Γράφει ο Γιάννος Χαραλαμπίδης

Με γόρδιο δεσμό μοιάζουν οι λεγόμενες συγκλίσεις στο Κυπριακό, που καλούνται να λύσουν τόσο οι ηγέτες των δυο πλευρών με τους συνεργάτες τους όσο και ο ΟΗΕ, μέσω του έγκριτου καθηγητή πολιτικών επιστημών, John McGurry, ο οποίος ασχολείται μεν με μοντέλα επίλυσης συγκρούσεων, πλην, όμως, κακώς ελέχθη ότι πρόκειται περί συνταγματολόγου. ∆εν έχει πτυχίο Νομικής, χωρίς αυτό να μειώνει την πλούσια ακαδημαϊκή του ιδιότητα και την εμπειρία σε άλλους τομείς, όπως οι συγκρούσεις.

Τα επίπεδα των συγκλίσεων

Ως προς το Κυπριακό γενικότερα:

1. Κάθε πλευρά δίνει έμφαση σε μια σειρά συγκλίσεων, με τις οποίες η άλλη μπορεί να διαφωνεί ή να μην έχει απόλυτη ταύτιση. Επειδή δε οι τομείς από το προσφυγικό ώς το συνταγματικό, για παράδειγμα, εμπλέκονται ο ένας στον άλλο, είναι δυνατό να διαπιστωθεί αρχική σύγκλιση, αλλά σε επιμέρους, όπως τονίζεται, ζητήματα να χρειαστεί κάποιο ή κάποια θέματα να ελεγχθούν εκ νέου ή και ν’ ανοίξουν.
2. Εκτός του ότι υπάρχει διαφορά στις συγκλίσεις μεταξύ των ιδίων των κομμάτων, για παράδειγμα στην ελληνοκυπριακή πλευρά, το ίδιο συμβαίνει και στην τουρκοκυπριακή πλευρά. Ως προς το ημέτερο στρατόπεδο: Α) Το ΑΚΕΛ θεωρεί ως σημαντικές τις συγκλίσεις επί Προεδρίας Χριστόφια. Β) Ο ∆ΗΣΥ αριθμό συγκλίσεων επί της εποχής Αναστασιάδη. Γ) Άλλα κόμματα προβάλλουν θετικές και αρνητικές ενστάσεις.

Κάθε λοιπόν επίσημη πλευρά έχει τις συγκλίσεις της και ο ΟΗΕ ως αρωγός αναλαμβάνει να τις φέρει εις πέρας.

Το προβληµατικό µοντέλο Έιντε

Ανάλογη είναι και η οιονεί δεύτερη κατηγορία. Όσα δηλαδή έχουν συζητηθεί και στο Κραν Μοντανά, που είναι βεβαίως συναφή με το όλο θέμα του Κυπριακού και τις πτυχές του. Εκείνο που συνέβη εκεί, ήταν ότι οι συγκλίσεις είχαν καταγραφεί από τον κ. Έιντε, αλλά δεν ήταν αληθές το περιεχόμενό τους, εξ ου και οι διαφωνίες. Όπως συναφώς πληροφορούμαστε από επίσημες πηγές, επί Αναστασιάδη και Ακιντζί είχε γίνει πρόταση για την καταγραφή των συγκλίσεων κατά κλίμακα, δηλαδή μεγάλες ή μικρές και μικρότερες συγκλίσεις, για παράδειγμα. Η καταγραφή δεν είχε γίνει λόγω άρνησης του Τουρκοκύπριου ηγέτη. Προφανώς, επειδή η τουρκική πλευρά θα στηριζόταν στα όσα θα κατέγραφε ο Έιντε, ο οποίος εκ του αποτελέσματος αποδείχθηκε λόγω της μεροληψίας του και των όσων ήθελε να επιβάλει ως αρνητικός παράγοντας, αφού, εκτός των άλλων, παραπλανούσε και την κοινή γνώμη αλλά μάλλον και τον ίδιο τον ΓΓ του ΟΗΕ.

