Του Μανώλη Κοττάκη, ΕΣΤΙΑ
Ὁ χρόνος ἔκδοσης ἑνός νομικοῦ βιβλίου, τό ὁποῖο δίκην ἐπιτομῆς διατρέχει περιληπτικῶς ἀλλά μέ εὐκρίνεια σέ 130 σελίδες κρίσιμες ἔννοιες τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου, ἔχει πάντοτε τήν σημασία του.
Ὄχι μόνον γιατί ὁ συγγραφέας τοῦ βιβλίου, πού κυκλοφορεῖ ἐδῶ καί μερικές ἡμέρες ἀπό τόν ἐκδοτικό οἶκο «Σιδέρη» (ἔτος ἱδρύσεως 1891), εἶναι ὁ ὁμότιμος καθηγητής Χρῆστος Ροζάκης, ὁ ὁποῖος ἐγγράφει ὑποθῆκες γιά νά ἐκλεγεῖ μέλος τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, οὔτε ἐπειδή εἶναι τακτικός συνομιλητής τοῦ Πρωθυπουργοῦ Κυριάκου Μητσοτάκη καί μοιράζεται τίς σκέψεις του μαζί του.
Ἔχει σημασία, λόγῳ τῆς συγκυρίας. Σέ μιά ἐποχή κατά τήν ὁποία ἡ Εὐρώπη «διψᾶ» γιά ἐνέργεια, ἐνῶ στήν Μεσόγειο ἔχει ξεσπάσει –μέ ἀφορμή τό τουρκολιβυκό μνημόνιο– διαμάχη κρατῶν γιά τήν ὁριοθέτηση περιοχῶν πού σήμερα θεωροῦνται ἀπό τόν διεθνῆ παράγοντα «διαφιλονικούμενες» (ἄρα, θά ἀπαιτηθεῖ χρόνος γιά διαπραγματεύσεις καί συμφωνίες), ἔρχεται ὁ κ. Ροζάκης καί ἐπαναφέρει ἀπό τό «ὁπλοστάσιο» τῆς Σύμβασης γιά τό Δίκαιο τῆς Θάλασσας καί τῶν ἀποφάσεων τοῦ ΟΗΕ μία ξεχασμένη πρόβλεψη: τήν συνεκμετάλλευση-ἐξπρές τοῦ ὀρυκτοῦ πλούτου τοῦ διεθνοῦς βυθοῦ ἀπό ἰδιωτικές ἑταιρεῖες, μετά ἀπό συμφωνία τῶν κρατῶν χωρίς προηγούμενη ὁριοθέτηση.
Μέ τήν φόρμουλα τῆς Σύμβασης πού ὁρίζει ὅτι ὁ ὑποθαλάσσιος ὀρυκτός πλοῦτος εἶναι «κοινός τοῖς πᾶσιν» στήν ἀνθρωπότητα, καί ἄρα ὁ διαμοιρασμός του μπορεῖ νά γίνει μέ τήν λογική τῆς ἰσχύος καί τῶν συμβιβασμῶν, καί ὄχι μέ βάση στήν ἐθνική δικαιοδοσία ποίου κράτους ὑπάρχουν τά περισσότερα κοιτάσματα. Διανομή μέ τήν μεζούρα, λοιπόν!
Ἡ κρίσιμη χρονική συγκυρία
Ἡ ἐν λόγῳ φόρμουλα ἔχει τό «πλεονέκτημα» ὅτι σέ αὐτήν τήν διαπραγμάτευση μποροῦν νά συμμετάσχουν «ὀντότητες» πού δέν ἔχουν ἀναγνωριστεῖ ἀπό τόν ΟΗΕ, ὅπως τό ψευδοκράτος, χωρίς προηγούμενη ἐπίλυση τοῦ Κυπριακοῦ, καθώς καί κράτη πού δέν ἔχουν ἀναγνωρίσει καί δέν ἔχουν ὑπογράψει τό Διεθνές Δίκαιο τῆς Θάλασσας, ὅπως οἱ ΗΠΑ, τό Ἰσραήλ καί ἡ Τουρκία! Θά θέλαμε νά θεωρήσουμε ἁπλῆ σύμπτωση τό κεφάλαιο αὐτό τοῦ νέου βιβλίου τοῦ κυρίου καθηγητοῦ, ἀλλά, ἐπειδή ἄν καί δέν ταιριάζει πλήρως μέ τόν τίτλο τοῦ βιβλίου, πού πραγματεύεται τήν «Ἐλευθερία τῶν Θαλασσῶν καί τούς Περιορισμούς της», ἀλλά, ἀντιθέτως, πίπτει στήν τρέχουσα ἐπικαιρότητα, θεωροῦμε ὅτι ἔχει στόχο. Τήν στιγμή πού κυκλοφορεῖ τό βιβλίο Ροζάκη ἀπό τίς ἐκδόσεις «Σιδέρη», συμβαίνουν τά ἑξῆς:
■ Ἀπό τίς 9 ἕως τίς 20 Νοεμβρίου συγκαλεῖται στήν Ἀττάλεια τῆς Τουρκίας ἡ Διεθνής Διάσκεψη Blue COP31, «μέ τήν προσδοκία νά θέσει τίς θάλασσες καί τούς ὠκεανούς στό ἐπίκεντρο τῆς κλιματικῆς δράσης».
