ανέλαβε τη διακυβέρνηση στην Ελλάδα.
Παρά την εκεχειρία οι τουρκικές δυνάμεις κατοχής προήλαυναν καθημερινά. Η στάση της Αθήνας ήταν υποτονική έναντι της τουρκικής επιθετικότητας. Η μεταπολίτευση στην Αθήνα εδραιώθηκε με τη θυσία της Κύπρου. Η θέση ότι είχε γίνει αναίμακτα δεν ευσταθεί. Μέχρι και σήμερα στους ετήσιους εορτασμούς για την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα η θυσία της Κύπρου είναι υποβαθμισμένη.
-
ΟΙ ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ
Από τις 24 Ιουλίου 1974 μέχρι τις 14 Αυγούστου 1974, όταν εκδηλώθηκε ο δεύτερος Αττίλας, υπήρχε επαρκής χρόνος για κάποια μορφή στρατιωτικής ενίσχυσης της Κύπρου αλλά και για κινήσεις που θα καθιστούσαν δύσκολη αν όχι ανέφικτη την τουρκική επιθετικότητα. Η Ελλάδα όμως παρέμεινε αδρανής. Πέραν τούτου, η στάση της θεωρήθηκε δεδομένη τόσο από την Τουρκία όσο και από τις ΗΠΑ και τη Βρετανία. Αυτό που ακολούθησε ήταν η κατάληψη του 37% του εδάφους της Κύπρου από την Τουρκία. Οι συνέπειες των γεγονότων του καλοκαιριού του 1974 δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί.
Έκτοτε για την Αθήνα το Κυπριακό δεν αποτελεί θέμα των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Η Ελλάδα αρκείται στην οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ καθώς και τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων των Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη. Η θεώρηση της Τουρκίας είναι όμως διαφορετική.
Ενδεχομένως ένας από τους λόγους για τη στάση αυτή είναι τα ενοχικά σύνδρομα των Αθηνών για τις ευθύνες της για την κυπριακή τραγωδία. Η πραγματικότητα όμως είναι ότι η Ελλάδα ως εγγυήτρια δύναμη έχει συμβατικές υποχρεώσεις έναντι της Κυπριακής Δημοκρατίας. Πέραν τούτου, στην Κύπρο ζουν σχεδόν ένα εκατομμύριο Έλληνες. Υπάρχουν επίσης γεωστρατηγικά συμφέροντα στην Ανατολική Μεσόγειο τα οποία η Ελλάδα δεν μπορεί να αγνοήσει. Πάνω απ’ όλα η Ελλάδα έχει τεράστιες ευθύνες και υποχρεώσεις έναντι της Μεγαλόνησου, οι οποίες δεν έχουν ξοφληθεί παρά την καθοριστική της συμβολή στην ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ.
Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι διαχρονικά οι προτεραιότητες της Ελλάδας ήταν οι καλές σχέσεις με τις ΗΠΑ και την Τουρκία στα πλαίσια του ΝΑΤΟ. Η Κύπρος αποτελούσε ένα ζήτημα αλλά ποτέ δεν ήταν το κορυφαίο για το ελληνικό πολιτικό σύστημα. Ο Μακάριος είχε αντιληφθεί αυτή την πραγματικότητα και προσπαθούσε να πράξει το καλύτερο δυνατό υπό τις περιστάσεις. Και αυτό ήταν η ολοκλήρωση της κυπριακής ανεξαρτησίας.
-
ΜΙΑ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΜΕΡΑ
Αναμφίβολα η πορεία της Κυπριακής Δημοκρατίας ήταν πολυτάραχη. Υπήρχαν σχέδια για τη διχοτόμηση, χωρίς όμως τα λάθη και την προδοσία θα ήταν δύσκολο να αλωθεί η Μεγαλόνησος. Πριν από το 1974 θα ήταν δυνατό να υπάρξει κάποια συμφωνία που θα βελτίωνε ουσιαστικά το Σύνταγμα Ζυρίχης και Λονδίνου. Αυτό δεν κατέστη δυνατό για διάφορους λόγους, οι κυριότερες εκ των οποίων ήταν η αποσταθεροποιητική δράση της ΕΟΚΑ Β’ και η υπόσκαψη του Μακαρίου από τη Χούντα.