Ευνουχισµός της αρχής της πλειοψηφίας

Βεβαίως το ενδεχόμενο να επαναληφθεί η ιστορία είναι μεγάλο, διότι, εάν διαβάσει κάποιος τα κείμενα του καθηγητή McGarry για το Κυπριακό, θα διαπιστώσει μεταξύ άλλων ότι:

1. Έχει ρόλο συμβούλου και στην ουσία εμπειρογνώμονα των Ην. Εθνών, είναι ένας από αυτούς που αρχιτεκτονεί τη διευθέτηση του Κυπριακού μέσω της κατανομής των εσωτερικών κυρίως εξουσιών μεταξύ κομμάτων και άλλων φορέων, λαμβάνοντας υπόψη ιστορικά και άλλα στοιχεία (δες σχετικά παρακάτω και σε άλλες σελίδες). Μελετά του λόγους για την αποτυχία του Σχεδίου Ανάν, αναγνωρίζοντας, εν ολίγοις, ότι η όποια λύση θα στηρίζεται σε αυτό στη λογική μιας ομοσπονδίας, ανεξαρτήτως εάν μέσα από την κατανομή των εξουσιών θα είναι συνομοσπονδία.
2. Ενστερνίζεται τη θέση ότι ένα από τα κύρια προβλήματα είναι η νομική και πολιτική συμπεριφορά των Ελληνοκυπρίων, επειδή με την ένταξή τους στην ΕΕ και το υψηλό βιοτικό τους επίπεδο δεν έχουν να χάσουν από τη μη λύση, χωρίς να τονίζει ή να δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο δυσανάλογο κόστος από την απώλεια εδάφους και ότι ο βορράς είναι η πατρίδα τους ή/και στους κανόνες δικαίου. Πρόσθετα, θεωρεί ότι οι Ελληνοκύπριοι στηρίζουν ακόμη τη λογική τους στην αρχή της πλειοψηφίας του 82% και δεν αποδέχονται την ισοτιμία και τον συνεταιρισμό στην πρακτική εφαρμογή των δυο συνιστώντων κρατών όπως προκύπτουν από τις πραγματικότητες της εισβολής.
3. Οι απόψεις του αγκαλιάζουν τη διχοτομική τουρκική περί λύσης προσέγγιση όπως πέρασε στην ελληνοκυπριακή ηγεσία μέσα από μια μορφή διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας. Αυτό άλλωστε αποδεικνύεται από τις ιστορικές αναδρομές και πιο συγκεκριμένα από την κρίση του ’63. Επί τούτου, με έντεχνο ακαδημαϊκό τρόπο διερωτάται εάν η αποτυχία της λειτουργίας του συστήματος ανήκει «αποκλειστικά» στους Ελληνοκυπρίους λόγω της τροποποίησης των 13 σημείων. Και εφόσον θέτει το ερώτημα, απαντά μέσω του ακαδημαϊκού του μέντορα, Arend Lijphart. Γράφει ο McGarry τα εξής: «Ο Lijphart ορθώς υποστηρίζει ότι η μόνιμα ασταθής φύση του συναινετικού συστήματος της Κύπρου κατά την περίοδο 1960–1963 και η κατάρρευσή του μετά από μόλις τρία χρόνια οφείλονταν σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι οι Ελληνοκύπριοι αποτελούσαν πλειοψηφία άνω του 80% και δεν θεωρούσαν ότι έπρεπε να μοιράζονται την εξουσία με μια τουρκική μειονότητα μόλις 18%». Επί τούτου, ξεχνά ή θέλει να βγάλει από την εξίσωση τη δημοκρατική αρχή της πλειοψηφίας σε ένα ενιαίο και ουχί σύνθετο (ομοσπονδία ή συνομοσπονδία) σύστημα. Με τον τρόπο αυτό εντάσσει την πολιτική λογική στην αρχή της διχοτομικής πολιτικής ισότητας, την οποία σήμερα υιοθετεί – όπως και η τουρκική πλευρά πράττει – στην πρακτική εφαρμογή της πολιτειακής ισότητας μεταξύ των δυο συνιστώντων κρατών. Χωρίς να τον ενοχλεί νομικά και με βάση τις αρχές δικαίου εάν αυτά τα δυο συνιστώντα κράτη είναι προϊόν χρήσης βίας και αν παραβιάζεται το άρθρο 2, παρ. 4 του Χάρτη των Ην. Εθνών, που είναι αναγκαστικού δικαίου. Εδράζεται, μάλιστα, στην κλασική αρχή του νομικού μας πολιτισμού, ότι: «Ex injuria jus non oritur» (το δίκαιο δεν προκύπτει από την αδικία). Ο ίδιος θεωρεί ότι η παραβίαση των αρχών δικαίου μπορεί να φτιάξει ένα πολιτειακό σύστημα διχοτομικό και ότι η βιωσιμότητα περνά μέσα από τη συγκυβέρνηση μειοψηφίας και πλειοψηφίας.