Σύμφωνα μέ τήν καθηγήτρια Στέλλα Κυβέλου, «ἡ ἀτζέντα τῆς Προεδρίας περιλαμβάνει τήν ἀνθεκτικότητα θαλάσσιων καί παράκτιων περιοχῶν, τόν γαλάζιο ἄνθρακα, τήν ἀνταλλαγή δεδομένων καί τήν σχετική χρηματοδότηση. Διαμορφώνεται ἕνα πεδίο συζητήσεων μέ σημαντικές προεκτάσεις γιά τήν θαλάσσια πολιτική καί τήν θαλάσσια διακυβέρνηση οἱ ὁποῖες ἐκτείνονται στό ἐπίπεδο τῆς θαλάσσιας λεκάνης τῆς Ἀνατολικῆς Μεσογείου».
Εἶναι δέ σημαντικό ὅτι σέ αὐτήν τήν Διάσκεψη, πού θά γίνει σέ τουρκικό ἔδαφος, προσεκλήθη καί θά παραστεῖ γιά πρώτη φορά, παρά τό βέτο πού ἤγειραν οἱ Τοῦρκοι, ὁ Πρόεδρος τῆς Κυπριακῆς Δημοκρατίας Νῖκος Χριστοδουλίδης. Οἱ συμμαχίες του στήν Δύση εἶναι ἰσχυρές. Ἡ πρόταση τοῦ Προέδρου Ἐρντογάν περί Διεθνοῦς Διασκέψεως χωρῶν τῆς Μεσογείου γιά διαμοιρασμό τοῦ πλούτου της ἐξακολουθεῖ νά παραμένει στό τραπέζι – διατυπώθηκε καί κατά τήν τελευταία ἐπίσκεψη τοῦ Πρωθυπουργοῦ στήν Ἄγκυρα.
■ Ἐπικυρώθηκε μέ ἀπόφαση τῆς λιβυκῆς Βουλῆς τό τουρκολιβυκό μνημόνιο, πού ἀμφισβητεῖ τήν ἐπήρεια τῆς Κρήτης, τοῦ Καστελλορίζου καί τῆς Γαύδου στίς μελλοντικές ὁριοθετήσεις. Εἶναι πικρό νά ἀντιμετωπίζουμε τήν πραγματικότητα, ἀλλά μέ βάση τό Δίκαιο τῶν Συνθηκῶν τό μνημόνιο (πού εἶναι ἤδη κατατεθειμένο στά ἀποθετήρια τῶν χαρτῶν τοῦ ΟΗΕ, χωρίς ἀντίρρηση ἀπό τόν διεθνῆ ὀργανισμό), ἀπό ἀπόψεως τύπων, προσέλαβε πλέον κάποια στοιχεῖα ἐγκυρότητας. Ἀπό ἀπόψεως οὐσίας, προφανῶς, καί δέν εἶναι ἔγκυρο, γιατί ἡ Τουρκία δέν ἔχει ἀντικείμενες ἀκτές μέ τήν Λιβύη, καί αὐτό παραβιάζει κατάφωρα τό Διεθνές Δίκαιο. Γιά νά τό ἀνατρέψουμε, ὅμως, πρέπει νά ὁλοκληρώσουμε τήν ὁριοθέτηση τῆς ΑΟΖ μέ τήν Αἴγυπτο, ὁ ΥΠΕΞ τῆς ὁποίας συναντήθηκε προχθές μέ τόν Τοῦρκο ὁμόλογό του κ. Φιντάν.