Μετά το 1974 υπήρξαν ιδέες και σχέδια για επίλυση του Κυπριακού. Θεωρώ όμως ότι κανένα απ’ αυτά δεν αποτέλεσε πραγματική ευκαιρία καθώς τυχόν υλοποίησή τους θα επιδείνωνε το status quo. Και τούτο παρά την επιστροφή εδαφών υπό ελληνοκυπριακή διοίκηση. Τα νέα δεδομένα στο συνταγματικό επίπεδο θα αντικαθιστούσαν την Κυπριακή Δημοκρατία με ένα νέο τρικέφαλο κράτος το οποίο θα ήταν κατ’ ουσίαν ένα τουρκικό προτεκτοράτο.
Στην ελληνοκυπριακή πλευρά επικράτησε σύγχυση και στρουθοκαμηλισμός, στοιχεία τα οποία εν πολλοίς υφίστανται μέχρι και σήμερα. Δεν υπάρχει συγκροτημένη και ολοκληρωμένη πολιτική για το Κυπριακό. Δυστυχώς ούτε και αφήγημα. Δεν αρκεί το ΟΧΙ ούτε και η εμμονή στην πολιτική της οποιασδήποτε λύσης. Ούτε το ενιαίο κράτος αποτελεί ρεαλιστική πολιτική πρόταση.
Υπό τις περιστάσεις ελάχιστος στόχος πρέπει να είναι η προάσπιση της ελεύθερης Κύπρου και μέγιστος στόχος ένα κανονικό λειτουργικό διπεριφερειακό ομοσπονδιακό κράτος. Η υλοποίηση της προοπτικής αυτής είναι δυνατή υπό προϋποθέσεις και ενδεχομένως να προκύψει στο τέλος στο τέλος του δρόμου μιας εξελικτικής διαδικασίας.
Η αναβάθμιση των συντελεστών ισχύος είναι απαραίτητη. Απαιτείται επίσης αφήγημα και η αξιοποίηση της γνώσης καθώς και των δεξαμενών σκέψης. Η υποτίμησή τους από το δημόσιο βίο της Κύπρου ενδεχομένως να είναι αποτέλεσμα ενός μέτριου πολιτικού συστήματος το οποίο δεν διαθέτει τα απαραίτητα αντανακλαστικά.
Τέλος είναι σημαντικό να αναλογισθεί και η ίδια η Ελλάδα τον ρόλο της και τη στάση της για το μέλλον της Κύπρου.
GEOPOLITICO
Κίνδυνος και… έγκλημα!
Ο πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ επικρίνει τους χειρισμούς στην ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, εκτιμά ότι η επίσκεψη Ρούμπιο θα συνοδευτεί από εξοπλιστικές πιέσεις και απορρίπτει την παραχώρηση ελληνικών Patriot στην Ουκρανία.
Αιχμηρή παρέμβαση για την αντιμετώπιση των τουρκικών πιέσεων και την αξιοποίηση της στρατηγικής θέσης της Ελλάδας έκανε στη «Ναυτεμπορική» ο αντιστράτηγος ε.α. και πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ, Ιωάννης Μπαλτζώης.
Στο επίκεντρο έθεσε το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου, προειδοποιώντας ότι ενδεχόμενη αποδοχή της απαίτησης της Άγκυρας για έγγραφη άδεια θα δημιουργούσε, κατά την εκτίμησή του, επικίνδυνο προηγούμενο εις βάρος των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Το καλώδιο και η παγίδα της άδειας
Ο κ. Μπαλτζώης σχολίασε θετικά την τοποθέτηση του Άγγελου Συρίγου για την ελληνική υποχωρητικότητα, όπως αυτή παρουσιάστηκε στη συζήτηση. Υποστήριξε ότι ο βουλευτής εξέφρασε δημόσια μια διαπίστωση που ο ίδιος επαναλαμβάνει εδώ και καιρό.
Παράλληλα, έθεσε το ζήτημα της απουσίας συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος για την ηλεκτρική διασύνδεση. Όπως τόνισε, ένα τόσο σημαντικό διακρατικό έργο δεν μπορεί να παραμένει χωρίς σαφές πλαίσιο υλοποίησης. Κατά την άποψή του, η αναζήτηση στήριξης μέσω γαλλικών συμφερόντων φανερώνει αμηχανία απέναντι στις τουρκικές αντιδράσεις.
Η σοβαρότερη προειδοποίησή του αφορούσε το ενδεχόμενο υποβολής αιτήματος άδειας προς την Τουρκία. Μια τέτοια κίνηση, υποστήριξε, θα ξεπερνούσε την πολιτική ταπείνωση: θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από την Άγκυρα ως παραδοχή των αξιώσεών της και να αξιοποιηθεί εναντίον της Ελλάδας και σε άλλες περιοχές του Αιγαίου.
Επικρίνοντας τους χειρισμούς στην Κάσο, επισήμανε ότι όταν η άλλη πλευρά χρησιμοποιεί πολεμικά πλοία για να επιβάλει τη θέση της, η Ελλάδα οφείλει να επιδεικνύει ανάλογη αποφασιστικότητα. Στη δική του ανάγνωση, η στρατιωτικοποίηση ενός ζητήματος από την Τουρκία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με αποχώρηση και διαρκείς αναβολές.
«Δεν πρέπει εμείς να γονατίσουμε»
Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε στη διατύπωση προειδοποιήσεων από το τουρκικό υπουργείο Άμυνας. Εκτίμησε ότι η Άγκυρα επιχειρεί έτσι να προσδώσει στρατιωτικό βάρος στις διεκδικήσεις της και να εντείνει την πίεση προς την ελληνική πλευρά.
Ωστόσο, απέρριψε την αντίληψη ότι αυτό πρέπει να οδηγεί αυτομάτως σε υποχώρηση.
«Δεν σημαίνει ότι επειδή το λέει το υπουργείο Άμυνας πρέπει εμείς να γονατίσουμε», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Επικαλούμενος ανάλυση του Μάικλ Ρούμπιν, αμφισβήτησε την εικόνα απόλυτης στρατιωτικής ισχύος που προβάλλει η Τουρκία. Υποστήριξε ότι το μέγεθος των ενόπλων δυνάμεών της δεν τεκμηριώνει από μόνο του την αποτελεσματικότητά τους απέναντι σε έναν οργανωμένο αντίπαλο.
Αναφέρθηκε επίσης στην προσωπική του εμπειρία από κοινά επιτελεία και ασκήσεις, αποδίδοντας υψηλό επίπεδο στο ελληνικό στρατιωτικό προσωπικό και επισημαίνοντας αδυναμίες της τουρκικής πλευράς.
Στο ίδιο πλαίσιο έκανε ιστορική αναφορά στην εισβολή στην Κύπρο το 1974. Απέδωσε καθοριστική ευθύνη στους τότε ελληνικούς χειρισμούς και στις εντολές που δόθηκαν, υποστηρίζοντας ότι η έκβαση δεν μπορεί να παρουσιάζεται απλώς ως απόδειξη τουρκικής στρατιωτικής υπεροχής.
Το ισραηλινό ενδιαφέρον και η Κύπρος
Ο πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ αναφέρθηκε σε ανάλυση της Jerusalem Post, την οποία συνέδεσε με ισραηλινές ανησυχίες για τις τουρκικές θαλάσσιες διεκδικήσεις και την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας.
Όπως μετέφερε, ο θαλάσσιος διάδρομος που προβάλλεται μέσω του τουρκολιβυκού μνημονίου αντιμετωπίζεται στην εν λόγω ανάλυση ως δυνητικό πρόβλημα για τις θαλάσσιες μεταφορές του Ισραήλ. Με βάση αυτή την ανάγνωση, εκτίμησε ότι οι τουρκικές επιδιώξεις θίγουν ευρύτερα συμφέροντα στη Μεσόγειο και ενδέχεται να προκαλέσουν πρόσθετες αντιδράσεις.
Διατύπωσε επίσης την πρόβλεψη ότι το κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου μπορεί να βρεθεί στο επίκεντρο έντονων εξελίξεων, χωρίς να παρουσιάσει συγκεκριμένο περιστατικό ως ήδη δρομολογημένο.
Τι περιμένει από τον Ρούμπιο
Για την επίσκεψη του Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα, ο κ. Μπαλτζώης εκτίμησε ότι η αμερικανική πλευρά θα επιδιώξει ελληνική συμμετοχή σε διπλωματικές προσπάθειες σχετικές με το Ιράν και την περιφερειακή ασφάλεια, καθώς και πρόσθετες αγορές αμερικανικών οπλικών συστημάτων.
Συνέδεσε το ελληνικό ενδιαφέρον με την εμπορική ναυτιλία και την ανάγκη να παραμένουν ασφαλείς οι θαλάσσιες οδοί. Υπενθύμισε τις ιστορικές σχέσεις Ελλάδας και Ιράν, αναγνωρίζοντας ότι οι σημερινές πολιτικές σχέσεις έχουν διαταραχθεί.
Στο εξοπλιστικό σκέλος, προέβλεψε πιέσεις προς την Αθήνα για μεγαλύτερο μερίδιο των αμυντικών δαπανών σε αμερικανικά συστήματα, πέραν των F-35. Κατά την εκτίμησή του, οι δεσμεύσεις προς άλλους προμηθευτές και τα συγκεκριμένα δημοσιονομικά περιθώρια θα δυσκολέψουν τους κυβερνητικούς χειρισμούς.
Κάθετος για τους Patriot
Κατηγορηματική ήταν η αντίθεσή του σε ενδεχόμενη παραχώρηση ελληνικών Patriot στην Ουκρανία. Υποστήριξε ότι μια τέτοια απόφαση θα αποδυνάμωνε την ελληνική άμυνα, ιδιαίτερα λόγω των δυσκολιών αναπλήρωσης.
«Θα είναι έγκλημα να τους δώσουμε», είπε, επιμένοντας ότι προτεραιότητα πρέπει να αποτελεί η κάλυψη των ελληνικών αμυντικών αναγκών.
Στη συζήτηση επικαλέστηκε πληροφορία για πιθανή παραχώρηση Patriot με όρο την προστασία ελληνικών εμπορικών πλοίων από ουκρανικά πλήγματα. Πρόκειται για πληροφορία που ανέφερε ο ίδιος, χωρίς να παρουσιάσει τεκμήρια κατά την παρέμβασή του.
Παράλληλα, αναγνώρισε την ενίσχυση της Πολεμικής Αεροπορίας και του Πολεμικού Ναυτικού μέσω των εξοπλιστικών προγραμμάτων, ζητώντας μεγαλύτερη προσοχή στον Στρατό Ξηράς. Ειδικά για τα τεθωρακισμένα οχήματα μάχης, έθεσε το ζήτημα της προστατευμένης μεταφοράς και υποστήριξης των στρατιωτών στο πεδίο.
Η Ελλάδα να διεκδικήσει περισσότερα
Κλείνοντας, ο κ. Μπαλτζώης υποστήριξε ότι η Ελλάδα δεν αξιοποιεί επαρκώς τη γεωπολιτική της αξία στις σχέσεις με τους συμμάχους. Έφερε ως παράδειγμα την Αλεξανδρούπολη και τη συμβολή της στις μεταφορές στρατιωτικού υλικού προς την Ουκρανία, αντιπαραβάλλοντας αυτή την προσφορά με τα ανταλλάγματα που, κατά την άποψή του, λαμβάνει η χώρα.
Εστίασε στη σημασία του Αιγαίου, της Κρήτης και της Κύπρου για τους θαλάσσιους διαδρόμους της Ανατολικής Μεσογείου. Ζήτησε η στρατηγική θέση της Ελλάδας να μετατρέπεται σε διαπραγματευτική ισχύ, αμυντική ενίσχυση και ουσιαστική υποστήριξη των εθνικών συμφερόντων.