Οι συνοµιλίες του ’70 και τα 13 σηµεία

Πέραν των νομικών, άλλο ένα ιστορικό στοιχείο, που αγνοεί ή θέλει να αγνοεί στην ανάλυσή του, είναι ότι τα πλείστα εκ των 13 σημείων, τα οποία θεωρεί ως την κύρια αιτία για την οποία έχουν «αποκλειστική ή μη» ευθύνη οι Ελληνοκύπριοι για τη συνταγματική λειτουργία της Ζυρίχης, είχαν εν συνεχεία γίνει δεκτά από την τουρκική πλευρά και δη στις διακοινοτικές συνομιλίες και στις προτάσεις αρχών τόσο το ΄71 όσο και το ΄72, το ΄73, ακόμη και το ΄74, όπως αναφέρει ο ∆εκλερής, τότε συνταγματολόγος μαζί με τον Γλαύκο Κληρίδη στις συνομιλίες. Όμως τεχνηέντως, ως μελετητής που είναι των συγκρούσεων, ο καθηγητής McGarry αφήνει εκτός κάδρου ή ελαχιστοποιεί τις αιτίες και δη τους εξωτερικούς παράγοντες και τη στρατηγική της Τουρκίας στο Κυπριακό, τότε, όπως και σήμερα. Μάλλον υιοθετεί στα μοντέλα του ότι η «λύση» θα πρέπει να στηρίζεται στις πραγματικότητες, και δη στα τετελεσμένα της εισβολής, και όχι στις αρχές δικαίου ή στην αποκατάστασή τους.

Στο άρθρο του “Power-sharing in a re-united Cyprus: Centripetal coalitions Vs proportional sequential coalitions”, λαμβάνει ως δεδομένη την κύρια ευθύνη των Ελληνοκυπρίων στα γεγονότα του ’63 που έσπευσαν, όπως αναφέρει, να «υπονομεύσουν» το Σύνταγμα, ελαχιστοποιώντας ή αφήνοντας έξω από την ανάλυσή του, τις τουρκικές ευθύνες και την πολιτική της Άγκυρας, η οποία οργάνωσε εξ υπαρχής τη ρήξη για να δημιουργήσει το 1964 τους θυλάκους ως τον σπόρο της διχοτόμησης. Αυτή ακριβώς η διχοτόμηση επήλθε με την εισβολή και τον γεωγραφικό, διοικητικό και πληθυσμιακό διαχωρισμό του νησιού επί τη βάσει των προτάσεων Γκιουνές και Ντενκτάς της 12ης Αυγούστου του 1974 και των εν συνεχεία μορφών λύσεων όπως το Σχέδιο Ανάν, επί του οποίου εργάζεται σήμερα ο καθηγητής McGarry.

Οι θεωρίες του Lijphart και η εξασφάλιση των Τ/κ

Συναφώς παρατηρούμε τα εξής:

Οι αντιλήψεις και τα μοντέλα του McGarry στηρίζονται επί απόψεων του Arend Lijphart, ο οποίος είναι Ολλανδοαμερικανός πολιτικός επιστήμονας και ο βασικότερος θεωρητικός της «συναινετικής ή συναινεσιακής δημοκρατίας» (consociational democracy). Είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο University of California, San Diego, του οποίου η βασική αρχή είναι η εξής: Σε κοινωνίες διαιρεμένες κατά εθνότητα, θρησκεία ή γλώσσα, η απλή αρχή ότι «η πλειοψηφία κυβερνά» μπορεί να οδηγήσει σε μόνιμο αποκλεισμό της μειονότητας. Άρα αυτή η αρχή της δημοκρατίας θεωρείται μελανό σημείο, το οποίο τίθεται στο ράφι ή κατακρεουργείται για να αντικατασταθεί από τις «χωριστές αυτονομίες», τα «δικαιώματα του βέτο» ή τα κρυφά βέτο μέσω ειδικών πλειοψηφιών ή «χωριστών πλειοψηφιών» για «χωριστά ζητήματα». Θεωρεί, όπως και ο MGarry, εκ των προτέρων ότι:

1. Η πλειοψηφία καταπιέζει τη μειοψηφία και προφανώς αγνοεί τα υπερδικαιώματα, που είχαν οι Τουρκοκύπριοι με το Σύνταγμα του ’60 και ότι ώς το ’74 αντιλαμβάνονταν και οι ίδιοι ότι ήταν αιτία της κατάρρευσης της Ζυρίχης. Ότι, δηλαδή, η δυσλειτουργία του συστήματος του ’60 δεν οφειλόταν στην αρχή της πλειοψηφίας, η οποία, ούτως ή άλλως, είχε διαβρωθεί, αλλά στα υπερδικαιώματα και δη το «βέτο» των Τουρκοκυπρίων. Ακόμη και οι ίδιοι οι Τουρκοκύπριοι αναγνώρισαν το πρόβλημα, εξ ου και η εμπλοκή τους σε συνομιλίες με βάση τα 13 σημεία. 2. Η διχοτόμηση είναι δεδομένη και ψάχνει φόρμουλες καταμερισμού της εξουσίας για τη νομιμοποίηση μέσω αυτών που εισηγείτο ο Ετζεβίτ από τις 18 Ιουλίου του 1974, για να μην επέμβει η Τουρκία στις 20 Ιουλίου. ∆ηλαδή «αυτονομία» με «χωριστές κυβερνήσεις» σε δυο γεωγραφικούς χώρους.

Μια µορφή διχοτόµησης ως στοιχείο βιωσιµότητας

Αυτές οι θεωρίες και τα μοντέλα του McGarry στηρίζουν τη βιωσιμότητα του τελικού μοντέλου:

Α) Στα διχοτομικά τετελεσμένα της εισβολής και την τουρκική ισχύ. Ενώ δεν περιλαμβάνει ως βασικό υπαίτιο και εξωτερικό πραγματικό παράγοντα του προβλήματος, την εισβολή και την επεκτατική τουρκική πολιτική, λαμβάνει υπόψη την τουρκική ισχύ και τον κίνδυνο που αυτή παράγει για να δικαιολογήσει υπερδικαιώματα στους Τουρκοκυπρίους, τα οποία θα είναι περισσότερα από εκείνα της Ζυρίχης, που ήταν αιτία κατάρρευσής της. Και πώς επιπρόσθετα δικαιολογεί αυτά τα υπερδικαιώματα; Τα μεταφράζει σε «δικαιώματα» κατοχύρωσης της μειοψηφίας, καταργώντας τη δημοκρατική αρχή της πλειοψηφίας, και θεωρώντας ως δεδομένα:

1. Οι Τουρκοκύπριοι είναι τα θύματα διότι είναι μειονότητα και πρέπει να προστατευθούν μέσα από ομοσπονδιακά μοντέλα πολιτειακής ισότητας και ισοτιμίας. Επί τούτου, φαίνεται να θεωρεί το αυτούσιο «βέτο» ως παρωχημένο, αλλά το κρυφό και δη μέσα από ειδικές πλειοψηφίες, αναγκαίο.
2. Το Σχέδιο Ανάν ως βάση λύσης. ∆ιερωτάται γιατί δεν έγινε δεκτό και πώς θα περάσει ένα παραπλήσιο μοντέλο με άλλο προφανώς όνομα.
3. Τη διχοτομική φιλοσοφία της λύσης, την οποία επιδιώκει να νομιμοποιήσει αφενός επί των ερείπιων του υφιστάμενου ενιαίου κράτους και, αφετέρου, μέσα από ένα ομοσπονδιακό πολιτειακό μοντέλο, ανεξαρτήτως εάν αυτό καταλήγει σε συνομοσπονδία.

“Ηard liners”, κόµµατα και εξουσία

Β) Στον τρόπο κατανομής της εξουσίας μεταξύ των κομμάτων. Θεωρεί, δε, ως «hardliners», με άλλα λόγια ως ακραία κόμματα, εκείνα τα οποία στην ουσία αποδέχονται τη δημοκρατική αρχή της πλειοψηφίας και δεν υποκύπτουν στην αποδοχή των διχοτομικών πραγματικοτήτων, που πρέπει να νομιμοποιηθούν με τις αυτονομίες, τα κρυφά «βέτο» και τις αυτοκυβερνήσεις προς όφελος των Τουρκοκυπρίων στη λογική των δυο συνιστώντων κρατών. ∆εν είναι, όμως, της άποψης ότι θα πρέπει να αποκλειστούν στο μέλλον από το διαμερισμό της εξουσίας. Το εντίθετο. Θα ήθελε την ενσωμάτωσή τους προφανώς για αν αποφύγει τις αντιδράσεις. ∆ίνει δηλαδή εξουσία για να εξουδετερώσει διαφωνίες αρχών. Το βασικό του κριτήριο στη λύση, δεν είναι οι αρχές και οι αξίες της ΕΕ ή του ΟΗΕ, αλλά πώς θα δημιουργηθεί, όπως ανέφερε και το Σχέδιο Ανάν, ένα «new state of affairs» («νέα τάξη πραγμάτων»), που θα πηγάζει από την εισβολή και θα διχοτομεί το ενιαίο αναγνωρισμένο κράτος της Κυπριακής ∆ημοκρατίας μεταξύ του σημερινού ψευδοκράτους και των ελεύθερων περιοχών. Άλλωστε, πιστεύει ότι, πέραν της ΕΕ και του «πλούτου», δυνατό σημείο των Ελληνοκυπρίων και προφανώς αρνητικός παράγοντας για να υποκύψουν στην όποια λύση, συνιστά η αναγνώριση της Κυπριακής ∆ημοκρατίας. Αυτά τα στοιχεία, που κάποιος άλλος μπορεί να τα ονομάσει ως άμυνες, θα πρέπει να βρεθεί τρόπος αποδυνάμωσής τους στη λογική της εν δυνάμει λύσης, ότι ο βορράς θα είναι εσαεί τουρκικός, και των ΜΟΕ. Ακόμη και αν δεν λέει κάτι τέτοιο ευθέως – ως ευφυής που είναι – το αφήνει να νοηθεί. Τα λένε άλλωστε άλλοι, ημέτεροι και μη.

Φράνκεσταϊν και αλχηµείες

Η όλη προσπάθεια τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη στηρίζεται στους τρόπους επαναφοράς του Σχεδίου Ανάν και στον λεγόμενο τετραγωνισμό του κύκλου, με τον καθηγητή McGarry να εμφανίζεται ως ένας σύγχρονος Φράνκεσταϊν θεωρώντας τους Κυπρίους πειραματόζωα και την Κυπριακή ∆ημοκρατία εκλιπούσα. Αυτήν τη διχοτομημένη και εκλιπούσα Κυπριακή ∆ημοκρατία επιχειρεί να συρράψει μέσα από ένα τουρκικό μοντέλο πολιτειακού συστήματος – των δυο συνιστώντων κρατών – όπως το επιβάλλει διά των όπλων η εισβολή. Και για να το πετύχει, κλέβει στοιχεία από διάφορα ανόμοια μεταξύ τους πολιτειακά συστήματα, όπως είναι αυτό της Ιρλανδίας, της ∆ανίας, του Βελγίου κ.λπ. Αγνοεί ή θέλει να αγνοεί κάτι βασικό. Το αυτονόητο: Είναι γνωστά τα αποτελέσματα του Φράνκεσταϊν… Γιατί να τον νοιάξει, όμως; ∆ική του είναι η πατρίδα; Άλλοι θα κληθούν να πληρώσουν τις όποιες αλχημείες.

Η αξιολόγηση των θέσεων του John McGarry έναντι του ισχύοντος Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Δικαίου καταλήγει σε χαμηλή συμβατότητα, περίπου 3,2/10. Ο McGarry αναγνωρίζει την εισβολή, την κατοχή, τον εκτοπισμό, τη μη αναγνώριση της αποσχιστικής οντότητας και την Κυπριακή Δημοκρατία ως το διεθνώς αναγνωρισμένο κράτος. Ωστόσο, οι θεσμικές του προτάσεις δεν ξεκινούν από την αποκατάσταση αυτής της νομιμότητας, αλλά σε μεγάλο βαθμό από τα μετα-1974 «facts on the ground»: τον εδαφικό και πληθυσμιακό διαχωρισμό, τη μεταβληθείσα ισορροπία ισχύος και τη δημιουργία δύο constituent states με εκτεταμένη αυτονομία. Η βασική νομική απόκλιση είναι ότι η τουρκική ισχύς, την οποία ο ίδιος αναγνωρίζει ως καθοριστική για τη σημερινή κατάσταση, μετατρέπεται σε παράγοντα θεσμικού σχεδιασμού. Αυτό συγκρούεται με τη λογική του άρθρου 2§4 του Χάρτη του ΟΗΕ και της αρχής ex injuria jus non oritur. Παράλληλα, η προσέγγισή του δεν χρησιμοποιεί ως κύρια αφετηρία το ενωσιακό δεδομένο ότι η Κυπριακή Δημοκρατία εντάχθηκε στην ΕΕ ως το αναγνωρισμένο κράτος και ότι το Πρωτόκολλο 10 θεωρεί τα κατεχόμενα περιοχές της ίδιας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ενδεικτική Βιβλιογραφία: McGarry & Loizides (2015/2016); McGarry (2021); Loizides & McGarry (2019); Χάρτης ΟΗΕ, άρθρο 2§4· Ψηφίσματα ΣΑΗΕ 353, 541, 550· Πρωτόκολλο 10· Αντιδήλωση ΕΕ 21.9.2005· Loizidou v. Turkey· Cyprus v. Turkey.