■ Ἡ Λιβύη ἀμφισβήτησε μέ ρηματική διακοίνωσή της –ἀπειλῶντας μέ διακοπή διπλωματικῶν σχέσεων μέ τήν Ἑλλάδα– τήν θέση ὅτι οἱ γεωτρήσεις τῆς Chevron νοτίως τῆς Κρήτης εἶναι σέ ἀμφισβητούμενη περιοχή. Τήν στιγμή μάλιστα πού τόσο ἡ ἴδια ὅσο καί ἡ Τουρκία ἔχουν ὑπογράψει συμβάσεις μέ τήν Chevron γιά ἐξορύξεις στό Λιβυκό πέλαγος καί στήν Κασπία. Ἐνῷ, σύμφωνα μέ τό Bloomberg, οἱ Τοῦρκοι μετά τήν ἐπικύρωση τοῦ τουρκολιβυκοῦ σχεδιάζουν ἐξορύξεις φυσικοῦ ἀερίου ἀνατολικά τῆς Κρήτης.
Οἱ δύο λύσεις
Εἶναι ἡλίου φαεινότερον ὅτι ὁ ξένος παράγων, πού σήμερα ἐπείγεται γιά τήν ἐξόρυξη, ἐκμετάλλευση καί πώληση τῶν ὀρυκτῶν καυσίμων τῆς Μεσογείου καί βιάζεται, ἔχει δύο λύσεις:
■ Ἡ πρώτη εἶναι ἡ προσφυγή τῶν κρατῶν πού ἔχουν διαφορές γιά τίς θαλάσσιες ζῶνες σέ διεθνῆ διαιτησία (διμερῆ ἤ πολυμερῆ) ἀπό δικαστές τοῦ Δικαστηρίου τῆς Χάγης, χωρίς νά δεσμεύονται ὅμως στήν κρίση τους ἀπό τό Δίκαιο τῆς Θάλασσας (μέση γραμμή, ἐπήρειες νησιῶν, ὑφαλοκρηπῖδες νησιῶν καί ΑΟΖ). Ἡ ἰδέα ἔχει κατατεθεῖ ἀπό τόν εἰδικό ἀπεσταλμένο τοῦ Προέδρου Τράμπ, Ρίτσαρντ Γκρενέλλ, καί δέν ἔχει ἀπορριφθεῖ, μολονότι ὁ κ. Γκρενέλλ ἔχει κάποια προβλήματα στίς ΗΠΑ μέ κατηγορίες γιά ὑπεξαίρεση 5 ἑκατ. δολλαρίων ἀπό ΜΚΟ.
■ Ἡ δεύτερη ἰδέα, μέ δημιουργική φαντασία, κατατίθεται σήμερα, χωρίς νά συνδέεται εὐθέως μέ τήν κατάσταση στήν Μεσόγειο (εἶναι προσεκτικός ὁ καθηγητής), ἀπό τόν Χρῆστο Ροζάκη. Στό κεφάλαιο τοῦ βιβλίου του γιά τήν ἐξέλιξη τῆς ἔννοιας τοῦ διεθνοῦς βυθοῦ (σελ. 89-109), ὁ ὁποῖος εἶναι τό ὑποθαλάσσιο τμῆμα τοῦ ἐδάφους καί τοῦ ὑπεδάφους πού δέν ἀνήκει στήν αἰγιαλίτιδα ζώνη, τήν ΑΟΖ καί τήν ὑφαλοκρηπῖδα (πέρα ἀπό τά ὅρια τῆς ἐθνικῆς δικαιοδοσίας), ἀναφέρονται, μεταξύ ἄλλων, τά ἑξῆς:
► Γίνεται πρῶτα ἀναδρομή τοῦ πῶς καθιερώθηκε μέ ἀποφάσεις τοῦ ΟΗΕ καί διεθνεῖς συμβάσεις ὁ ὅρος «κοινό τοῖς πᾶσιν» (κοινή κληρονομιά τῆς ἀνθρωπότητας), πού προβλέπει τόν διαμοιρασμό τοῦ ὀρυκτοῦ πλούτου στήν ἀνοικτή θάλασσα σέ περιοχές πού δέν εἶναι ὁριοθετημένες ὡς ἐθνικῆς δικαιοδοσίας. Ἡ σχετική πρωτοβουλία ἀνελήφθη τό 1967 ἀπό πρέσβυ μεσογειακοῦ κράτους. Τόν Μαλτέζο Pardo.
► Δίδει τόν ὁρισμό τῶν ἐννοιῶν «κοινή», «κληρονομιά», τῆς «ἀνθρωπότητας». Καί τοῦτο, διότι ἕνα μέρος τῶν κερδῶν ἀπό τήν ἐξόρυξη ὑδρογονανθράκων μπορεῖ νά ἀποδίδεται, μέσῳ τοῦ ΟΗΕ, σέ ὑποανάπτυκτα κράτη, ἀνεξαρτήτως τῆς γεωγραφικῆς τους θέσης (παράκτια ἤ μή).
► «(…) ἀναγνωρίζονται ὡς δικαιοῦχοι τοῦ παραγόμενου πλούτου καί μή ἀναγνωρισμένες ἀπό τόν ΟΗΕ καί ὄχι μόνο κρατικές ὀντότητες» (στόν ὁρισμό θά μποροῦσαν νά περιληφθοῦν τό ψευδοκράτος, ἡ Παλαιστίνη καί ἡ Συρία).
► Μέ βάση τό ἄρθρο 133 τῆς Σύμβασης γιά τό Δίκαιο τῆς Θάλασσας, ὡς πόροι πρός συνεκμετάλλευση ὁρίζονται «ὅλοι οἱ ὑπό στερεά, ὑγρή ἤ ἀεριώδη κατάσταση ὀρυκτοί πόροι in situ, περιλαμβανομένων καί τῶν πολυμεταλλικῶν κονδύλων».
► Ὑπάρχει πρόβλεψη γιά ἐκεῖνα τά κράτη πού προτιμοῦν «ἡ Ἀρχή Διαχείρισης Βυθοῦ τοῦ ΟΗΕ νά δίνει στήν ἰδιωτική πρωτοβουλία νά ἐκμεταλλεύεται τόν πλοῦτο τῶν διεθνῶν βυθῶν καί νά ἀποδίδει τμῆμα τῶν κερδῶν στήν Ἀρχή τοῦ ΟΗΕ».
► Ἐκτός ἀπό τά μέλη τῆς Σύμβασης γιά τό Δίκαιο τῆς Θάλασσας, ἡ Συμφωνία τῆς Νέας Ὑόρκης ὁρίζει ὅτι «προσωρινά μέρη μπορεῖ νά εἶναι καί ἄλλα κράτη πού δέν εἶναι μέλη τῆς Σύμβασης γιά τό Δίκαιο τῆς Θάλασσας».
Οἱ λαοί δέν εἶναι fund
Εἶναι ξεκάθαρο ἀπό τίς ἀναφορές πού κάνει ὁ καθηγητής ὅτι ὁμάς κρατῶν σέ περιοχές πού δέν ἔχουν ὁριοθετηθεῖ καί ἀνήκουν στήν ἀνοικτή θάλασσα μπορεῖ νά προχωρήσει στήν ἐμπορική ἐκμετάλλευση τῶν ὑδρογονανθράκων, μέ τό ἐπιχείρημα ὅτι ἀνήκουν στήν ἀνθρωπότητα καί ὄχι στίς δικαιοδοσίες τους, πραγματικές ἤ μή. Θά πρόκειται ὅμως γιά διανομή μέ βάση τήν ἰσχύ καί τούς συσχετισμούς, καί ὄχι μέ βάση τούς ἀληθινούς κανόνες τῆς Διεθνοῦς Δικαιοσύνης.
Ἡ ἰδέα ὅτι ἰδιωτικές ἑταιρεῖες μποροῦν νά ἐξορύξουν καί νά διανείμουν κέρδη σέ κράτη καί στόν ΟΗΕ, χωρίς νά ἔχει λυθεῖ τό ζήτημα τῆς ὁριοθετήσεως, εἶναι ἑλκυστική γιά τήν διεθνῆ ἀγορά ἐνέργειας, ἀλλά σίγουρα βλαπτική μέ στενούς ὅρους ἐθνικοῦ συμφέροντος. Ὁ ὑποθαλάσσιος ὀρυκτός πλοῦτος πού ὑπάρχει στά ἀνοικτά τῆς Κύπρου, ἐκεῖ πού μέ βάση τόν Χάρτη τῆς Σεβίλλης ἑνώνονται οἱ δυνητικές ΑΟΖ μας, ἤ ἀνοικτά νησιῶν τῆς Δωδεκανήσου, Ρόδου, Κάσου καί Καστελλορίζου, στήν Μεσόγειο (ἐκεῖ πού δέν ἔχουμε ὁριοθετήσει τήν ἐπέκτασή μας στά 12 μίλια), εἶναι δικός μας. Δέν εἶναι κοινός οὔτε μέ τούς Τούρκους, οὔτε μέ τούς Αἰγυπτίους, οὔτε μέ τούς Λιβανέζους, οὔτε μέ τούς Παλαιστινίους, οὔτε μέ ἄλλα κράτη τῆς περιοχῆς. Οἱ χῶρες δέν εἶναι ἑταιρεῖες, οἱ λαοί δέν εἶναι fund.