GEOPOLITICO
Κειμήλια αντί λειψάνων Σαμουήλ: Τα ερωτήματα για τη συμφωνία με τη Βουλγαρία και τη Συνθήκη του Νεϊγύ
Ο Γιώργος Καρανίκας, με άρθρο του στον «Χρόνο», θέτει ζήτημα αντιμετώπισης των λεηλατημένων ελληνικών θησαυρών ως αντικειμένων ανταλλαγής. Η υποχρέωση επιστροφής, οι εκκρεμείς διεκδικήσεις και οι ενστάσεις των Μητροπόλεων.
Η επιστροφή 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων από τη Βουλγαρία επαναφέρει ένα ιστορικό και πολιτικό ερώτημα: γιατί η απόδοση θησαυρών που αφαιρέθηκαν από ελληνικές μονές συνδέεται με την παράδοση ανταλλάγματος, όταν η Συνθήκη του Νεϊγύ προέβλεπε ήδη την επιστροφή τους;
Αυτό είναι το κεντρικό ζήτημα που αναδεικνύει ο δημοσιογράφος Γιώργος Καρανίκας, στο άρθρο του «Διαγράφουμε την συνθήκη του Νεϊγύ;», που δημοσιεύεται στην εφημερίδα «Χρόνος» στις 7 Οκτωβρίου. Η παρέμβασή του στρέφεται κατά της λογικής της ανταλλαγής και της πανηγυρικής παρουσίασης μιας συμφωνίας που αφορά μέρος των θησαυρών που διεκδικεί η ελληνική πλευρά.
Η υποχρέωση που διατυπώθηκε το 1919
Η Συνθήκη του Νεϊγύ υπογράφηκε στις 27 Νοεμβρίου 1919, μετά την ήττα της Βουλγαρίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πέρα από τις εδαφικές και οικονομικές ρυθμίσεις, περιλάμβανε συγκεκριμένη πρόβλεψη για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών.
Το άρθρο 126 όριζε ότι η Βουλγαρία αναλαμβάνει να αναζητήσει και να επιστρέψει χωρίς καθυστέρηση στην Ελλάδα, τη Ρουμανία και το Σερβοκροατοσλοβενικό Κράτος αρχεία, έγγραφα και αντικείμενα αρχαιολογικού, ιστορικού ή καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος που είχαν απομακρυνθεί από τα εδάφη τους κατά τον πόλεμο.
Στη διάταξη αυτή στηρίζεται η κριτική του Καρανίκα: η επιστροφή των λεηλατημένων κειμηλίων αποτελούσε υποχρέωση της βουλγαρικής πλευράς, επομένως η αντιμετώπισή τους ως στοιχείων μιας αμοιβαίας συναλλαγής δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα.
Ο αρθρογράφος υπενθυμίζει και την παράδοση χειρογράφων το 1923. Σύμφωνα με την ιστορική αναδρομή του, η ελληνική αντιπροσωπεία παρέλαβε κιβώτια τα οποία παρουσιάστηκαν ως το σύνολο των αφαιρεθέντων, αλλά περιείχαν μόνο περιορισμένο αριθμό χειρογράφων. Κατά τον ίδιο, η εκκρεμότητα δεν έκλεισε ποτέ, παρά τους μεταγενέστερους βουλγαρικούς ισχυρισμούς.
Τι περιλαμβάνει η πρόσφατη συμφωνία
Στις 3 Οκτωβρίου 2026, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης, υπογράφηκαν τα πρωτόκολλα παράδοσης και παραλαβής, παρουσία των πρωθυπουργών Ελλάδας και Βουλγαρίας.
Τα 48 κειμήλια προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης. Η ελληνική πλευρά παραδίδει τα λείψανα που έχουν ταυτοποιηθεί ως ανήκοντα στον τσάρο Σαμουήλ, μαζί με το υπόλοιπο ανθρωπολογικό υλικό από τέσσερις σαρκοφάγους της Βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου στις Πρέσπες.
Η επίσημη ανακοίνωση προβλέπει συνέχιση των διαπραγματεύσεων για ιστορικά αντικείμενα που δεν περιλήφθηκαν στην παρούσα συμφωνία. Τα επιστραφέντα κειμήλια θα εκτίθενται στη Θεσσαλονίκη έως τις 5 Νοεμβρίου και κατόπιν θα αποδοθούν στους φορείς προέλευσής τους.
Οι θησαυροί που παραμένουν εκτός
Οι εκκρεμείς διεκδικήσεις δείχνουν ότι η επιστροφή των 48 αντικειμένων δεν ολοκληρώνει τον επαναπατρισμό.
Ο Μητροπολίτης Δράμας Δωρόθεος, σε επιστολή του προς την υπουργό Πολιτισμού, αναφέρει ότι από την Εικοσιφοίνισσα είχαν αφαιρεθεί 800 ιερά κειμήλια και 430 χειρόγραφα. Εκφράζει επίσης την ανησυχία ότι η παράδοση των λειψάνων του Σαμουήλ αποδυναμώνει τη διαπραγματευτική δυνατότητα της Ελλάδας για όσα παραμένουν στη Βουλγαρία.
Η Μητρόπολη Ξάνθης και Περιθεωρίου διεκδικεί ακόμη 50 αντικείμενα από τις Μονές Παναγίας Καλαμούς και Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας, ζητώντας την επιστροφή τους έξω από τη λογική ανταλλαγής. Παράλληλα, η Ιερά Σύνοδος χαιρέτισε τον επαναπατρισμό των 48 κειμηλίων, εκφράζοντας την προσδοκία να ακολουθήσουν νέες επιστροφές.
Το ερώτημα περί «διαγραφής» της Συνθήκης του Νεϊγύ αποτελεί την αιχμηρή πολιτική θέση του Καρανίκα· δεν τεκμηριώνει από μόνο του νομική κατάργησή της. Αναδεικνύει, όμως, ένα συγκεκριμένο ζήτημα που απαιτεί απάντηση: πώς διασφαλίζεται η διεκδίκηση του συνόλου των αφαιρεθέντων θησαυρών, μετά την ολοκλήρωση αυτής της ανταλλαγής;
Η επιστροφή των 48 κειμηλίων έχει αξία για τις μονές και την πολιτιστική κληρονομιά της χώρας. Η ιστορική εκκρεμότητα, ωστόσο, παραμένει ανοιχτή όσο χειρόγραφα και εκκλησιαστικοί θησαυροί εξακολουθούν να βρίσκονται μακριά από τους τόπους στους οποίους ανήκουν.
GEOPOLITICO
Μουντζουρούλιας: «Πού είναι η ελληνική αντίδραση;» – Μακεδονικό, γαλλοτουρκική προσέγγιση και αποτροπή στο Αιγαίο
Αιχμές για τις αναφορές της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ερωτήματα για τη στάση του Παρισιού απέναντι στην Άγκυρα και ανάλυση των κινήσεων που ενισχύουν την ελληνική άμυνα.
Η στάση των Βρυξελλών στο Μακεδονικό, η ανάπτυξη των αμυντικών σχέσεων Γαλλίας–Τουρκίας και η ενίσχυση της ελληνικής αποτροπής βρέθηκαν στο επίκεντρο της εκπομπής «Direct News» με τον Ανδρέα Μουντζουρούλια. Ο δημοσιογράφος άσκησε έντονη κριτική για τις αναφορές της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν σε «μακεδονική» γλώσσα και ταυτότητα, έθεσε ερωτήματα για τις επιλογές του Παρισιού και παρουσίασε τις στρατιωτικές και διπλωματικές εξελίξεις που, κατά την εκτίμησή του, διαμορφώνουν ένα νέο περιβάλλον για την Ελλάδα.
Κεντρικό σημείο της παρέμβασής του ήταν ότι η Αθήνα χρειάζεται να συνδυάζει την αμυντική προετοιμασία με ξεκάθαρη διπλωματική στάση. Οι εξοπλισμοί και οι στρατηγικές συνεργασίες αποκτούν ουσιαστικό βάρος όταν συνοδεύονται από ετοιμότητα και αποφασιστικότητα στην υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων.
Μακεδονικό: Κριτική για τις Πρέσπες και την απουσία αντίδρασης
Ο Ανδρέας Μουντζουρούλιας ξεκίνησε από τις δηλώσεις που, όπως ανέφερε, έκανε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατά την επίσκεψή της στα Σκόπια στις 2 Οκτωβρίου. Σύμφωνα με την παρουσίαση στην εκπομπή, οι αναφορές αφορούσαν την ταυτότητα, τον πολιτισμό και τη γλώσσα της Βόρειας Μακεδονίας.
Ο δημοσιογράφος τις αντιμετώπισε ως επιβεβαίωση των συνεπειών της Συμφωνίας των Πρεσπών, την οποία επέκρινε με ιδιαίτερα σκληρή γλώσσα. Καταλόγισε ευθύνες στην κυβέρνηση που την υπέγραψε, αλλά και στη σημερινή κυβέρνηση για τη διαχείριση του ζητήματος.
Στάθηκε ιδιαίτερα στο γεγονός ότι, μέχρι την ώρα της εκπομπής, ο ίδιος δεν είχε διαπιστώσει ισχυρή ελληνική αντίδραση. Επέκρινε επίσης την περιορισμένη, κατά την εκτίμησή του, ανάδειξη του θέματος από τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης.
Παράλληλα, αμφισβήτησε το επιχείρημα ότι η ένταξη της γειτονικής χώρας στο ΝΑΤΟ θα την απομάκρυνε από την τουρκική επιρροή, επικαλούμενος τη συνέχιση της συνεργασίας της με την Άγκυρα.
Γαλλία–Τουρκία: Τι θα κάνει το Παρίσι για το καλώδιο;
Στη συνέχεια, ο παρουσιαστής επικεντρώθηκε στον οδικό χάρτη αμυντικής συνεργασίας Γαλλίας–Τουρκίας, ο οποίος, σύμφωνα με όσα παρουσίασε, υπογράφηκε στις 3 Οκτωβρίου.
Υπογράμμισε ότι η εξέλιξη ενδιαφέρει άμεσα την Ελλάδα λόγω της στρατηγικής σχέσης με τη Γαλλία, της ρήτρας αμοιβαίας αμυντικής συνδρομής και των εξοπλιστικών προγραμμάτων με τα Rafale και τις φρεγάτες Belharra.
Ο Μουντζουρούλιας διευκρίνισε ότι η γαλλοτουρκική προσέγγιση δεν ακυρώνει την ελληνογαλλική συνεργασία. Έθεσε, όμως, ένα συγκεκριμένο ερώτημα: Πώς θα εκφραστεί έμπρακτα η γαλλική στήριξη εάν η Τουρκία επιχειρήσει να παρεμποδίσει τις εργασίες για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου;
Στο ίδιο πλαίσιο ενέταξε τις συζητήσεις για πιθανή τουρκική προμήθεια του γαλλοϊταλικού συστήματος αεράμυνας SAMP/T. Κατά την ανάλυσή του, η Αθήνα χρειάζεται σαφείς απαντήσεις για τις προθέσεις του Παρισιού, το οποίο αναπτύσσει διαύλους και με τις δύο πλευρές του Αιγαίου.
Η Ινδία και τα στρατιωτικά σενάρια στο Αιγαίο
Θετικά αξιολόγησε την εμβάθυνση των σχέσεων Ελλάδας–Ινδίας, δίνοντας έμφαση στη ναυτιλία, στις θαλάσσιες μεταφορές, στις λιμενικές υποδομές και στην άμυνα.
Όπως επισήμανε, η ελληνική ναυτιλιακή τεχνογνωσία μπορεί να συνδεθεί με την αναπτυσσόμενη βιομηχανική βάση και τις διεθνείς φιλοδοξίες της Ινδίας. Αναφέρθηκε επίσης στις επαφές του Ινδού πρέσβη με την ελληνική στρατιωτική ηγεσία, παρουσιάζοντάς τες ως ένδειξη ενίσχυσης της αμυντικής συνεργασίας.
Στον αντίποδα, στάθηκε στην άσκηση ναυτικών ειδικών δυνάμεων Τουρκίας–Αζερμπαϊτζάν που, όπως ανέφερε, προγραμματιζόταν για τις 19–20 Οκτωβρίου στο Ακσάζ. Υπογράμμισε τη σημασία της τοποθεσίας απέναντι από τα Δωδεκάνησα και το ελληνικό ενδιαφέρον για τα σενάρια υποβρύχιας επίθεσης και άμυνας.
Σε αυτό το περιβάλλον ενέταξε την ελληνική άσκηση «Αλέξανδρος», αναδεικνύοντας τον έλεγχο των χρόνων αντίδρασης, την ενεργοποίηση σχεδίων και τον συντονισμό Στρατού Ξηράς, Πολεμικού Ναυτικού και Πολεμικής Αεροπορίας. Στην παρουσίασή του περιέλαβε σενάρια ανακατάληψης νησίδων, απόκρουσης αποβατικής ενέργειας και συνδυασμένης αεροναυτικής δράσης.
Ρούμπιο και ενεργειακή θέση της Ελλάδας
Στην εκπομπή, την οποία ο παρουσιαστής τοποθέτησε χρονικά στις 4 Οκτωβρίου, αναφέρθηκε στην επικείμενη τότε επίσκεψη του Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα στις 6 Οκτωβρίου.
Έδωσε βάρος στον ελληνοαμερικανικό στρατηγικό διάλογο, στην αμυντική συνεργασία και στην ενεργειακή ασφάλεια. Ανέδειξε τον Κάθετο Διάδρομο φυσικού αερίου και τον ρόλο της Ελλάδας ως πύλης προς τη Νοτιοανατολική και Ανατολική Ευρώπη, ενώ επισήμανε τη στρατηγική σημασία της Σούδας και της Αλεξανδρούπολης.
Υποστήριξε επίσης ότι γύρω από τα ενεργειακά έργα συγκρούονται κρατικά και επιχειρηματικά συμφέροντα. Ζήτησε οι σχετικές εξελίξεις να εξετάζονται μέσα στο ευρύτερο γεωπολιτικό τους πλαίσιο.
Τα υποβρύχια «φαντάσματα», οι οχυρώσεις και τα Spike NLOS
Μεγάλο μέρος της εκπομπής αφορούσε την ενίσχυση της ελληνικής στρατιωτικής ισχύος. Ο δημοσιογράφος αναφέρθηκε σε πρόγραμμα βαριάς συντήρησης των τεσσάρων υποβρυχίων Type 214 κλάσης «Παπανικολής», ύψους 120 εκατ. ευρώ, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε.
Έδωσε έμφαση στη δυνατότητα παρατεταμένης παραμονής τους σε κατάδυση και στο χαμηλό ακουστικό τους ίχνος, χαρακτηριστικά που ενισχύουν την επιχειρησιακή τους αξία.
Παράλληλα, παρουσίασε πρόγραμμα 522 οχυρωματικών θέσεων στον Έβρο και στα νησιά. Το βασικό του επιχείρημα ήταν ότι μια μονάδα πρέπει να μπορεί να συνεχίσει να μάχεται μετά το πρώτο πλήγμα. Καταφύγια, διασπορά μέσων, προστατευμένες θέσεις και ασφαλή κέντρα διοίκησης αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις.
Στάθηκε ακόμη στα Spike NLOS και στην προσοχή που, όπως ανέφερε, δίνει ο τουρκικός Τύπος στην ανάπτυξή τους. Συνέδεσε αυτή την παρακολούθηση με το ευρύτερο ενδιαφέρον για τις νέες ελληνικές φρεγάτες, τον εκσυγχρονισμό των MEKO και τις μελλοντικές δυνατότητες του Πολεμικού Ναυτικού.
Τέλος, αναφέρθηκε στη διαστημική διάσταση της άμυνας, υπογραμμίζοντας την αξία της έγκαιρης εικόνας του πεδίου και της αξιοποίησης δεδομένων. Η εκπομπή περιέλαβε επίσης αναφορές στην τουρκική οικονομία και στον τρόπο με τον οποίο τουρκικά μέσα αντιμετωπίζουν τη συνεργασία Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ.
-
Αναλύσεις3 εβδομάδες πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις1 μήνα πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO3 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας