ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ
Ἡ ἀνέκδοτη ἱστορική μαρτυρία Σταμπολῆ γιά τόν τορπιλλισμό τῆς «Ἕλλης»
Προδημοσίευση ἀπό τό νέο βιβλίο τοῦ Κωστῆ Σταμπολῆ – Ἡ ἀγωνιώδης προσπάθεια τοῦ κυβερνήτου Χατζόπουλου νά ἀποτρέψει τήν βύθιση, ἡ ἀνταλλαγή τηλεγραφημάτων τοῦ ὑπάρχου Δούση μέ τόν Πρωθυπουργό γιά τήν προέλευση τῆς τορπίλλης καί ἡ ἐντολή Μεταξᾶ γιά πλήρη ἐχεμύθεια καί γιά κανονική διεξαγωγή τῆς λιτανείας – Ἡ ἀστοχία δύο τορπιλλῶν πού ἐβλήθησαν κατά ἐπιβατηγῶν καί τό θαῦμα τῆς Παναγίας
Όταν ξημέρωνε ἡ 15η Αὐγούστου 1940, στήν Τῆνο, ἡ θάλασσα ἦταν ἤρεμη, ἐνῶ τό καθιερωμένο μελτέμι, ἰδιαίτερα αἰσθητό στίς Κυκλάδες αὐτή τήν περίοδο, ἀκόμα δέν εἶχε σηκωθεῖ. Ἄν καί ἡ κίνηση στό λιμάνι εἶχε ξεκινήσει ἀπό πολύ ἐνωρίς, ἀφοῦ ἤδη ἀπό τίς 6:00 εἶχαν ἐμφανιστεῖ τά πρῶτα πλήθη τῶν προσκυνητῶν, ἀκόμα ἐπικρατοῦσε ἡσυχία, ἐνῶ ὁ ἥλιος μόλις εἶχε ἀρχίσει νά κάνει αἰσθητή τήν παρουσία του. Πραγματικά τίποτε δέν προϊδέαζε γιά τά δραματικά γεγονότα πού θά ἀκολουθοῦσαν σέ λίγο.
- Tοῦ Κωστῆ Νικ.Σταμπολῆ
Τό νησί ἐδῶ καί ἡμέρες ἑτοιμαζόταν γιά τήν μεγάλη ἐτήσια ἑορτή τῆς Μεγαλόχαρης. Ὅπως κάθε χρόνο, χιλιάδες προσκυνητές ἀπ’ ὅλα τά μέρη τῆς Ἑλλάδας εἶχαν συρρεύσει στό νησί καί ἡ διά θαλάσσης ἀσφαλής μεταφορά τους ἦταν ἀπό μόνη της ἕνα δύσκολο καί ἀπαιτητικό ἐγχείρημα γιά τίς λιμενικές Ἀρχές καί ἀπαιτοῦσε μεγάλη προσοχή, καλή ὀργάνωση καί προγραμματισμό τόσο στούς χώρους ἐπιβίβασης στό λιμάνι τοῦ Πειραιᾶ ὅσο καί στήν ἀποβίβασή τους στήν Τῆνο. Γι’ αὐτό, ὅπως συνέβαινε τά τελευταῖα χρόνια, εἶχε μεταβεῖ στό νησί πολυάριθμο ἄγημα τοῦ Λιμενικοῦ Σώματος ἔχοντας τήν εὐθύνη τῆς τάξης στό λιμάνι καί στά προσερχόμενα ἐπιβατηγά πλοῖα.
Ἀπό τό προηγούμενο βράδυ εἶχε χαραχθεῖ στό ὁδόστρωμα ἡ πορεία πού θά ἀκολουθοῦσε ἡ πομπή τῆς λιτανείας, ἐνῶ ἀπό ἐνωρίς τό πρωί δύναμη τῆς Χωροφυλακῆς καί ἄγημα τοῦ Λιμενικοῦ Σώματος, πού εἶχαν ἀφιχθεῖ στό νησί ἀπό τίς παραμονές τοῦ ἑορτασμοῦ, εἶχαν λάβει θέσεις. Ἀνάμεσα στό ἐνισχυμένο γιά τήν περίσταση κλιμάκιο τοῦ Λιμενικοῦ Σώματος εὑρίσκετο ὁ νεαρός τότε ὑποπλοίαρχος Νικόλαος Σταμπολῆς, ὁ ὁποῖος τήν περίοδο ἐκείνη ὑπηρετοῦσε στό Κεντρικό Λιμεναρχεῖο Πειραιῶς στήν ἀκτή Μιαούλη.
Αὐτή ἦταν ἡ δεύτερη φορά πού μετέβαινε στήν Τῆνο γιά τήν μεγάλη γιορτή τῆς Μεγαλόχαρης. Ἐξ ἄλλου, ἕνα χρόνο πρίν, τόν Αὔγουστο τοῦ 1939, ἀμέσως μετά τόν ἑορτασμό, εἶχε πρωτοστατήσει στήν διάσωση μιᾶς τράτας πού λόγῳ ἰσχυρῶν ἀνέμων καί θαλασσοταραχῆς κινδύνευε νά βυθιστεῖ καί τότε μέ ἕνα μεγάλο καΐκι πού ἐπέταξε γιά τήν περίσταση προσέτρεξε νά τήν σώσει. Καί ἡ μέν τράτα βυθίστηκε, ἀλλά χάρη στήν ἔγκαιρη μετάβαση τοῦ καϊκιοῦ οἱ ψαρᾶδες σώθηκαν ἀπό βέβαιο πνιγμό. Ὅμως οἱ ἄνεμοι ἦσαν τόσο δυνατοί πού τό καΐκι μέ τό πλήρωμα καί τούς διασωθέντες ἦταν ἀδύνατον νά προσεγγίσει τήν Τῆνο, μέ ἀποτέλεσμα ὁ καιρός νά τούς ρίξει κυριολεκτικά στήν Μύκονο, ὅπου καί παρέμειναν περί τίς δέκα ἡμέρες ἕως ὅτου καταστεῖ δυνατή ἡ προσέγγιση πλοίου καί ἡ ἐπιστροφή τους στόν Πειραιᾶ.
Τώρα, ἀνήμερα 15ης Αὐγούστου 1940, ἕνα πολύ μεγαλύτερο δρᾶμα μέ ἐθνικές συνέπειες ἔμελλε νά παιχτεῖ στά ἥσυχα ἀκόμα νερά στό λιμάνι τῆς Τήνου. Μέ τήν Κυβέρνηση Μεταξᾶ νά θέλει νά τιμήσει μέ ἰδιαίτερη λαμπρότητα τόν ἑορτασμό τῆς Μεγαλόχαρης, εἶχε ἀποφασιστεῖ ἡ συμμετοχή τοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ στίς ἑορταστικές ἐκδηλώσεις μέ τήν παρουσία πολεμικοῦ πλοίου καί τήν ἀποβίβαση 40μελοῦς ἀγήματος πού θά ἐλάμβανε μέρος στήν καθιερωμένη λιτάνευση τῆς θαυματουργῆς εἰκόνας τῆς Παναγίας. Σύμφωνα δέ μέ τό πρόγραμμα τοῦ ἑορτασμοῦ, θά ρίχνονταν 21 κανονιοβολισμοί ἀπό τό «Ἕλλη» κατά τήν ἔξοδο τῆς ἱερῆς εἰκόνας ἀπό τόν ναό. Τό «εὔδρομο καταδρομικό» εἶχε καταπλεύσει στίς 6:25 καί ἀγκυροβολήσει περί τά 500 μέτρα ἔξω ἀπό τό λιμάνι τῆς Τήνου, προερχόμενο ἀπό τήν Μῆλο, ὅπου γιά λόγους ἀσφαλείας ναυλοχοῦσε μαζί μέ τό ἀντιτορπιλλικό «Ἀετός»
Θά πρέπει νά ἀναφερθεῖ ὅτι ἡ Κυβέρνηση, στό πλαίσιο τοῦ στρατηγικοῦ της σχεδιασμοῦ καί ἐν ὄψει ἀναμενόμενων πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων στό Αἰγαῖο, εἶχε ἀποφασίσει τήν διασπορά τῶν πολεμικῶν πλοίων ὥστε νά ἀποφευχθεῖ συντριπτικό πλῆγμα στήν περίπτωση αἰφνιδιαστικῆς ἀεροπορικῆς ἐπιδρομῆς στόν ναύσταθμο τῆς Σαλαμῖνος. Ἡ Κυβέρνηση Μεταξᾶ εἶχε σχεδόν προεξοφλήσει ὅτι ἡ Ἰταλία ἀργά ἤ γρήγορα θά ἐξαπέλυε ἐπίθεση κατά τῆς Ἑλλάδος. Σύμφωνα μέ προφορική μαρτυρία τοῦ Νικολάου Σταμπολῆ, «ἤδη ἀπό τίς ἀρχές τοῦ καλοκαιριοῦ τοῦ 1940 ὅλο τό στράτευμα καί τά Σώματα Ἀσφαλείας, ὅπως καί τό Λιμενικό Σῶμα, εὑρίσκονται σέ διαρκῆ ἐπιφυλακή, ἐνῶ κατά διαστήματα ἐκτελοῦνταν διακλαδικές ἀσκήσεις ἑτοιμότητας». Ἀποκαλυπτικό τῆς προωθημένης στρατηγικῆς σκέψης καί ὀργανωτικῆς δεινότητας τοῦ Ἰωάννη Μεταξᾶ.
Ἐξ ἄλλου τούς τελευταίους μῆνες εἶχαν σημειωθεῖ ἀρκετά ἐπεισόδια μέ ἀεροπλάνα –πού εἰκάζονταν ὅτι ἀνῆκαν στήν ἰταλική Ἀεροπορία καί Ναυτικό– νά ἐπιτίθενται ἀπρόκλητα κατά ἑλληνικῶν πολεμικῶν πού ἐκτελοῦσαν περιπολίες στό Ἰόνιο καί τό Αἰγαῖο, χωρίς ὡστόσο νά ὑπάρξουν θύματα. Τόσο οἱ ἀνωτέρω ἐπιθέσεις ὅσο καί ἡ συχνή παρουσία ἰταλικῶν πολεμικῶν πλοίων στίς ἑλληνικές θάλασσες (μέ τά Δωδεκάνησα νά τελοῦν ὑπό ἰταλική κατοχή) εἶχαν δημιουργήσει μιά τεταμένη ἀτμόσφαιρα ἔχοντας θέσει τό Ναυτικό σέ ὑψηλή ἐπιφυλακή. Νά θυμίσουμε ὅτι, σχεδόν ἕνα χρόνο μετά τήν γερμανική ἐπίθεση κατά τῆς Πολωνίας (1η Σεπτεμβρίου 1939), τήν μετέπειτα καθυπόταξη ὅλης σχεδόν τῆς Εὐρώπης, μέ τελευταία τήν Γαλλία (Ἰούνιος 1940), ἀπό ναζιστικά στρατεύματα καί τούς ἀπό ἀέρος συνεχεῖς βομβαρδισμούς κατά τῆς Ἀγγλίας, ἡ Ἑλλάδα εἶχε καταφέρει νά μείνει ἐκτός πολέμου. Κάτι πού ὅμως δέν θά διαρκοῦσε γιά πολύ ἀκόμα. Ἡ παρουσία τῆς σημαιοστολισμένης « Ἕλλης» λίγο ἔξω ἀπό τόν λιμενοβραχίονα τῆς Τήνου, πού ἔγινε ἀντιληπτή μέ τό πρῶτο φῶς τῆς ἡμέρας, ὄχι μόνο ἐνίσχυσε τό ἑορταστικό κλίμα πού εἶχε διαμορφωθεῖ, ἀλλά προσέδωσε καί ἕνα αἴσθημα ἀσφάλειας στό χριστεπώνυμο πλῆθος. Μάλιστα στίς 8:00 ἔγινε μέ κάθε ἐπισημότητα ἔπαρση σημαίας στό κατάστρωμα τοῦ πλοίου, μέ τούς ἤχους τῆς σάλπιγγας νά ἀκούγονται ξεκάθαρα ἀπ’ ὅλους ὅσοι ἦσαν συγκεντρωμένοι στό λιμάνι.
Ὅμως, ἐπί τοῦ σκάφους ἐπικρατοῦσε μεγάλη ἀναταραχή, ἀφοῦ στίς 6:45, δηλαδή 20 λεπτά μετά τήν ἀγκυροβόλησή του, εἶχε ἐμφανιστεῖ ἀεροσκάφος, μέ ἄγνωστα διακριτικά, πετῶντας στά ἀνατολικά σέ ὕψος 1.200 μέ 1.500 μέτρα. Κάτι πού ὑποχρέωσε τόν κυβερνήτη νά δώσει ἐντολή στίς ὁμοχειρίες τῶν ἀντιαεροπορικῶν πυροβόλων νά λάβουν θέσεις καί νά ἀνοίξουν πῦρ σέ περίπτωση προσβολῆς ἀπό τό πλησιάζον ἀεροσκάφος. Μέ ἄλλα λόγια, ἡ «Ἕλλη» εὑρίσκετο ἤδη σέ κατάσταση αὐξημένης ἐπιφυλακῆς μέ τήν ἄφιξή της στήν Τῆνο. Σύμφωνα μέ μαρτυρία τοῦ Νίκ. Σταμπολῆ, γιά τήν κατάσταση ἐπιφυλακῆς ἐπί τοῦ σκάφους πρός ἀπόκρουση ἀναμενόμενης ἀεροπορικῆς ἐπίθεσης εἶχε ἐνημερωθεῖ τό Λιμενικό Σῶμα, ἀφοῦ ὁ ἴδιος εἶχε ἐπιβιβαστεῖ στό «Ἕλλη» περί τίς 7:00 προκειμένου νά συνεννοηθεῖ μέ τόν ἀξιωματικό ὑπηρεσίας (τόν σημαιοφόρο Μάριο Χόρς) καί τόν ὕπαρχο (Κ. Δούση) γιά τήν ἔξοδο τοῦ ἀγήματος τοῦ πλοίου καί τήν συμμετοχή του στήν λιτάνευση τῆς εἰκόνας. Μάλιστα εἶχε συμφωνηθεῖ πώς ὀκτώ ὑπαξιωματικοί τοῦ «Ἕλλη» θά κρατοῦσαν ἐναλλάξ τήν ἱερά εἰκόνα τῆς Μεγαλόχαρης κατά τήν περιφορά της.
Μέ τήν ἐπιστροφή του στόν λιμενοβραχίονα, ὁ Νικ. Σταμπολῆς ἐνημέρωσε τούς προϊσταμένους καί τούς συναδέλφους του γιά τήν πολεμική ἀτμόσφαιρα πού ἐπικρατοῦσε στό «Ἕλλη» καί τό ἐνδεχόμενο ἀεροπορικῆς ἐπιδρομῆς. Ἡ ἐξέλιξη αὐτή ὑποχρέωσε τό ΛΣ νά ἀλλάξει τόν σχεδιασμό του γιά τήν ἀποβίβαση νέων προσκυνητῶν πού ἀναμένονταν τίς ἑπόμενες ὧρες, νά ἐκκενωθεῖ ὁ λιμενοβραχίονας στό μεγαλύτερο τμῆμα του (κάτι πού ἀπέβη σωτήριο γιά τίς μετέπειτα ἐξελίξεις) καί νά ὁριστοῦν νέα σημεῖα γιά τήν προσέγγιση τῶν λέμβων πού θά μετέφεραν τούς ἐπιβάτες τῶν ἐπιβατηγῶν πλοίων μέσα στό λιμάνι.
Ἡ ἔκρηξη
Γι’ αὐτό ὅταν, στίς 8:25 ἀκριβῶς, ἀκούστηκε ἕνας δυνατός ὑπόκωφος θόρυβος ἀπό τήν μεριά τοῦ πολεμικοῦ πλοίου, ἐλάχιστοι ἦσαν ἐκεῖνοι πού ἀντιλήφθηκαν τί πραγματικά συνέβη. Οἱ πρῶτες σκέψεις ἦταν ὅτι τό πλοῖο εἶχε βομβαρδιστεῖ ἀπό ἀέρος, ἐνῶ ἄλλοι μίλησαν γιά ἔκρηξη στό λεβητοστάσιο τοῦ πλοίου. Τό ὅτι τό πλοῖο εἶχε προσβληθεῖ ἀπό τορπίλλη ὑποβρυχίου ἔγινε ἀντιληπτό ἀρκετά λεπτά μετά τό συμβάν καί ἀφοῦ διαπιστώθηκε τό ρῆγμα στά ὕφαλα τοῦ σκάφους. Βάσει αὐτοπτῶν μαρτύρων, μέ τό πού ἔγινε ἡ πρόσκρουση τῆς τορπίλλης, τό σκάφος σείστηκε ἀπό παλινδρομικές κινήσεις πρός τά ἄνω καί πρός τά κάτω, ἐνῶ ἀκούστηκε ἰσχυρή βοή, ἡ ὁποία συνοδεύτηκε ἀπό ὑπερπίεση. Ὡς ἀποτέλεσμα, τό σκάφος ἀνεπήδησε γιά λίγα δευτερόλεπτα ἐπάνω ἀπό τήν ἐπιφάνεια τῆς θάλασσας ὡσάν νά τό ἐσήκωσε μιά τεράστια δύναμη. Μέ τό πού ἡ τορπίλλη προσέκρουσε στό σκάφος, περί τούς εἴκοσι ναῦτες καί ὑπαξιωματικοί πού ἦσαν στό κατάστρωμα ἐκσφενδονίστηκαν στήν θάλασσα, ἐνῶ αὐτό καλύφθηκε ἀπό συντρίμμια, ἐλάσματα, νερά καί πετρέλαιο. Ταυτόχρονα ἐκτινάχθηκε τμῆμα τοῦ καταστρώματος πού εὑρίσκετο μεταξύ τῶν δύο καπνοδόχων καί ἐπάνω ἀπό τό λεβητοστάσιο. Συνεπείᾳ τῆς πρόσκρουσης τῆς τορπίλλης, μεγάλο ρῆγμα ἀνοίχτηκε στά δεξιά ὕφαλα τῆς «Ἕλλης» καί ἀπό αὐτό τό σημεῖο ἄρχισαν νά εἰσρέουν ὕδατα στό ἐσωτερικό τοῦ σκάφους, μέ ἀποτέλεσμα πολύ γρήγορα νά πάρει κλίση περί τίς 15 μοῖρες.
Τά πρῶτα λεπτά μετά τήν ἔκρηξη ἐπικρατοῦσε πλήρης σύγχυση ὡς πρός τήν μορφή τῆς ἔκρηξης, ἀφοῦ τό μέλημα τοῦ κυβερνήτη καί τῶν ἀξιωματικῶν καί ὑπαξιωματικῶν ἦτο ἡ περίθαλψη τῶν τραυματιῶν καί ἡ ἀνεύρεση μελῶν τοῦ πληρώματος πού εἶχαν παγιδευτεῖ, κυρίως στό Β΄ μηχανοστάσιο, πού ὑπέστη καί τήν μεγαλύτερη ζημιά καί ὅπου βρῆκαν τραγικό θάνατο ἀρκετοί μηχανικοί καί θερμαστές τοῦ σκάφους. Ὁ κυβερνήτης, ὁ πλοίαρχος Ἄγγελος Χατζόπουλος, ἔχοντας ἀποφύγει τραυματισμό, ἀλλά ἔχοντας ὑποστεῖ σόκ ἀπό τήν ἐκτίναξη, ὅπως καί ὅλο τό πλήρωμα, καί ἀφοῦ ἔλαβε ἀναφορά ἀπό τόν σημαιοφόρο Κ. Μαργαρίτη ὅτι πρόκειται περί τορπιλλισμοῦ, ἐπιθεώρησε τό σκάφος, ἔδωσε ὁδηγίες καί ὀργάνωσε ὁμάδες διάσωσης. Καί βεβαίως δέν παρέμεινε στίς ὁδηγίες, ἀλλά ἐπί κεφαλῆς τῶν ἀξιωματικῶν καί ναυτῶν ἐμόχθησε γιά τό πλήρωμα καί τήν διάσωση τοῦ σκάφους. Ἀπό τήν ἐπιθεώρηση προέκυψε ὅτι τό κυρίως λεβητοστάσιο δέν εἶχε ὑποστεῖ σοβαρή ζημιά καί οἱ μηχανές ἦσαν σχεδόν ἀνέπαφες. Πρᾶγμα πού συνέβαλε στήν ἀπόφαση τοῦ κυβερνήτη νά προσπαθήσει τήν ἐπανεκκίνηση τοῦ σκάφους μέ στόχο τήν προσάραξή του στά ἀβαθῆ, προκειμένου νά τό σώσει ἀπό βέβαιη βύθιση, ἀφοῦ ἐν τῷ μεταξύ τά νερά εἶχαν ἀρχίσει νά κατακλύζουν τά στεγανά καί τό σκάφος νά ἀποκτᾶ ἐπικίνδυνη κλίση.
Δυστυχῶς, μέ τήν ἔκρηξη στό Β΄ λεβητοστάσιο εἶχε καταστραφεῖ ὁλοσχερῶς ἡ ἠλεκτρογεννήτρια τοῦ σκάφους καί ἔτσι ἦταν τελείως ἀδύνατον ὄχι μόνο νά τεθοῦν σέ λειτουργία οἱ μηχανές, ἀλλά οὔτε νά σηκωθοῦν οἱ ἄγκυρες ἤ νά ὑπάρξει ἐπικοινωνία πρός τά ἔξω μέσῳ ἀσυρμάτου. Τίποτε δέν λειτουργοῦσε πλέον ὅπως πρίν καί τό «Ἕλλη», φαινομενικά σῶο, παρέμεινε ἀκυβέρνητο. Στήν συνέχεια, καταβλήθηκε σκληρή χειρωνακτική προσπάθεια ἀποκρίκωσης τῆς ἄγκυρας προκειμένου νά ρυμουλκηθεῖ τό σκάφος ἀπό τό παραπλέον ἐπιβατηγό «Ἕσπερος», πλήν ὅμως κατέστη ἀδύνατη ἡ ἔγκαιρη ἀποδέσμευση ἀπό τό ἀγκυροβόλιο. Καθ’ ἥν στιγμή καταβάλλονταν προσπάθειες ρυμούλκησης ἀπό τό «Ἕσπερος», ἐκδηλώθηκε γιά ἀνεξήγητους λόγους φωτιά στήν «Ἕλλη», σχεδόν μιά ὥρα μετά τόν τορπιλισμό της. Αὐτό ὑποχρέωσε τόν κυβερνήτη νά δώσει ἐντολή στό ἐπιβατηγό νά σταματήσει τήν προσπάθεια ρυμούλκησης καί νά ἀπομακρυνθεῖ, ἐνῶ λίγα λεπτά ἀργότερα ἔδωσε τήν μοιραία ἐντολή ἐγκατάλειψης τοῦ σκάφους, καθ’ ὅτι ἡ φωτιά ἐξαπλοῦτο, ἐνῶ ἡ κλίση του διαρκῶς μεγάλωνε.
Τελικά, ἡ «Ἕλλη» βυθίστηκε μία ὥρα καί σαράντα λεπτά μετά τόν τορπιλλισμό της, μέ ἐννέα συνολικά νεκρούς καί σαράντα τραυματίες. Ὅπως ἦταν, καί εἶναι, ἡ παράδοση στό Ναυτικό, ὁ κυβερνήτης ἐγκατέλειψε τελευταῖος τήν «Ἕλλη», ἀφοῦ πρῶτα βεβαιώθηκε ὅτι δέν ὑπῆρχαν ἄλλοι ἐπιζῶντες ἤ τραυματίες πάνω στό σκάφος. Ὁ ἴδιος δέν ἤθελε νά ἐγκαταλείψει τό βυθιζόμενο σκάφος καί οὐσιαστικά τόν ἔσυραν διά τῆς βίας στήν ἄκατο οἱ ἀξιωματικοί του. Ὅπως ἀργότερα ὁμολόγησε ὁ κυβερνήτης Ἄγγ. Χατζοπουλος, εἶχε φρικτές τύψεις πού δέν ἀκολούθησε τό σκάφος καί τό πλήρωμα στόν ὑγρό τους τάφο.
Στόχος, τά ἐπιβατηγά
Δεύτερη τορπίλλη κατά τῆς «Ἕλλης» δέν ὑπῆρξε. Ὅμως, δέκα λεπτά περίπου μετά τον τορπιλλισμό της, δύο τορπίλλες πού προορίζονταν γιά τά ἐπιβατηγά « Ἕσπερος» καί «Ἔλση», πού εἶχαν ἀγκυροβολήσει μπροστά στό λιμάνι καί ἀποβίβαζαν (μέ βάρκες) ἑκατοντάδες προσκυνητές, εὐτυχῶς δέν βρῆκαν τόν στόχο τους καί προσέκρουσαν στήν ἔξω πλευρά τοῦ βόρειου λιμενοβραχίονα. Ἀπό τήν πρόσκρουση τῆς δεύτερης τορπίλλης δημιουργήθηκε ρῆγμα μήκους ἑπτά περίπου μέτρων στόν λιμενοβραχίονα. Πέντε δευτερόλεπτα μετά τό δεύτερο χτύπημα, σημειώθηκε καί τρίτη ἔκρηξη ἐμπρός ἀπό τόν λιμενοβραχίονα, ὅπου ἡ θάλασσα εἶχε μικρό βάθος. Ἀπό τήν τρίτη ἔκρηξη δέν σημειώθηκαν σημαντικές ζημιές, ἀλλά, σύμφωνα μέ μαρτυρίες, ὑψώθηκε στήλη ὕδατος περί τά 50 μέτρα. Τό δέ σημεῖο τῆς προσκρούσεως ἦταν δεξιότερα τῆς δεύτερης καί τότε ἔγινε ἀντιληπτό ἀπό ὅλους στήν ξηρά ὅτι ἐπρόκειτο γιά τορπιλλισμό καί ὄχι γιά βομβαρδισμό. Μάλιστα τίς τροχιές τῆς δεύτερης καί τρίτης τορπίλλης τίς εἶδαν πέρα πολύ ἀπό τήν ξηρά. Μέ τήν ἔκρηξη τῆς δεύτερης καί τρίτης τορπίλλης, οἱ προσκυνητές καί τό ὑπόλοιπο πλῆθος πού εὑρίσκονταν στούς χώρους τοῦ λιμανιοῦ, καί εὐτυχῶς ὄχι πάνω στόν λιμενοβραχίονα, κατελήφθησαν ἀπό φόβο μή γνωρίζοντας τί ἔμελλε νά ἀκολουθήσει καί ἄρχισαν νά τρέχουν πανικόβλητοι πρός τό ἐσωτερικό τῆς πόλης. Τόσο ἡ Ἀστυνομική Ἀρχή ὅσο καί τό Λιμενικό Σῶμα ἔσπευσαν νά ἀπομακρύνουν τό πλῆθος ἀπό τόν χῶρο τοῦ λιμένος, μέ ὁδηγίες νά δίδονται συνεχῶς ἀπό τά μεγάφωνα τοῦ Λιμεναρχείου.
Καί ἐνῶ ἐκτυλίσσονταν σκηνές τρόμου καί ἀπελπισίας, ὁ ὑποπλοίαρχος Νικόλαος Σταμπολῆς, ὁ ὁποῖος εἶχε προβλέψει ὅτι θά ὑπῆρχε ἀνώμαλη ἔκβαση τοῦ ἑορτασμοῦ ἔχοντας ἀπό τό πρωί ἀντιληφθεῖ τίς πολεμικές προετοιμασίες στό «Ἕλλη», μέ ἀπόλυτη ψυχραιμία καί ἀφοῦ ἐνημέρωσε τόν ὑπεύθυνο ἀξιωματικό τοῦ κλιμακίου τοῦ ΛΣ ἔθεσε σέ ἐφαρμογή σχέδιο γιά τήν ἀνέλκυση τῶν θραυσμάτων τῶν δύο τορπιλλῶν πού εἶχαν προσκρούσει στόν μῶλο. Ἔχοντας, λόγῳ τῆς περιπέτειάς του τόν προηγούμενο Αὔγουστο, γνωριστεῖ μέ τούς ντόπιους, εἶχε πολύ καλές σχέσεις μέ τούς ψαρᾶδες καί τούς ναυτικούς τοῦ λιμανιοῦ, γι’ αὐτό καί μπόρεσε μέσα σέ σύντομο χρονικό διάστημα νά ἐντοπίσει τούς κατάλληλους ἀνθρώπους πού θά μποροῦσαν μέ ἀσφάλεια καί ἐχεμύθεια νά βουτήξουν καί νά ἀνασύρουν τά θραύσματα ἀπό τίς τορπίλλες. Χρειάστηκε, βέβαια, ἐπαρκής χρόνος γιά νά γίνει ἀναγνώριση τῶν ζημιῶν στόν λιμενοβραχίονα ἀπό τίς δύο ἀπανωτές ἐκρήξεις, νά ἀπομονωθεῖ πλήρως μέ τήν τοποθέτηση προσωρινῆς φρουρᾶς, ἐνῶ ἔπρεπε οἱ Ἀρχές νά βεβαιωθοῦν ὅτι δέν θά ἀκολουθοῦσε τέταρτη ἤ πέμπτη ἔκρηξη.
Ἐντολή γιά ἐχεμύθεια
Ἐν τῷ μεταξύ ἄρχισαν νά καταφθάνουν στό λιμάνι μέ τίς ἀκάτους τῆς «Ἕλλης», ἀλλά καί μέ διάφορες βάρκες πού εἶχαν σπεύσει νά συμπαρασταθοῦν στό προσβληθέν σκάφος, οἱ πρῶτοι τραυματίες, ἐνῶ ὁ ὕπαρχος Κ. Δούσης ἔσπευσε κατ’ ἐντολήν τοῦ κυβερνήτη στό τηλεγραφεῖο προκειμένου νά στείλει μιά πρώτη ἀναφορά στήν Κυβέρνηση καί νά τήν ἐνημερώσει γιά τό τραγικό συμβάν. Ἐάν κρίνουμε ἀπό τήν μετέπειτα ἐξέλιξη τῆς ἔρευνας γιά τήν ἀνάσυρση τῶν θραυσμάτων κατά τήν διάρκεια τῆς 15ης Αὐγούστου, ὁ Νικ. Σταμπολῆς ἦρθε σέ ἐπαφή μέ τόν ὕπαρχο τοῦ «Ἕλλη» κατά τήν ἄφιξή του στήν προκυμαία καί πρέπει νά τόν διευκόλυνε στίς μετακινήσεις του στήν πόλη, ἀφοῦ ὁ Κ. Δούσης, σύμφωνα μέ ἐπιβεβαιωμένες πληροφορίες, μετέβη μεταξύ 10:30 καί 11:00 στό τηλεγραφεῖο προκειμένου νά στείλει ἀναφορά στήν Κυβέρνηση. Ἔχει ἐνδιαφέρον ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς, ἔχοντας ἤδη πληροφορηθεῖ γιά τόν τορπιλισμό ἀπό τηλεγράφημα τοῦ Διοικητῆ τῆς Μεραρχίας Κυκλάδων, πού στάλθηκε περί τίς 10:00, εἶχε πρίν τήν ἔλευση τοῦ Κ. Δούση στό τηλεγραφεῖο φροντίσει νά ἀποκαταστήσει ἐπαφή μέσῳ «κορδέλας » πού ἔφερε τό σῆμα τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Ἔτσι, μόλις ὁ Κ. Δούσης ἔφθασε στό τηλεγραφεῖο, διάβασε τό σῆμα τοῦ Πρωθυπουργοῦ μέ τό ὁποῖο ἤθελε νά πληροφορηθεῖ γιά τό πλοῖο, ἐνῶ ζητοῦσε «νά γίνει κανονικά ἡ δοξολογία καί ἡ περιφορά τῆς εἰκόνος, ὡσάν νά μήν εἶχε συμβεῖ τίποτα» Ἀκολούθως ὁ Κ. Δούσης συνέταξε μακροσκελές τηλεγράφημα πού ἐξιστόρησε τά συμβάντα. Κατά τήν διά τηλεγράφου ἐπικοινωνία μεταξύ τοῦ Πρωθυπουργοῦ καί τοῦ ὑπάρχου τῆς «Ἕλλης», ὁ Ἰ Μεταξᾶς μεταξύ ἄλλων ἀνέφερε: « Οὐδεμία, ἐκ μέρους οὐδενός, νά ἐκφραστεῖ σκέψις ἤ ὑπόνοια τῆς ἐθνικότητας τοῦ ὑποβρυχίου πού σᾶς ἐτορπίλισε». Φαίνεται ὅτι ἦταν βέβαιος πώς ἡ Ἰταλία κατεβύθισε τήν «Ἕλλη», γι’ αὐτό καί ἐπέβαλε πλήρη σιωπή. Ὅμως ἡ ταυτότητα τῶν τορπιλλῶν περέμενε πρός τό παρόν ἄγνωστη καί αὐτό ἀπασχολοῦσε ἔντονα, σύμφωνα μέ μαρτυρίες τους, τόν Κ. Δούση καί τόν Νικόλαο Σταμπολῆ.
Μέ τήν ἐπιστροφή τοῦ ὑπάρχου ἀπό τό τηλεγραφεῖο στό λιμάνι, ξεκίνησαν οὐσιαστικά οἱ προσπάθειες ἀνέλκυσης τῶν θραυσμάτων τῶν τορπιλλῶν πού εἶχαν κτυπήσει τον λιμενοβραχίονα. Ὅσο ὁ Κ. Δούσης ἦταν στό τηλεγραφεῖο, ὁ Νικ. Σταμπολῆς εἶχε ὀργανώσει ἐν τῷ μεταξύ τήν ὁμάδα δυτῶν καί εἶχαν ἐντοπίσει τίς τοποθεσίες πού ἔπρεπε νά ἐρευνηθοῦν. Οἱ δύτες μέσα σέ σύντομο χρονικό διάστημα ἐξετέλεσαν μέ ἐπιτυχία τό ἔργο τους καί ἀνασύρθηκαν στήν ἐπιφάνεια μιά σειρά ἀπό θραύσματα τά ὁποῖα ἀνῆκαν στήν δεύτερη τορπίλλη. Ἡ ἔρευνα γιά τά θραύσματα τῆς τρίτης τορπίλλης γιά τεχνικούς λόγους ἀναβλήθηκε γιά τήν ἑπόμενη ἡμέρα.
Ἰταλικά διακριτικά
Μέ τό πού τοποθετήθηκαν τά θραύσματα στήν ἄκρη τοῦ λιμενοβραχίονα, ὁ Κ. Δούσης καί ὁ Νικ. Σταμπολῆς εἶδαν τά ἰταλικά διακριτικά πάνω στά θραύσματα καί ἀντιλήφθηκαν ὅτι εἶχαν στά χέρια τους τήν ἀπόδειξη γιά τήν πατρότητα τοῦ ἐγκλήματος. Πάνω στά θραύσματα διακρίνονταν τό ὄνομα τοῦ ἰταλικοῦ ναυπηγείου καί τά ἀρχικά R.M. (Regia Marina). Ἀκολούθησε λεπτομερής φωτογράφηση τῶν θραυσμάτων ἀπό τόν Κ. Δούση, παρουσίᾳ τοῦ Νικ. Σταμπολῆ καί τοῦ ἀνθυποπλοίαρχου τοῦ ΒΝ Χ. Λεβαντίνου, ἐνῶ ὁ Κ. Δούσης ἔσπευσε πάλι στό τηλεγραφεῖο, ἀπ’ ὅπου ἔστειλε κρυπτογραφημένο μήνυμα στόν Πρωθυπουργό. Μετά 20 λεπτά ἔλαβε ἀπάντηση ἀπό τόν ἴδιο, στήν ὁποία ἐτονίζετο ὅτι ὕψιστα ἐθνικά συμφέροντα ἐπέβαλλαν «ἀπόλυτον ἐχεμύθειαν» γιά τήν ἐθνικότητα τοῦ ὑποβρυχίου. Τά θραύσματα ἀπό τήν δεύτερη τορπίλλη παρέμειναν στόν λιμενοβραχίονα ὅλη τήν ὑπόλοιπη ἡμέρα καί τήν νύκτα τῆς 15ης πρός τήν 16η Αὐγούστου, ἀφοῦ καλύφθηκαν μέ κουβέρτες πού εἶχαν σταλεῖ ἀπό τό Λιμεναρχεῖο. Παράλληλα, τοποθετήθηκε φρουρά τοῦ Λιμενικοῦ σέ 24ωρη βάση, ἀφοῦ ἐν τῷ μεταξύ εἶχε ἐκκενωθεῖ πλήρως ὅλη ἡ συγκεκριμένη περιοχή τοῦ λιμανιοῦ. Τήν ἑπόμενη ἡμέρα κατέπλευσαν στήν Τῆνο τά ἀντιτορπιλλικά «Βασίλισσα Ὄλγα» καί «Βασιλεύς Γεώργιος» προκειμένου νά συνοδεύσουν στόν Πειραιᾶ, ἐν εἴδει νηοπομπῆς, τά πέντε ἐπιβατηγά πλοῖα πού μετέφεραν τούς προσκυνητές. Τά ἐπιβατηγά πλοῖα ἦσαν τά «Ἕσπερος», «Σοφία», «Ἄρντενα», «Ἀθῆναι» καί « Ἔλση». Σύμφωνα μέ τό ἐπιχειρησιακό σχέδιο τοῦ Ναυτικοῦ, τά πλοῖα θά ἔπλεαν μέ ἐννέα μίλια τήν ὥρα, ὅση ἦταν ἡ ταχύτητα τοῦ βραδύτερου ἀπό αὐτά.
Κατά τήν ἀναχώρηση, τά δύο ἀντιτορπιλλικά σχημάτισαν «ἀνθυποβρυχιακό προπέτασμα» γιά τήν προστασία τῶν ἐπιβατηγῶν πλοίων καί ἐκινοῦντο μέ μεγάλη ταχύτητα (30 μίλια τήν ὥρα) καί μέ «ὀφιοειδεῖς» πλεύσεις (ζίγκ-ζάγκ) γύρω ἀπό τά ἀτμόπλοια. Τόσο ὁ Πρωθυπουργός ὅσο καί οἱ ἐπιτελεῖς τοῦ Ναυτικοῦ φοβόντουσαν γιά πιθανό νέο τορπιλλισμό καί ἐλάμβαναν τά μέτρα τους. Οἱ φόβοι τους ἦσαν ἀπόλυτα δικαιολογημένοι, γιατί κατά τήν πλεύση τῶν δυό ἀντιτορπιλλικῶν ἀπό τήν Σαλαμῖνα πρός τήν Τῆνο, τό πρωί τῆς 16ης, εἶχαν ὑποστεῖ ἀεροπορική ἐπίθεση ἀπό ἰταλικά καταδιωκτικά ἔξω ἀπό τά Γιοῦρα, χωρίς εὐτυχῶς νά ὑπάρξουν θύματα. Τό βράδυ τῆς 16ης Αὐγούστου ἡ νηοπομπή εἰσῆλθε στόν Σαρωνικό καί περί τίς 10 μ.μ. τά ἐπιβατηγά καί τά δύο ἀντιτορπιλλικά εἰσῆλθαν στό λιμάνι τοῦ Πειραιᾶ. Τήν ἐποπτεία τῆς ἐκκενώσεως τῶν πλοίων εἶχε ἀναλάβει προσωπικά ὁ ὑφυπουργός Ναυτιλίας Ἀμβρόσιος Τζῖφος, ὁ ὁποῖος εἶχε κατέλθει ἀπό ἐνωρίς τό ἀπόγευμα στό Κεντρικό Λιμεναρχεῖο Πειραιῶς. Μετά τήν ἀποβίβαση καί τοῦ τελευταίου ἐπιβάτη, ναῦτες τοῦ «Βασίλισσα Ὄλγα», ἐπί τοῦ ὁποίου εἶχαν μεταφερθεῖ τά θραύσματα ἀπό τήν δεύτερη τορπίλλη, τά ὁποῖα καί εἶχαν συνοδεύσει στόν Πειραιᾶ οἱ Κ. Δούσης καί Νικ. Σταμπολῆς, τά μετέφεραν στόν προβλῆτα τυλιγμένα στίς κουβέρτες.
Σύμφωνα μέ μαρτυρία τοῦ Νικ. Σταμπολῆ, μετά ἀπό λίγη ὥρα ἀφίχθη στό Λιμεναρχεῖο ὁ ἴδιος ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς, ὁ ὁποῖος ἤθελε νά δεῖ ἰδίοις ὄμμασι τά θραύσματα καί τά ἰταλικά διακριτικά. Ἀσφαλῶς καί ἐνημερώθηκε μέ λεπτομέρεια γιά τόν τορπιλλισμό καί τήν ὅλη ἐπιχείρηση ἀνέλκυσης τῶν θραυσμάτων, ἐνῶ ἐπανέλαβε τήν ἀπόλυτη ἀνάγκη ὅπως κρατηθεῖ μυστικότητα γιά τήν ταυτότητα τοῦ ὑποβρύχιου. Ἀποφασίστηκε τότε τά θραύσματα τῆς δεύτερης τορπίλλης νά μεταφερθοῦν πρός ἀσφαλῆ φύλαξη στόν ναύσταθμο, ἐνῶ ἔδωσε ὁδηγίες γιά τή φύλαξη τῶν θραυσμάτων τῆς τρίτης τορπίλλης, ἡ ὁποία λόγῳ σφοδρῆς θαλασσοταραχῆς στήν Τῆνο δέν εἶχε ἀκόμα ἀνασυρθεῖ. Τήν ὅλη ἐπιχείρηση εἶχε πλέον ἀναλάβει ὁ ὑποπλοίαρχος Χ. Λεβαντῖνος, ὁ ὁποῖος παρέμεινε στό νησί. Φαίνεται ὅτι ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς ἔμεινε ἀπόλυτα ἱκανοποιημένος ἀπό τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο οἱ Κ. Δούσης καί Νικ. Σταμπολῆς εἶχαν χειριστεῖ τό ὅλο θέμα ἐν μέσῳ μιᾶς ὁμολογουμένως δύσκολης κατάστασης. Γι’ αὐτό δέν εἶναι τυχαῖο πώς, τρεῖς ἑβδομάδες μετά τό ἀνωτέρω συμβάν, ὁ Νικ. Σταμπολῆς ἔλαβε ἀπόσπαση ἀπό τό ΚΛΠ στόν θάλαμο ἐπιχειρήσεων τοῦ Ναυτικοῦ ὡς «σύνδεσμος» μέ τό Ὑφυπουργεῖο Ναυτικῶν μέ ἄμεση πρόσβαση στό γραφεῖο του Ἀμβρόσιου Τζίφου.
Τά νέα του καθήκοντα ἀφοροῦσαν τόσο στόν συντονισμό μέ τό Βασιλικό Ναυτικό, ὥστε νά ὑπάρχει μέριμνα γιά τήν προστασία τῶν ἐμπορικῶν πλοίων πού μετέφεραν πρῶτες ὗλες καί τρόφιμα πρός τήν Ἑλλάδα, ὅσο καί στήν διαρκή καταγραφή καί παρακολούθηση ὅλων τῶν ἐμπορικῶν πλοίων πού ἔπλεαν ἐντός τῶν ἑλληνικῶν χωρικῶν ὑδάτων καί γενικώτερα στίς ἑλληνικές θάλασσες. Ὁ Ἰ. Μεταξᾶς, ἐν ὄψει πολέμου, εἶχε ἤδη θέσει σέ ἐφαρμογή τόν μηχανισμό ἀνεφοδιασμοῦ τῆς χώρας μέ πολεμοφόδια, κρίσιμες πρῶτες ὗλες, τρόφιμα κ.λπ. καί εἶχε ἀνάγκη ἀπό ἱκανούς ἀξιωματικούς νά ἐπανδρώσουν τίς ἁρμόδιες ὑπηρεσίες.
Ὁ Νικόλαος Σταμπολῆς ὑπηρέτησε στόν θάλαμο ἐπιχειρήσεων τοῦ ΒΝ καθ’ ὅλη τήν διάρκεια τοῦ πολέμου, μέχρι τήν μετάβασή του στήν Κρήτη, πάλι ἐπί τοῦ «Βασίλισσα Ὄλγα», στίς 22 Ἀπριλίου 1941. Ἀλλά αὐτό εἶναι ἕνα ἄλλο κεφάλαιο.
Σημειώσεις
1. Τό κείμενο εἶναι προδημοσίευση ἀπό τό ὑπό προετοιμασία βιβλίο τοῦ Κωστῆ Νικ.Σταμπολῆ, «Σέ διατεταγμένη ὑπηρεσία, ἡ ζωή καί ἡ δράση τοῦ ἀξιωματικοῦ τοῦ Λιμενικοῦ Σώματος Νικολάου Σταμπολῆ»
2. Οἱ πληροφορίες καί τά στοιχεῖα πού περιλαμβάνονται στό ὡς ἄνω κείμενο προέρχονται ἀπό τό ἀνέκδοτο ἀρχεῖο τοῦ Νικολάου Σταμπολῆ, ἀπό σημειώσεις τοῦ συγγραφέα, καθώς καί ἀπό τό βιβλίο τοῦ Ἠλία Ἰω. Ρουμάνη, «Ὁ τορπιλλισμός τῆς Ἕλλης καί τό ἔπος 1940-1941», ἐκδόσεις Τῆνος, 2002.
ΠΗΓΗ: ΕΣΤΙΑ
GEOPOLITICO
Σε νέα εποχή η παγκόσμια ναυτιλία! Κίνδυνοι για την ανθρώπινη ζωή και την ασφάλεια των λιμένων – Μπροστά σε κρίσιμη πρόκληση η Ελλάδα
Σε μια εποχή όπου οι τεχνολογικές εξελίξεις προηγούνται συχνά της θεσμικής και επιχειρησιακής προσαρμογής, η ναυτιλιακή ασφάλεια οφείλει να παραμείνει αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα.
Του Νίκου Ι. Σπανού, Ναυάρχου Λ.Σ.–ΕΛ.ΑΚΤ. ε.α. – Διεθνούς Πραγματογνώμονα Ναυτιλιακών Θεμάτων
Η παγκόσμια ναυτιλία εισέρχεται σε μια νέα εποχή. Τα πλοία καλούνται να περιορίσουν δραστικά τις εκπομπές τους, να εγκαταλείψουν σταδιακά τα συμβατικά καύσιμα και να υιοθετήσουν τεχνολογίες φιλικότερες προς το περιβάλλον.
Πίσω όμως από τη μεγάλη υπόσχεση της πράσινης μετάβασης αναδύεται ένα κρίσιμο ερώτημα:
Μήπως, στην προσπάθειά μας να προστατεύσουμε το περιβάλλον, δημιουργούμε νέους κινδύνους για την ανθρώπινη ζωή και την ασφάλεια των λιμένων;
Δεν πρόκειται για κινδυνολογία. Πρόκειται για ένα ζήτημα που απασχολεί πλέον σοβαρά τη διεθνή ναυτιλιακή κοινότητα.
Το καύσιμο του μέλλοντος μπορεί να γίνει ο κίνδυνος του παρόντος
Η αμμωνία, η μεθανόλη και το υδρογόνο βρίσκονται στο επίκεντρο της ενεργειακής μετάβασης της ναυτιλίας.
Κάθε καύσιμο, ωστόσο, παρουσιάζει διαφορετικά χαρακτηριστικά επικινδυνότητας.
Η αμμωνία είναι ιδιαίτερα τοξική και μια ανεξέλεγκτη διαρροή μπορεί να προκαλέσει σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία. Η μεθανόλη είναι εύφλεκτη και τοξική, ενώ το υδρογόνο απαιτεί εξαιρετικά αυστηρές προδιαγραφές αποθήκευσης και διαχείρισης, λόγω της υψηλής ευφλεκτότητάς του.
Φανταστείτε ένα εμπορικό πλοίο που ανεφοδιάζεται με αμμωνία σε λιμάνι κοντά σε κατοικημένη περιοχή.
Ένα τεχνικό σφάλμα, μια αστοχία σύνδεσης ή η ανεπαρκής εφαρμογή διαδικασιών ασφαλείας θα μπορούσαν, υπό δυσμενείς συνθήκες, να οδηγήσουν σε επικίνδυνη έκλυση αερίου.
Τότε το ζήτημα δεν θα αφορούσε αποκλειστικά το πλήρωμα.
Θα αφορούσε τους χρήστες λιμένων, τις γειτονικές εγκαταστάσεις, τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης και ενδεχομένως τον πληθυσμό της ευρύτερης περιοχής.
Ποιος θα αντιμετωπίσει το πρώτο μεγάλο περιστατικό;
Τον Σεπτέμβριο του 2026, ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός επανέφερε στο επίκεντρο την ανάγκη εκπαίδευσης των ναυτικών στα εναλλακτικά καύσιμα και την αποτελεσματική αντιμετώπιση περιστατικών ρύπανσης που συνδέονται με αυτά.
Το μήνυμα είναι ουσιαστικό.
Δεν αρκεί να σχεδιάζουμε πλοία νέας τεχνολογίας. Πρέπει να εξασφαλίζουμε ότι τα πληρώματα και οι λιμενικές υπηρεσίες είναι πραγματικά προετοιμασμένα να διαχειριστούν τους νέους κινδύνους.
Ένα συμβατικό περιστατικό διαρροής πετρελαιοειδών δεν αντιμετωπίζεται με τις ίδιες επιχειρησιακές μεθόδους που απαιτεί μια διαρροή αμμωνίας.
Η αντιμετώπιση προϋποθέτει διαφορετικό εξοπλισμό, ειδική εκπαίδευση, κατάλληλα μέσα ατομικής προστασίας, σχέδια έκτακτης ανάγκης και σαφείς διαδικασίες συνεργασίας μεταξύ εμπλεκόμενων αρχών.
Η Ελλάδα μπροστά σε μια κρίσιμη πρόκληση
Για την Ελλάδα, με τη μεγάλη εμπορική ναυτιλία, τα πολυάριθμα λιμάνια και τη στενή σύνδεση λιμενικών δραστηριοτήτων με αστικές περιοχές, το θέμα αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Η προετοιμασία δεν μπορεί να περιοριστεί στην εγκατάσταση νέων υποδομών ανεφοδιασμού.
Απαιτείται προηγουμένως ολοκληρωμένη εκτίμηση επικινδυνότητας, καθορισμός ζωνών ασφαλείας, επικαιροποίηση σχεδίων αντιμετώπισης έκτακτων περιστατικών και συστηματική εκπαίδευση του προσωπικού.
Το Λιμενικό Σώμα, οι φορείς διοίκησης και εκμετάλλευσης λιμένων, οι πυροσβεστικές υπηρεσίες και οι ναυτιλιακές εταιρείες θα πρέπει να διαθέτουν σαφώς προσδιορισμένες αρμοδιότητες και επιχειρησιακά δοκιμασμένες διαδικασίες.
Η περιβαλλοντική πρόοδος δεν μπορεί να επιτυγχάνεται εις βάρος της ανθρώπινης ασφάλειας.
Η πράσινη μετάβαση χρειάζεται πρώτα μια κόκκινη γραμμή
Η απανθρακοποίηση της ναυτιλίας αποτελεί αναγκαίο στρατηγικό στόχο. Δεν πρέπει όμως να εξελιχθεί σε αγώνα τεχνολογικής ταχύτητας χωρίς αντίστοιχη εξέλιξη των κανόνων ασφαλείας.
Η πραγματική πρόοδος δεν μετριέται μόνο σε μειωμένες εκπομπές ρύπων, αλλά και στην ικανότητα πρόληψης ατυχημάτων, προστασίας της ανθρώπινης ζωής και αποτελεσματικής διαχείρισης κρίσεων.
Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι απλώς να κατασκευάσουμε το πλοίο του μέλλοντος. Είναι να διασφαλίσουμε ότι το πλοίο του μέλλοντος δεν θα μεταφέρει μαζί με το φορτίο του και έναν νέο, ανεπαρκώς ελεγχόμενο κίνδυνο.
Γιατί η ναυτιλία δεν θα γίνει πραγματικά πράσινη εάν προηγουμένως δεν παραμείνει απολύτως προσηλωμένη στην ασφάλεια.
Και το επόμενο μεγάλο ναυτικό ατύχημα δεν πρέπει να αποτελέσει την αφορμή για να ανακαλύψουμε όσα οφείλαμε να έχουμε προβλέψει σήμερα.
Σε μια εποχή όπου οι τεχνολογικές εξελίξεις προηγούνται συχνά της θεσμικής και επιχειρησιακής προσαρμογής, η ναυτιλιακή ασφάλεια οφείλει να παραμείνει αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα. Η διεθνής ναυτιλιακή κοινότητα δεν πρέπει να περιμένει την εκδήλωση ενός σοβαρού ατυχήματος για να αναγνωρίσει τις αδυναμίες της. Χρειάζεται προληπτικός σχεδιασμός, διαρκής αξιολόγηση των νέων κινδύνων και ουσιαστική επένδυση στον ανθρώπινο παράγοντα. Γιατί η μεγαλύτερη ευθύνη της σύγχρονης ναυτιλίας δεν είναι μόνο να παραδώσει στις επόμενες γενιές καθαρότερες θάλασσες, αλλά και να διασφαλίσει ότι οι άνθρωποι που εργάζονται σε αυτές, καθώς και οι κοινωνίες που ζουν δίπλα τους, θα παραμείνουν ασφαλείς. Η πράσινη μετάβαση θα αποτελεί πραγματική επιτυχία μόνο όταν η περιβαλλοντική βιωσιμότητα συμβαδίζει με την προστασία της ανθρώπινης ζωής.
GEOPOLITICO
Και πάλι μόνοι: Το παγκόσμιο κράτος και η αυταπάτη της αιώνιας ειρήνης
Ποιος ερμηνεύει τις οικουμενικές αρχές και ποιος διαθέτει την ισχύ να τις επιβάλει; Μέσα από την κριτική του Παναγιώτη Κονδύλη, το τρίτο μέρος εξετάζει την πολιτική χρήση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις αντιφάσεις του παγκόσμιου κράτους, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την υπόσχεση ότι η υπέρβαση των εθνικών συνόρων θα εξαλείψει τις συγκρούσεις.
Στα δύο προηγούμενα μέρη εξετάσαμε τις εσωτερικές αδυναμίες της Ελλάδας και τις αυταπάτες που εμποδίζουν τη σωστή εκτίμηση της τουρκικής απειλής. Η συζήτηση για τη σχέση οικονομίας και πολιτικής έδειξε ότι η οικονομική ενοποίηση δεν καταργεί την επιδίωξη ισχύος. Το τρίτο μέρος εξετάζει τώρα τις οικουμενικές διακηρύξεις που συνοδεύουν αυτή την ενοποίηση: τα ανθρώπινα δικαιώματα, το όραμα ενός παγκόσμιου κράτους και την προσδοκία μιας αιώνιας ειρήνης.
Της Μαγδαληνής Αθανασιάδου
Στο επίκεντρο της συζήτησης για το εθνικό κράτος βρίσκεται ο «οικουμενισμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Παρά το ότι στην ουσία του συνδέεται με έναν ακραίας μορφής ατομικισμό, ο «οικουμενισμός» αυτός έχει συνδεθεί με ηθικές προσδοκίες για κατάργηση του κράτους. Το εθνικό κράτος έχει κατά καιρούς προσληφθεί είτε ως φορέας που ασκεί ωμή βία που καταπνίγει προς το συμφέρον των κυριάρχων κινήματα ελευθερίας και αιτήματα ισότητας που διατυπώνουν οι κατώτερες τάξεις (η δημοκρατική μυθολογία για το κράτος) είτε ως αυτόνομη οντότητα υπέρ άνω όλων των τάξεων που έχει ρόλο θεματοφύλακα του δημοσίου συμφέροντος (αυταρχική μυθολογία για το κράτος). Η ιστορική πραγματικότητα είναι ότι το κράτος έχει υπηρετήσει τόσο την αντίδραση όσο και την υπεράσπιση ή και την καταπολέμηση των κατεστημένων συμφερόντων.
Ειδικότερα, κατά την μεταπολεμική εποχή – στη διάρκεια του λεγόμενου «Ψυχρού Πολέμου» – το κυρίαρχο κράτος πολεμήθηκε και από τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα, τα οποία διεξήγαγαν εξίσου τον αγώνα τους στο όνομα οικουμενικών και διεθνιστικών αρχών, του οικονομικού φιλελευθερισμού η Δύση και του προλεταριακού διεθνισμού η ΕΣΣΔ. Οι υπερεθνικές αυτές αρχές γοήτευσαν τους ανθρώπους ανά τον κόσμο και τους έπεισαν πως οφείλουν σε αυτές περισσότερη πολιτική νομιμοφροσύνη από ό,τι στις πατρίδες τους. Στην σημερινή εποχή, την εποχή της πλανητικής πολιτικής, πολλοί διανοητές υποστήριξαν ότι η συμμόρφωση των εθνικών κρατών στις αρχές μιας οικουμενικής ηθικής θα οδηγούσε στην εξαΰλωση της κρατικής κυριαρχίας. Παρά ταύτα, ο κύκλος της ιστορικής εξέλιξης έδειξε πως τα κομμουνιστικά κινήματα, παρά τις διεθνιστικές προλεταριακές διακηρύξεις τους, συνδέθηκαν στενά με εθνικιστικούς στόχους και βασικά υπηρέτησαν τα ρωσικά – σοβιετικά κρατικά συμφέροντα. Κατά παρόμοιο τρόπο και ο «ηθικός οικουμενισμός» υπηρέτησε τις αυτοκρατορικές βλέψεις της παγκόσμιας υπερδύναμης των ΗΠΑ.
Ο οικουμενισμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην πράξη αποκρυσταλλώνεται σε κάτι επιμέρους και τίθεται στην υπηρεσία κρατικών σκοπών και μάλιστα υπόκειται στη δεσμευτική ερμηνεία των ισχυρών, οι οποίοι ακριβώς λόγω της ισχύος τους επιβάλλουν την ερμηνευτική αποκλειστικότητα του όρου.
Με τον όρο «ανθρώπινο δικαίωμα», αν θέλουμε να κυριολεκτούμε, εννοούμε μονάχα ένα δικαίωμα που απολαμβάνουν όλοι ανεξαιρέτως οι άνθρωποι μόνο και μόνο επειδή είναι άνθρωποι χωρίς να μεσολαβούν άλλες εξουσιαστικές αρχές και συλλογικά υποκείμενα, όπως εχθροί και κράτη, τα οποία εννοιολογικά έχουν περιορισμένη ευρύτητα σε σχέση με την ανθρωπότητα ως σύνολο. Στην πραγματικότητα όμως, δεν υπάρχει κράτος που να μπορεί να εγγυηθεί ότι δικαιώματα, τα οποία θεωρούνται ως κατεξοχήν ανθρώπινα δικαιώματα, όπως είναι το δικαίωμα της σωματικής ακεραιότητας, ασφάλειας και ελευθερίας του λόγου, είναι δυνατόν να τα απολαύσουν άνθρωποι που βρίσκονται έξω από τα όρια της εδαφικής επικράτειας ενός κράτους.
Τέτοιας μορφής και έκτασης δικαιώματα θα μπορούσε δυνητικά να χορηγήσει μόνο ένα παγκόσμιο κράτος, προς το οποίο όλα τα άτομα θα βρίσκονταν σε ίση και άμεση σχέση, δηλαδή θα ήταν φορείς δικαιωμάτων εξαιτίας του κράτους αυτού, ως εκπροσώπου ολόκληρης της ανθρωπότητας [16].
Η παραπάνω άποψη φέρει το πρόβλημα της σύγχυσης της πραγματικότητας με την ανεδαφική βούληση για κατάργηση των πολέμων που τάχα θα επέλθει αν καταργηθεί το εθνικό κράτος. Όσοι ελπίζουν πως η παγκόσμια ειρήνη θα επέλθει μέσα από τη διάλυση των εθνικών κρατών ξεχνούν πως οι πόλεμοι είναι φαινόμενο προγενέστερο του εθνικού κράτους αλλά και ότι πολύ χειρότερος από κάθε μορφή σύγκρουσης και πολέμου μπορεί να καταλήξει να είναι ο άμεσος αγώνας ανθρώπου προς άνθρωπο υπό συνθήκες παγκόσμιας ανομίας [17]. Επιπλέον, είναι σημαντικό να αποσαφηνιστεί ότι η ομογενοποίηση του πλανητικού πεδίου δεν συνεπάγεται αναγκαστικά και εκκολαπτόμενη κοινότητα συμφερόντων των συλλογικών υποκειμένων. Με άλλα λόγια, η αναπόφευκτη ενοποίηση των εξελίξεων και των προβλημάτων σε παγκόσμια κλίμακα δεν μπορεί να οδηγεί νομοτελειακά στο συμπέρασμα ότι θα επέλθει και ενοποίηση των σκοπών και των λύσεων.
Η αιτία που εξηγεί τη διαρκή ρητορική επίκληση των οικουμενικών δικαιωμάτων από τα πάση φύσεως πολιτικά υποκείμενα είναι το γεγονός ότι η αύξουσα πύκνωση της πλανητικής πολιτικής στον 20ο αιώνα εξαναγκάζει τα υποκείμενα που αποτελούν φορείς ισχύος να διατυπώνουν τις επιδιώξεις τους στο λεξιλόγιο των οικουμενικών σκοπών και οικουμενικών κοινωνικών μοντέλων. Το γεγονός αυτό είχε χρονικό σημείο εκκίνησης το 1917∙ από τότε βασικό σημείο αντίφασης της πλανητικής πολιτικής αποτέλεσε το γεγονός ότι φορείς των οικουμενικών ιδεολογιών (προλεταριακός διεθνισμός και καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση) ήταν ισχυρά έθνη (ΕΣΣΔ και ΗΠΑ) [18] .
Στην ιδεολογική αυτή συνάφεια διατυπώθηκε το όραμα του παγκόσμιου κράτους, το οποίο ταυτίστηκε, από τους υποστηρικτές της, με την ιδέα της αιώνιας ειρήνης. Σύμφωνα με την ιδέα αυτή, η υπέρβαση του πολιτικού κατακερματισμού της ανθρωπότητας (που, κατά τη γνώμη τους, αποτυπωνόταν στον χωρισμό της οικουμένης σε εθνικά κράτη) θα μπορούσε να τερματίσει τις τριβές και διενέξεις που γεννιούνταν εξαιτίας του και θα καθιστούσε τα ανθρώπινα συμφέροντα θεμέλια μιας παγκόσμιας και εξ ορισμού τελειωτικής πολιτικής οργάνωσης.
Η παραπάνω άποψη παραβλέπει δύο σημαντικά σημεία που αποτελούν προϋποθέσεις για να υλοποιηθεί το παγκόσμιο κράτος: την ελεύθερη συναίνεση όλων των κρατών και κυρίως των ισχυρών και την αποδοχή από μέρους τους μίας κοινά αποδεκτής λύσης του προβλήματος της κατανομής. Παραβλέπεται ότι η ενοποίηση του κόσμου θα οξύνει αναγκαστικά το πρόβλημα της κατανομής αφού τώρα όλοι θα αγωνίζονται για τους ίδιους σκοπούς και τα ίδια μέσα. Συνεπώς, ο Π. Κονδύλης προβλέπει ότι οι πρώτοι που θα θέσουν εμπόδια στην ίδρυση ενός τέτοιου παγκόσμιου κράτους θα είναι οι ίδιες οι παγκόσμιες Δυνάμεις.
Είναι πολύ εύκολο να μιλά κανείς για «μία παγκόσμια τάξη» όταν βρίσκεται σε θέση ισχύος και γνωρίζει πως το «άνοιγμα των συνόρων» θα επιφέρει τη διεύρυνση του δικού του πεδίου δράσης. Μόλις όμως ανακαλύψει πως το ίδιο αυτό «άνοιγμα» αυξήσει αναπόφευκτα και τα πλεονεκτήματα άλλων Μεγάλων Δυνάμεων και το δικό του μερίδιο σε οικονομικά και πολιτικά αγαθά περιοριστεί, τότε ο ενθουσιασμός θα δώσει τη θέση του στην επιφύλαξη. Η βασική αντίφαση που διαπερνά την άποψη και το όραμα για το παγκόσμιο κράτος συνίσταται στο ότι από τη μία πλευρά, προπαγανδίζεται ως υπερώριμη υπέρβαση του εθνικού κράτους που θα εξαλείψει όλα τα δεινά του κόσμου, για τα οποία ευθύνονται αποκλειστικά τα εθνικά κράτη και από την άλλη, το ίδιο το εθνικό κράτος που καταγγέλλεται, αποτελεί και το πρότυπο του παγκόσμιου κράτους αφού το τελευταίο θα διαθέτει επίσης το μονοπώλιο της νόμιμης βίας και επιπλέον θα οφείλει να διασφαλίζει την νομική ισότητα όλων των ανθρώπων με μία ενιαία και οικουμενική νομοθεσία.
Απέναντι στα παραπάνω, ο Π. Κονδύλης εξέφρασε την επιφύλαξή του και θεωρούσε πως όχι μόνο η παραλληλότητα ανάμεσα στη γέννηση των εθνικών κρατών και στη γέννηση του παγκόσμιου κράτους δεν είναι αναγκαία και καθόλου σίγουρη αλλά και πως αν εμφανιστεί μία τέτοια πολιτική δομή, από άποψη πολιτικής και δικαίου, θα θύμιζε περισσότερο τις αυτοκρατορίες της προεθνικής εποχής παρά το σύγχρονο εθνικό κράτος. Όσο ισχυρή και να ήταν – δημογραφικά, τεχνοοικονομικά και στρατιωτικά – η παγκόσμια Δύναμη και πάλι δεν θα μπορούσε να ελέγχει άμεσα κάθε άνθρωπο πάνω στη γη, με τον τρόπο που υλοποιείται η σχέση κράτους – πολίτη στο πλαίσιο του εθνικού κράτους. Ούτε και θα ήταν σε θέση να εισάγει μία ενιαία νομοθεσία που θα ισοπέδωνε τις προηγούμενες πολιτισμικές και εθνικές διαφορές, όπως έκανε το εθνικό κράτος σε σχέση με τις προγενέστερες φεουδαρχικές τοπικές παραδόσεις. Μάλλον, θα αναγκαζόταν να καταφύγει σε υπηρεσίες τοποτηρητών, οι οποίοι δεν θα διέθεταν μεν κυριαρχικά δικαιώματα απέναντι στη Μεγάλη Δύναμη αλλά ως τοπικοί σατράπες ή φύλακες της τάξης θα έπρεπε αναγκαστικά να διαθέτουν μέσα νόμιμης βίας ή έννομες εξουσίες. Αυτό θα οδηγούσε στην επανασύσταση της ενδοκρατικής πυραμίδας των φεουδαλικών ή ημιφεουδαλικών αυτοκρατοριών με χαλαρούς δεσμούς μεταξύ κορυφής και βάσης και συνεπώς θα χαρακτηριζόταν από ανομία και όχι από τη θεσμική συνοχή του εθνικού κράτους. Στην πραγματικότητα, η μόνη εξέλιξη που θα μπορούσε να εγγυηθεί η εγκαθίδρυση του παγκόσμιου κράτους θα ήταν όχι η εξάλειψη των πολέμων αλλά η μετατροπή τους σε εμφυλίους [19].
Σε μία ακόμα χειρότερη πρόβλεψη αναφορικά με τις πολιτικές συνέπειες του «οικουμενισμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», ο Π. Κονδύλης εκτιμούσε πως ο εν λόγω οικουμενισμός προλειαίνει τον δρόμο προς τον παραμερισμό των συνόρων, σύμφωνα με τη δική του λογική, αφού επιδιώκει να αποσπάσει το άτομο από τη δικαιοδοσία του εθνικού κράτους και να αναθέσει την προστασία των δικαιωμάτων του σε διεθνείς οργανισμούς. Αποκρυσταλλώνεται έτσι βαθμιαία η συνείδηση ότι κανείς αιωρείται μεταξύ έθνους και ανθρωπότητας και εν τέλει ό,τι αρχικά σχεδιάστηκε ως θεσμική κατοχύρωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας θα καταλήξει να αποτελέσει προοίμιο της ανεξέλεγκτης μετανάστευσης των λαών και εν τέλει της άμεσης και στοιχειακής αντιπαράθεσης ανθρώπου προς άνθρωπο [20].
Σημειώσεις και παραπομπές
[16] Παναγιώτης Κονδύλης, «Ανθρώπινα δικαιώματα»: εννοιολογική σύγχυση και πολιτική εκμετάλλευση”, στο Από τον 20ο στον 21ο αιώνα. Τομές στην πλανητική πολιτική περί το 2000, Αθήνα: Θεμέλιο, 2000, σσ. 61 – 67.
[17] Παναγιώτης Κονδύλης, «Παγκοσμιοποίηση: πολιτική, οικονομία και κατανομή» στο Από τον 20ο στον 21ο αιώνα. Τομές στην πλανητική πολιτική περί το 2000, Αθήνα: Θεμέλιο, 2000, σελ. 74.
[18] Παναγιώτης Κονδύλης, «Τα Ηνωμένα Έθνη», στο Από τον 20ο στον 21ο αιώνα. Τομές στην πλανητική πολιτική περί το 2000, Αθήνα: Θεμέλιο, 2000, σσ. 125 – 135.
[19] Παναγιώτης Κονδύλης, «Οι παγκόσμιες Δυνάμεις και το παγκόσμιο κράτος», στο Από τον 20ο στον 21ο αιώνα. Τομές στην πλανητική πολιτική περί το 2000, Αθήνα: Θεμέλιο, 2000, σσ. 135 – 146.
[20] Παναγιώτης Κονδύλης, «Από τον οικονομικό στον βιολογικό χαρακτήρα της πολιτικής;», στο Πλανητική πολιτική μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, Αθήνα: Θεμέλιο, 2011, σσ. 68 – 69.
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ
Ρωγμές στη συμμαχία Ερντογάν–Αλίγεφ: Η ισλαμική μαντίλα και το Ισραήλ δοκιμάζουν τις σχέσεις Τουρκίας–Αζερμπαϊτζάν
Το δόγμα «ένα έθνος, δύο κράτη», πάνω στο οποίο οικοδομήθηκαν οι στενές σχέσεις Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν, βρίσκεται αντιμέτωπο με νέες πολιτικές και ιδεολογικές εντάσεις. Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγεφ διαμηνύει ότι δεν αποδέχεται ξένη κηδεμονία στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας του, την ώρα που στην Τουρκία εντείνονται οι αντιδράσεις για τους περιορισμούς στην ισλαμική μαντίλα και τη στρατηγική συνεργασία του Μπακού με το Ισραήλ. Οι εξελίξεις αναδεικνύουν τις διαφορετικές προτεραιότητες δύο στενών συμμάχων, με σημαντικές προεκτάσεις για τον Νότιο Καύκασο και τη Μέση Ανατολή.
Νέα ερωτήματα για τα όρια της στρατηγικής συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν δημιουργούν οι τελευταίες τοποθετήσεις του Ιλχάμ Αλίγεφ, ο οποίος εμφανίζεται αποφασισμένος να υπερασπιστεί την αυτονομία της χώρας του απέναντι σε εξωτερικές πολιτικές και ιδεολογικές παρεμβάσεις.
Η αντιπαράθεση έχει δύο βασικές διαστάσεις: την αντιμετώπιση της ισλαμικής μαντίλας στο κοσμικό κράτος του Αζερμπαϊτζάν και τη διατήρηση της στενής αμυντικής και ενεργειακής συνεργασίας του Μπακού με το Ισραήλ.
Τα δύο αυτά ζητήματα δημιουργούν τριβές με πολιτικούς και θρησκευτικούς κύκλους της Τουρκίας, ιδιαίτερα όσους βρίσκονται κοντά στο κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Το μήνυμα Αλίγεφ: Καμία ξένη κηδεμονία
Η ένταση ήρθε στο προσκήνιο μετά την ομιλία του Αλίγεφ στο 8ο συνέδριο του κυβερνώντος Κόμματος Νέου Αζερμπαϊτζάν, στις 2 Οκτωβρίου 2026.
Ο Αζέρος πρόεδρος αναφέρθηκε στην ανάγκη προστασίας της λεγόμενης «ιδεολογικής ασφάλειας» της χώρας του, υπογραμμίζοντας ότι το Αζερμπαϊτζάν δεν χρειάζεται καθοδήγηση από ξένες δυνάμεις.
«Ας ξέρει ο καθένας τη θέση του, ας μην ανακατεύονται στις υποθέσεις μας, ας μη χώνουν τη μύτη τους στον τρόπο ζωής μας», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Ο Αλίγεφ δεν κατονόμασε την Τουρκία. Ωστόσο, η χρονική συγκυρία των δηλώσεων και η αυξανόμενη κριτική που ασκείται από τουρκικούς κύκλους στην εσωτερική πολιτική του Αζερμπαϊτζάν οδήγησαν στην ερμηνεία ότι το μήνυμα απευθυνόταν, τουλάχιστον εν μέρει, προς την Άγκυρα.
Η τοποθέτηση αυτή αναδεικνύει ένα βασικό χαρακτηριστικό της πολιτικής του Μπακού: την επιδίωξη διατήρησης της εθνικής κυριαρχίας και της αυτονομίας των αποφάσεών του, ακόμη και έναντι του στενότερου στρατηγικού του συμμάχου.
Η μαντίλα προκαλεί αντιδράσεις στην Τουρκία
Στο επίκεντρο της διαφωνίας βρίσκονται οι περιορισμοί στη χρήση της ισλαμικής μαντίλας, του χιτζάμπ, στα δημόσια σχολεία του Αζερμπαϊτζάν.
Οι σχετικές ρυθμίσεις έχουν προκαλέσει αντιδράσεις από τουρκικά μέσα ενημέρωσης και οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στον χώρο των θρησκευτικών δικαιωμάτων.
Το ζήτημα έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία για την κυβέρνηση Ερντογάν.
Στην Τουρκία, η απαγόρευση της ισλαμικής μαντίλας στην εκπαίδευση, στον δημόσιο τομέα και σε κρατικούς θεσμούς αποτέλεσε επί δεκαετίες ένα από τα σημαντικότερα πεδία αντιπαράθεσης μεταξύ ισλαμιστικών και κεμαλικών πολιτικών δυνάμεων.
Η σταδιακή άρση των περιορισμών από τις κυβερνήσεις του AKP αναδείχθηκε σε κεντρικό στοιχείο της πολιτικής ταυτότητας του Ερντογάν.
Η διαφορετική στάση του Αζερμπαϊτζάν επαναφέρει αυτή την ιδεολογική διαφορά στο εσωτερικό του τουρκογενούς κόσμου.
Κατά την ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο, ο Τούρκος πρόεδρος επέκρινε τους περιορισμούς στη χρήση της μαντίλας, χαρακτηρίζοντάς τους «επίθεση στα πιο θεμελιώδη δικαιώματα των γυναικών».
Συνέδεσε μάλιστα το ζήτημα με την ισλαμοφοβία, την οποία κατηγόρησε ότι εξαπλώνεται στη Δύση.
Παρότι δεν αναφέρθηκε ονομαστικά στο Αζερμπαϊτζάν, οι δηλώσεις ερμηνεύτηκαν από ορισμένους ως έμμεση αναφορά στις πολιτικές του Μπακού.
Διαδήλωση στην Κωνσταντινούπολη κατά του Αλίγεφ
Η ένταση αποτυπώθηκε και στον δρόμο.
Στις 3 Οκτωβρίου, η τουρκική οργάνωση Özgür-Der πραγματοποίησε διαδήλωση έξω από το προξενείο του Αζερμπαϊτζάν στην Κωνσταντινούπολη, απαιτώντας την άρση των περιορισμών στη χρήση της ισλαμικής μαντίλας.
Κατά τη διάρκεια της κινητοποίησης, ορισμένοι ομιλητές αμφισβήτησαν ακόμη και το παραδοσιακό αφήγημα περί αδελφικής σχέσης των δύο χωρών.
Ο Αχμέτ Κερίμ Αρτούκ επέκρινε το Μπακού τόσο για την εσωτερική του πολιτική όσο και για τη συνεργασία του με το Ισραήλ.
«Λόγω του κοσμικού αυταρχισμού της, της ισλαμοφοβίας της και της συνεργασίας της με τους σιωνιστές καταπιεστές στην εξωτερική πολιτική, αυτή η κυβέρνηση δεν μπορεί να θεωρείται αδελφική. Η κυβέρνηση του Μπακού πρόσθεσε τα δάκρυα των Αζέρων αδελφών μας που φορούν μαντίλα στο αίμα των μαρτύρων μας στη Γάζα», δήλωσε.
Η συγκεκριμένη τοποθέτηση αντανακλά την οπτική των διαδηλωτών και δεν αποτελεί επίσημη θέση του τουρκικού κράτους.
Η Χιουλιά Σεκερτζί, από την ίδια οργάνωση, συνέδεσε επίσης το ζήτημα του χιτζάμπ με τον πόλεμο στη Γάζα, υποστηρίζοντας ότι η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών στο Αζερμπαϊτζάν και η υποστήριξη των Παλαιστινίων αποτελούν μέρος του ίδιου αγώνα.
Το Ισραήλ: Ο στρατηγικός εταίρος που ενοχλεί την Άγκυρα
Το δεύτερο σημαντικό ζήτημα αφορά τη διαχρονική συνεργασία του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ.
Σε αντίθεση με την Τουρκία, η οποία έχει υιοθετήσει ιδιαίτερα επικριτική στάση απέναντι στην ισραηλινή κυβέρνηση μετά την έναρξη του πολέμου στη Γάζα, το Μπακού έχει διατηρήσει στενούς αμυντικούς και ενεργειακούς δεσμούς με το Τελ Αβίβ.
Η σχέση αυτή στηρίζεται σε δύο βασικούς πυλώνες.
Ο πρώτος είναι η εξαγωγή αζερικού πετρελαίου προς το Ισραήλ, το οποίο καλύπτει μέσω αυτών των προμηθειών σημαντικό μέρος των ενεργειακών του αναγκών.
Ο δεύτερος είναι η προμήθεια προηγμένων ισραηλινών οπλικών συστημάτων από το Αζερμπαϊτζάν.
Τα ισραηλινά μη επανδρωμένα αεροσκάφη, τα συστήματα αναγνώρισης και άλλα προηγμένα οπλικά μέσα έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στον εκσυγχρονισμό των αζερικών Ενόπλων Δυνάμεων.
Η συνεργασία έχει περιγραφεί συχνά από αναλυτές ως σχέση «πετρέλαιο έναντι όπλων».
Η σύνδεση αυτή έχει αποκτήσει πρόσθετη σημασία εξαιτίας της γεωγραφικής θέσης του Αζερμπαϊτζάν, το οποίο συνορεύει με το Ιράν, έναν από τους βασικούς στρατηγικούς αντιπάλους του Ισραήλ.
Για το Μπακού, η σχέση με το Τελ Αβίβ προσφέρει πρόσβαση σε προηγμένη στρατιωτική τεχνολογία και διευρύνει τις διεθνείς συνεργασίες του.
Για την Τουρκία, ωστόσο, η συνεργασία αυτή δημιουργεί πολιτικές αντιφάσεις, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία ο Ερντογάν έχει θέσει την αντιπαράθεση με την ισραηλινή κυβέρνηση στο επίκεντρο της περιφερειακής του ρητορικής.
Ναγκόρνο-Καραμπάχ: «Νικήσαμε μόνοι μας»
Ακόμη μία σημαντική πτυχή της αντιπαράθεσης αφορά τη διαφορετική αποτίμηση του πολέμου στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ.
Η Τουρκία είχε παράσχει εκτεταμένη πολιτική, στρατιωτική και τεχνική υποστήριξη στο Αζερμπαϊτζάν κατά τον πόλεμο του 2020, ενώ η συνεργασία των δύο χωρών ενισχύθηκε περαιτέρω με τη Διακήρυξη της Σούσα το 2021.
Ωστόσο, κατά την ομιλία του στις 2 Οκτωβρίου, ο Αλίγεφ υπογράμμισε ότι το Αζερμπαϊτζάν πέτυχε τη στρατιωτική του νίκη με δικές του δυνάμεις, προσθέτοντας ότι ο εξοπλισμός που χρησιμοποιήθηκε είχε αγοραστεί με αζερικούς πόρους.
Οι τοποθετήσεις του ερμηνεύτηκαν από ορισμένους Τούρκους σχολιαστές ως υποβάθμιση της τουρκικής συμβολής.
Η εφημερίδα Cumhuriyet επισήμανε στις 4 Οκτωβρίου ότι οι αναφορές στην ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική και στην αγορά όπλων με εθνικούς πόρους προκάλεσαν συζητήσεις στην Τουρκία.
Η συγκεκριμένη διαφωνία αποκτά ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς η νίκη του Αζερμπαϊτζάν το 2020 παρουσιάστηκε από την κυβέρνηση Ερντογάν ως σημαντική επιτυχία της τουρκικής στρατιωτικής και εξωτερικής πολιτικής.
Από την πλευρά του, το Μπακού επιδιώκει να κατοχυρώσει την εικόνα μιας χώρας που αποφασίζει αυτόνομα και δεν οφείλει τις στρατηγικές επιτυχίες της σε ξένη κηδεμονία.
Το Αρμενικό και οι διαφορετικές διπλωματικές προτεραιότητες
Οι σχέσεις Τουρκίας–Αζερμπαϊτζάν επηρεάζονται επίσης από τις εξελίξεις στο Αρμενικό.
Η Άγκυρα διατηρεί κλειστά τα χερσαία σύνορά της με την Αρμενία, συνδέοντας την πλήρη εξομάλυνση των σχέσεων με τις εξελίξεις μεταξύ Μπακού και Γερεβάν.
Ωστόσο, οι προσπάθειες προσέγγισης Τουρκίας–Αρμενίας έχουν κατά καιρούς δημιουργήσει προβληματισμό στο Αζερμπαϊτζάν, το οποίο επιδιώκει να διατηρήσει καθοριστικό λόγο στις περιφερειακές διευθετήσεις.
Η στάση αυτή δείχνει ότι, ακόμη και μεταξύ δύο στενών συμμάχων, οι εθνικές προτεραιότητες δεν ταυτίζονται απολύτως.
Ομέρ Τσελίκ: Αδελφική σχέση Ερντογάν–Αλίγεφ
Η τουρκική κυβέρνηση επιχειρεί να διατηρήσει χαμηλούς τόνους απέναντι στη δημόσια συζήτηση που έχει αναπτυχθεί.
Ο εκπρόσωπος του AKP, Ομέρ Τσελίκ, υπογράμμισε ότι οι σχέσεις Ερντογάν και Αλίγεφ χαρακτηρίζονται από πραγματική αδελφική συνεργασία.
Παράλληλα, κατηγόρησε τρίτες χώρες και κύκλους που, κατά την εκτίμησή του, επιχειρούν να προκαλέσουν εντάσεις μεταξύ των δύο κρατών.
Η συγκεκριμένη τοποθέτηση δείχνει ότι η Άγκυρα δεν επιθυμεί τη μετατροπή των δημόσιων αντιπαραθέσεων σε επίσημη διπλωματική κρίση.
Εξάλλου, οι δύο χώρες εξακολουθούν να διατηρούν σημαντικές στρατιωτικές, ενεργειακές και οικονομικές σχέσεις, οι οποίες δημιουργούν ισχυρά κίνητρα για τη συνέχιση της συνεργασίας τους.
Η κρίσιμη διάκριση: Συμμαχία χωρίς ταύτιση συμφερόντων
Η πολιτική αντιπαράθεση γύρω από το χιτζάμπ και τις σχέσεις με το Ισραήλ αποκαλύπτει ότι το δόγμα «ένα έθνος, δύο κράτη» δεν εξαλείφει τις διαφορές εθνικών συμφερόντων και πολιτικής ταυτότητας.
Για την Τουρκία του Ερντογάν, η υπεράσπιση της ισλαμικής μαντίλας και η αντιπαράθεση με την ισραηλινή κυβέρνηση αποτελούν βασικά στοιχεία του δημόσιου πολιτικού της λόγου.
Για το Αζερμπαϊτζάν, η διατήρηση του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους και η συνεργασία με το Ισραήλ συνδέονται με εσωτερικές επιλογές και μακροχρόνιους στρατηγικούς υπολογισμούς.
Πάντως, υπάρχει μια σημαντική διευκρίνιση ως προς τις δηλώσεις Αλίγεφ: στο πλήρες κείμενο της ομιλίας του δεν κατονομάζεται η Τουρκία ως στόχος των προειδοποιήσεών του. Ορισμένοι σχολιαστές εκτιμούν ότι αναφερόταν επίσης —ή κυρίως— σε πιέσεις που προέρχονται από το Ιράν.
Αντίστοιχα, η ρύθμιση της 21ης Σεπτεμβρίου για τις σχολικές ενδυμασίες στο Αζερμπαϊτζάν δεν αναφέρει ρητά τη λέξη «χιτζάμπ», αλλά απαγορεύει πρόσθετα ενδύματα που θεωρούνται ασύμβατα με την κοσμική αρχή της δημόσιας εκπαίδευσης. Η εφαρμογή της έχει ερμηνευθεί ως περιορισμός της ισλαμικής μαντίλας.
Οι παραπάνω διακρίσεις δεν αναιρούν την ύπαρξη πολιτικών τριβών, αλλά δείχνουν ότι δεν έχει τεκμηριωθεί ανοιχτή ρήξη ανάμεσα στις δύο κυβερνήσεις.
Το βασικό γεωπολιτικό συμπέρασμα είναι ότι το Μπακού επιχειρεί να διατηρήσει τη στρατηγική συμμαχία του με την Άγκυρα, χωρίς να εγκαταλείψει τη συνεργασία του με το Ισραήλ ή να αποδεχθεί εξωτερικές υποδείξεις για την εσωτερική του πολιτική.
Για την Τουρκία, η διαχείριση αυτών των διαφορών αποτελεί δοκιμασία της ικανότητάς της να συνδυάζει τη στενή συνεργασία με το Αζερμπαϊτζάν και τις δικές της ιδεολογικές και περιφερειακές προτεραιότητες.
Πόλεμος συμφερόντων για το LNG – Το τουρκικό σχέδιο και η ελληνική απάντηση
Στο Direct News, ο Ανδρέας Μουντζουρούλιας παρουσιάζει τις πληροφορίες του για τον GSI, αναλύει τα τουρκικά δημοσιεύματα για την Γκίλφοϊλ...
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων. Περισσότερα από...
Πού βρίσκεται η Ελλάδα στον σχεδιασμό του IMEC;
Η επίκληση της ελληνικής κληρονομιάς, η κριτική για τις αμερικανικές τοποθετήσεις στα ελληνοτουρκικά και η ανάγκη μιας εθνικής στρατηγικής που...
Νέα τουρκική πρόκληση νότια του Καστελλόριζου! NAVTEX της Άγκυρας στην περιοχή που θα περάσει το γαλλικό ερευνητικό για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου
Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX για περιοχή νότια του Καστελλόριζου, όπου έχει προγραμματιστεί η πολυεθνική άσκηση «EUNOMIA», αμφισβητώντας τη δικαιοδοσία του...
EurAsia Review: Ποιοι προστατεύουν τα κυκλώματα λαθρεμπορίου στα σύνορα Ιράν, Πακιστάν και Αφγανιστάν – Ο σκοτεινός ρόλος παραγόντων ασφαλείας
Ένα εκτεταμένο σύστημα παράνομου εμπορίου, διαφθοράς και πολιτικής προστασίας περιγράφει σε ανάλυσή του το EurAsia Review. Από τα καύσιμα και...
-
Αναλύσεις4 εβδομάδες πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ3 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις2 μήνες πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO4 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας