Τον κίνδυνο να αξιοποιήσει η Τουρκία τη σχεδιαζόμενη ενημέρωση μέσω Γαλλίας για τις έρευνες του καλωδίου Ελλάδας–Κύπρου ως επιχείρημα αναγνώρισης δικαιοδοσίας της στην Ανατολική Μεσόγειο επισήμανε ο Γιάννος Χαραλαμπίδης. Μιλώντας στη Βασιλική Πολίτου, στον Θήτα FM 107,1, άσκησε κριτική στους χειρισμούς της Αθήνας, στην αντιμετώπιση του τουρκολιβυκού μνημονίου και στην ανάγνωση της αιγυπτιακής στάσης.

Υπέρ της διασύνδεσης, με προειδοποίηση για τους χειρισμούς

Ο Γιάννος Χαραλαμπίδης ξεκαθάρισε εξαρχής ότι υποστηρίζει την ηλεκτρική διασύνδεση. Τη χαρακτήρισε γεωπολιτικό πρόγραμμα που μπορεί να ωφελήσει την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ και να δημιουργήσει νέα δεδομένα στις σχέσεις τους με τις χώρες της περιοχής, εφόσον δεν εγκλωβιστεί στη διαφθορά και στη μικροπολιτική.

Η ένστασή του επικεντρώθηκε στον τρόπο με τον οποίο επιχειρείται να ξεπεραστούν οι τουρκικές αντιδράσεις. Κατά την εκτίμησή του, η Άγκυρα επιδιώκει να συνδέσει τη διέλευση του καλωδίου με την αποδοχή δικών της αξιώσεων επί της υφαλοκρηπίδας.

Υποστήριξε ότι, για το συγκεκριμένο είδος ερευνών που περιέγραψε, δεν προκύπτει τουρκικό δικαίωμα αδειοδότησης ή απαίτησης ενημέρωσης, ακόμη και στις περιοχές όπου προβάλλονται αμφισβητήσεις.

Στο πλαίσιο αυτό, επέκρινε την επιλογή της γαλλικής διαμεσολάβησης, θεωρώντας ότι η Αθήνα επιχειρεί να αποφύγει τόσο την κρίση με την Τουρκία όσο και το εσωτερικό πολιτικό κόστος μιας απευθείας γνωστοποίησης.

Οι δύο κίνδυνοι: Σιωπηρή αποδοχή και estoppel

Ο αναλυτής εστίασε σε δύο νομικές έννοιες: τη σιωπηρή αποδοχή και το estoppel, τις οποίες παρουσίασε ως πιθανούς κινδύνους που πρέπει να συνεκτιμηθούν πριν επιλεγεί η τελική διαδικασία.

Στην πρώτη περίπτωση, υποστήριξε ότι η ελληνική συναίνεση σε γαλλική ενημέρωση της Τουρκίας θα μπορούσε να προβληθεί από την Άγκυρα ως έμμεση αποδοχή της αξίωσής της να έχει λόγο στις εργασίες.

Στη δεύτερη, περιέγραψε το ενδεχόμενο η Τουρκία να επικαλεστεί αντιφατική ελληνική συμπεριφορά. Να ισχυριστεί, δηλαδή, ότι η Ελλάδα αποδέχθηκε, μέσω τρίτου, μια διαδικασία από την οποία ωφελήθηκε για την προώθηση του έργου και στη συνέχεια αρνήθηκε τις συνέπειες που η τουρκική πλευρά θα επιχειρούσε να της αποδώσει.

Κατά τον Χαραλαμπίδη, μια τέτοια επιχειρηματολογία θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε μελλοντική συζήτηση για θαλάσσιες οριοθετήσεις ή σε δικαστική αντιπαράθεση. Η προειδοποίησή του αφορά την πιθανή αξιοποίηση της διαδικασίας από την Τουρκία και όχι διαπίστωση ότι έχει ήδη αναγνωριστεί τουρκική δικαιοδοσία.

Η κυβερνητική θέση είναι διαφορετική. Σύμφωνα με το σχετικό ρεπορτάζ του CNN Greece, η σχεδιαζόμενη διαδικασία αφορά απλή ενημέρωση των σχετιζόμενων κρατών και όχι αίτημα αδείας, με την Αθήνα να υποστηρίζει ότι η γνωστοποίηση δεν παράγει νομικές συνέπειες. Το ακριβές περιεχόμενο της επικοινωνίας βρίσκεται, επομένως, στο επίκεντρο της συζήτησης.

Τουρκολιβυκό μνημόνιο: Κριτική για κινήσεις «κατόπιν εορτής»

Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης, ο Χαραλαμπίδης αναφέρθηκε στην έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή, εξέλιξη που έχει καταγραφεί και σε σχετικό ρεπορτάζ της ΕΡΤ.

Η κριτική του επικεντρώθηκε στην αποτυχία αποτροπής αυτής της εξέλιξης και στην προηγούμενη ελληνική προσέγγιση προς την ανατολική Λιβύη και τον Χαλίφα Χαφτάρ. Υποστήριξε ότι η Αθήνα είχε επενδύσει σε αυτό το στρατόπεδο, χωρίς να κατορθώσει να εμποδίσει την προσέγγισή του με την Τουρκία.

Αξιολόγησε θετικά την ανάδειξη του ζητήματος στο Συμβούλιο Ασφαλείας, αλλά έθεσε ως ουσιαστικό κριτήριο το αποτέλεσμα στο πεδίο. Κατά την άποψή του, οι διπλωματικές παρεμβάσεις δεν αρκούν εάν δεν επιτρέπουν στην Ελλάδα να ασκεί στην πράξη τα δικαιώματα που επικαλείται.

Έκανε, μάλιστα, παραλληλισμό με το ψευδοκράτος στην κατεχόμενη Κύπρο, ως παράδειγμα παράνομης κατάστασης που εξακολουθεί να υφίσταται. Με αυτή την αναφορά θέλησε να υπογραμμίσει τον κίνδυνο παγίωσης τετελεσμένων, παρά τη συνεχιζόμενη απόρριψή τους.

Το κεντρικό ερώτημα που έθεσε ήταν εάν η Ελλάδα μπορεί να πραγματοποιεί έρευνες και να αναπτύσσει δραστηριότητες στις θαλάσσιες περιοχές όπου επικαλείται δικαιώματα ή εάν οι τουρκικές παρεμβάσεις εξακολουθούν να εμποδίζουν την άσκησή τους.

Αίγυπτος: Η στήριξη περνά μέσα από τα συμφέροντά της

Για την Αίγυπτο, ο Χαραλαμπίδης υποστήριξε ότι οι αντιδράσεις της στο τουρκολιβυκό μνημόνιο πρέπει να εξετάζονται και υπό το πρίσμα των δικών της θαλάσσιων συμφερόντων.

Εκτίμησε ότι το Κάιρο επιχειρεί να αξιοποιήσει τη θέση του για να αποκομίσει οφέλη από τις περιφερειακές ισορροπίες. Αναφέρθηκε σε τουρκική προσφορά περίπου 15.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων θαλάσσιας περιοχής προς την Αίγυπτο, υποστηρίζοντας ότι μέρος των προβαλλόμενων ωφελημάτων αφορά ελληνικά και κυπριακά δικαιώματα.

Στο ίδιο πλαίσιο επικαλέστηκε ποσοστά 2% για την ελληνική και 17,5% για την κυπριακή πλευρά, χωρίς να αναπτύξει στη συνέντευξη τον υπολογισμό ή την ακριβή γεωγραφική βάση αυτών των μεγεθών.

Επισήμανε επίσης τη στρατιωτική συνεργασία Αιγύπτου–Τουρκίας, αναφερόμενος σε ναυτικές δραστηριότητες και ασκήσεις στην περιοχή της Αλεξάνδρειας.

«Δεν λέω ότι είναι εχθρός μας η Αίγυπτος», διευκρίνισε. Το επιχείρημά του ήταν ότι η σύγκλιση σε ορισμένα ζητήματα δεν εξαλείφει τις διαφορετικές επιδιώξεις κάθε χώρας και ότι οι σχέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο πρέπει να αξιολογούνται με βάση τα συμφέροντα και τις συγκεκριμένες πράξεις.

Η αμφισβήτηση των «ήρεμων νερών»

Κλείνοντας, ο Χαραλαμπίδης επανήλθε στην πολιτική των «ήρεμων νερών», υποστηρίζοντας ότι η εικόνα αποκλιμάκωσης δεν εμπόδισε την Τουρκία να συνεχίσει την προώθηση των διεκδικήσεών της.

Συνέδεσε αυτή την κριτική με τις εξελίξεις στη Λιβύη και με το καλώδιο, προειδοποιώντας ότι οι χειρισμοί για την υλοποίηση της διασύνδεσης χρειάζονται προσοχή, ώστε να μη δώσουν στην Άγκυρα πρόσθετα επιχειρήματα.

Επανέλαβε ότι υποστηρίζει το έργο και ότι σκοπός των επισημάνσεών του είναι η πρόληψη δυσμενών εξελίξεων για την Ελλάδα και την Κύπρο.

Τον κίνδυνο να μετατραπούν οι τουρκικές διεκδικήσεις σε τετελεσμένα, εφόσον δεν συναντήσουν ουσιαστική ελληνική αντίδραση, υπογράμμισε ο Κωνσταντίνος Γρίβας στη συνέντευξή του στον Νίκο Παπαδάτο για το Diplomatic Front. Ο καθηγητής Γεωπολιτικής στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων συνέδεσε την ασφάλεια της Ελλάδας με τις ανατροπές στο διεθνές σύστημα, ασκώντας κριτική στην αναμονή εξωτερικής προστασίας και στην αντιμετώπιση των τουρκικών αξιώσεων ως απλής ρητορικής.

Στον πυρήνα της παρέμβασής του βρίσκεται η θέση ότι η χώρα χρειάζεται δική της στρατηγική, με κριτήριο την εθνική ανεξαρτησία, την αποτρεπτική ισχύ και τη διατήρηση της συνοχής της. Οι συνεργασίες με τρίτες χώρες, κατά τον ίδιο, αποκτούν ουσία όταν στηρίζονται στην ελληνική αποφασιστικότητα και σε συγκεκριμένες συγκλίσεις συμφερόντων.

Η «Γαλάζια Πατρίδα» και το «αντίστροφο 1821»

Ο Κωνσταντίνος Γρίβας περιέγραψε την τουρκική πολιτική ως διαρκή υβριδικό πόλεμο, ήπιο ως προς τα χρησιμοποιούμενα μέσα, αλλά ολοκληρωτικό ως προς την επιδίωξή του. Κατά την εκτίμησή του, ο μεσοπρόθεσμος στόχος της Άγκυρας είναι να μετατρέψει το Αιγαίο σε χώρο συγκυριαρχίας και να περιορίσει καθοριστικά την ελληνική γεωπολιτική αυτονομία.

Σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου, χρησιμοποίησε τη διατύπωση «αντίστροφο 1821» για να περιγράψει τον κίνδυνο άτυπης υπαγωγής της Ελλάδας στην τουρκική επιρροή. Διευκρίνισε ότι δεν αναφέρεται αναγκαστικά σε στρατιωτική κατοχή, αλλά σε μια κατάσταση στην οποία η Αθήνα θα αδυνατεί να αναλάβει πρωτοβουλίες χωρίς την έγκριση της Άγκυρας.

Το ζήτημα, υποστήριξε, υπερβαίνει τη διαφορά για επιμέρους κυριαρχικά δικαιώματα: αφορά τη συνοχή της χώρας και τη δυνατότητά της να λειτουργεί ως ανεξάρτητο κράτος.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο και η παγίδα της αδράνειας

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ελληνική αντιμετώπιση του τουρκολιβυκού μνημονίου και των ευρύτερων θαλάσσιων διεκδικήσεων της Τουρκίας. Απέρριψε ως ανεπαρκή τη λογική ότι η Αθήνα μπορεί να τις παρακάμπτει επειδή δεν παράγουν νόμιμα αποτελέσματα.

Η προειδοποίησή του αφορά τη διαφορά ανάμεσα στη νομική απόρριψη μιας αξίωσης και στην αποτροπή της πρακτικής επιβολής της. Κατά την ανάλυσή του, η συστηματική προβολή διεκδικήσεων μπορεί, εφόσον δεν αντιμετωπιστεί, να δημιουργήσει υπόβαθρο τετελεσμένων και να αξιοποιηθεί μέσα σε μεταβαλλόμενους διεθνείς συσχετισμούς.

Για να εξηγήσει τη θέση του, αναφέρθηκε στην ιστορική διαμόρφωση των θαλάσσιων ζωνών: από τον κανόνα της βολής του πυροβόλου και τις πρώιμες αντιλήψεις για τα χωρικά ύδατα έως τις μεταπολεμικές διεκδικήσεις για την υφαλοκρηπίδα, τις πρωτοβουλίες λατινοαμερικανικών κρατών, την Ινδονησία και τις συγκρούσεις της Ισλανδίας για την αλιεία.

Μέσα από αυτά τα παραδείγματα ανέδειξε τη δική του ανάγνωση για την αλληλεπίδραση δικαίου, κρατικών αξιώσεων και ισχύος. Παράλληλα, ενέταξε τη «Γαλάζια Πατρίδα» σε μια ευρύτερη τάση αντιμετώπισης θαλάσσιων ζωνών ως προέκτασης εθνικού εδάφους, προειδοποιώντας για τις συνέπειες που θα είχε η επικράτηση τέτοιων αντιλήψεων για τα ελληνικά νησιά.

Το καλώδιο και η προειδοποίηση για τουρκική έγκριση

Απαντώντας σε ερώτηση του Νίκου Παπαδάτου για το καλώδιο και την αναφορά σε ενδεχόμενη γαλλική μεσολάβηση, ο Γρίβας εξέφρασε έντονη αντίθεση σε οποιαδήποτε διαδικασία θα μπορούσε, κατά την κρίση του, να εκληφθεί ως αποδοχή τουρκικού δικαιώματος έγκρισης.

Υποστήριξε ότι ακόμη και μια ενέργεια που παρουσιάζεται ως απλή ενημέρωση, πολύ περισσότερο όταν η Ελλάδα αποσύρεται από το προσκήνιο και αναθέτει σε τρίτους τη συνεννόηση, μπορεί να ενισχύσει τις τουρκικές θέσεις. Χαρακτήρισε μια τέτοια εξέλιξη «τεράστιο αυτογκόλ».

Η τοποθέτησή του αφορά τους κινδύνους ενός τέτοιου χειρισμού. Από τη συνέντευξη δεν προκύπτει επιβεβαίωση ότι έχει ήδη συμφωνηθεί συγκεκριμένη διαδικασία μεσολάβησης ή ενημέρωσης της Τουρκίας.

Το υποθετικό σενάριο Τουρκίας–Αιγύπτου

Ο δημοσιογράφος έθεσε επίσης το υποθετικό ενδεχόμενο συμφωνίας θαλάσσιας οριοθέτησης μεταξύ Τουρκίας και Αιγύπτου. Ο Γρίβας το αντιμετώπισε ως εξαιρετικά δυσμενές σενάριο για τα ελληνικά συμφέροντα, τονίζοντας ότι τα κενά που αφήνει μια χώρα μπορούν να καλυφθούν από άλλους περιφερειακούς παράγοντες.

Κατά τη συλλογιστική του, η Αίγυπτος δεν έχει λόγο να προσανατολιστεί υποχρεωτικά προς την Τουρκία, αλλά ούτε να αναμένει επ’ αόριστον ελληνικές πρωτοβουλίες. Το ίδιο σκεπτικό επέκτεινε και στο Ισραήλ: εάν οι εταίροι θεωρήσουν ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να στηρίξει μια συνεργασία, θα αναζητήσουν άλλες διευθετήσεις.

Ο ίδιος διευκρίνισε ότι δεν είναι ειδικός στο διεθνές δίκαιο. Η απάντησή του αφορούσε τις στρατηγικές συνέπειες του υποθετικού σεναρίου και δεν συνιστούσε παρουσίαση κάποιας ολοκληρωμένης συμφωνίας.

Το Ισραήλ και η αναμονή του ξένου παράγοντα

Ο καθηγητής άσκησε κριτική στην προσδοκία ότι ένας ισχυρός εξωτερικός παράγοντας θα αναλάβει να λύσει τα ελληνικά προβλήματα. Ειδικά για το Ισραήλ, υποστήριξε ότι η Αθήνα δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο πως θα πολεμήσει για λογαριασμό της.

Αναγνώρισε, ωστόσο, ότι η ανάδειξη μιας υπερβολικά ισχυρής Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο δημιουργεί αντιθέσεις συμφερόντων και για άλλες χώρες. Αυτές οι συγκλίσεις, κατά τον ίδιο, πρέπει να αξιοποιούνται με ρεαλισμό, χωρίς να μετατρέπονται σε βεβαιότητα εξωτερικής διάσωσης ή σε υπόθεση ότι οι σημερινές αντιπαραθέσεις θα παραμείνουν αμετάβλητες.

Στο ίδιο πλαίσιο επέκρινε την πορεία των ελληνικών σχέσεων με τη Ρωσία και την Κίνα, θεωρώντας ότι ο περιορισμός των διαύλων με μεγάλες δυνάμεις στενεύει τα περιθώρια ελιγμών της χώρας. Υποστήριξε ότι η Ελλάδα μπορεί να αναζητά συνέργειες με τις ΗΠΑ, την Κίνα, την Ινδία και άλλους παράγοντες, με αφετηρία την υπεράσπιση των δικών της συμφερόντων.

Ευρώπη, Ουκρανία και πυρηνική κλιμάκωση

Στο διεθνές σκέλος της συζήτησης, ο Γρίβας περιέγραψε ένα σύστημα πολύ πιο σύνθετο από την παραδοσιακή αντιπαράθεση σταθερών στρατοπέδων. Εκτίμησε ότι ΗΠΑ, Ρωσία και Κίνα συνδυάζουν τον ανταγωνισμό με επιμέρους συνεργασίες, ενώ η Δυτική Ευρώπη δυσκολεύεται να προσαρμοστεί.

Άσκησε οξεία κριτική στην ευρωπαϊκή στρατηγική απέναντι στη Ρωσία. Υποστήριξε ότι η δυνατότητα της Μόσχας να απειλήσει στρατιωτικά τη Δυτική Ευρώπη είναι εξαιρετικά περιορισμένη και ότι η ενεργειακή απομάκρυνση από τη Ρωσία επιβαρύνει την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα. Παράλληλα, περιέγραψε τις ΗΠΑ ως οικονομικό ανταγωνιστή της Ευρώπης που επιδιώκει την ανασυγκρότηση της δικής του βιομηχανικής βάσης.

Προειδοποίησε ακόμη ότι η πυρηνική κλιμάκωση μπορεί να προκύψει μέσα από αλληλουχία αποφάσεων και αντιδράσεων. Αναφέρθηκε σε υποθετικά σενάρια χρήσης πυρηνικών στο Διάστημα ή σε μεγάλο υψόμετρο, επισημαίνοντας ότι ακόμη και μια αρχικά περιορισμένη χρήση θα μπορούσε να ανοίξει επικίνδυνη αλυσίδα εξελίξεων.

Για τον λόγο αυτό χαρακτήρισε εξαιρετικά επικίνδυνη μια άμεση στρατιωτική εμπλοκή ευρωπαϊκών χωρών ή του ΝΑΤΟ με τη Ρωσία, ενώ επέκρινε το επίπεδο γνώσης και προετοιμασίας των σημερινών ηγεσιών απέναντι σε τέτοιους κινδύνους.

Ιράν, Χούθι και τα όρια της στρατιωτικής υπεροχής

Αναφερόμενος στη Μέση Ανατολή, υποστήριξε ότι η κατοχή προηγμένων οπλικών συστημάτων δεν εξασφαλίζει από μόνη της την επίτευξη πολιτικών και στρατιωτικών στόχων. Στην ανάλυσή του για το Ιράν και τους Χούθι, έδωσε βάρος στις υπόγειες υποδομές, στις ασύμμετρες δυνατότητες και στην ανθεκτικότητα απέναντι σε ισχυρότερους αντιπάλους.

Συνέδεσε το ζήτημα με την παραγωγή πυρομαχικών και τη δυνατότητα αναπλήρωσης των απωλειών. Εκτίμησε ότι οι περιορισμοί αυτοί αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για τις ΗΠΑ σε μια ενδεχόμενη αντιπαράθεση με την Κίνα κοντά στην κινεζική περιφέρεια.

Παράλληλα, υποστήριξε ότι οι δυτικοί χειρισμοί στην Ουκρανία και στη Γάζα, καθώς και η αντίληψη περί διπλών μέτρων, ενισχύουν την αποστασιοποίηση χωρών του Παγκόσμιου Νότου. Περιέγραψε την ανάδειξη των BRICS+ και άλλων σχημάτων ως μέρος της μετάβασης προς έναν «μεταδυτικό κόσμο».

Καλή γειτονία με εγκατάλειψη των διεκδικήσεων

Κλείνοντας, ο Γρίβας διευκρίνισε ότι επιθυμητός στόχος είναι ένα ειρηνικό περιφερειακό περιβάλλον. Υποστήριξε ότι η Τουρκία μπορεί να αναπτύξει τον ρόλο της ως ευρασιατική δύναμη χωρίς να επιδιώκει κυριαρχία στο Αιγαίο και ότι η εγκατάλειψη αυτής της επιδίωξης θα επέτρεπε σχέσεις καλής γειτονίας.

Μέχρι τότε, επέμεινε στην ανάγκη ελληνικής αντίδρασης, προειδοποιώντας ότι η συσσώρευση υποχωρήσεων μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο πολέμου. Όπως συνόψισε τη θέση του: «Δεν μπορούμε να έχουμε απόλυτες απαντήσεις στη σημερινή τρομακτικά ρευστή πραγματικότητα, αλλά μπορούμε να έχουμε απόλυτα κριτήρια». Πρώτο κριτήριο, για τον ίδιο, είναι η χώρα.

Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός (ΜΔΕ Δημοσίου Δικαίου)

Η επιστημονική μελέτη των Cristina E. Parau (Μεταδιδακτορική ερευνήτρια Πολιτικής και Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Renne) και Gaëtan Cliquennois (Διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας) που δημοσιεύτηκε στις 30 Οκτωβρίου του 2026 στο ακαδημαϊκό περιοδικό “International Journal of Constitutional Law” (Oxford University Press), εξετάζει την εν πολλοίς παρασκηνιακή αντιπαράθεση μεταξύ συντηρητικών οργανώσεων και του κυρίαρχου φιλελεύθερου δικτύου επαγγελματιών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που δραστηριοποιείται στο θεσμικό περιβάλλον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στο Στρασβούργο.

Εστιάζει κυρίως στην εκστρατεία που ανέπτυξε κατά την περίοδο 2020-2024 το European Centre for Law and Justice (ECLJ), αναδεικνύοντας ζητήματα πιθανών συγκρούσεων συμφερόντων μεταξύ δικαστών του ΕΔΔΑ, Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) και άλλων ιδιωτικών ιδρυμάτων.

Στην επιστημονική δημοσίευση αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο μια σχετικά μικρή οργάνωση με συντηρητικές θέσεις, όπως το ECLJ, κατόρθωσε να συμβάλει στην τροποποίηση διαδικαστικών κανόνων του Δικαστηρίου, παρά την περιορισμένη θεσμική της επιρροή.

Οι δύο συγγραφείς υποστηρίζουν ότι το ευρωπαϊκό σύστημα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων διαμορφώνεται από ένα διακρατικό δίκτυο δικαστών, ακαδημαϊκών, στελεχών διεθνών οργανισμών και ΜΚΟ (epistemic community), το οποίο διακρίνεται από κοινές αντιλήψεις και την υποστήριξη μιας εξελικτικής ερμηνείας της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), σύμφωνα με τη θεωρία του «ζωντανού εργαλείου» (“living instrument”).

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στις επαγγελματικές μετακινήσεις μεταξύ ΜΚΟ και διεθνών δικαιοδοτικών οργάνων καθώς και στη χρηματοδότηση οργανώσεων από ιδιωτικά ιδρύματα, όπως τα Open Society Foundations του George Soros, το Ford Foundation και το MacArthur Foundation.

Απέναντί του αναπτύσσεται ένα ανταγωνιστικό συντηρητικό δίκτυο, με σημαντικότερους εκπροσώπους το ECLJ, την Alliance Defending Freedom International και την πολωνική Ordo Iuris, που προκρίνει μια περισσότερο περιοριστική ερμηνεία της ΕΣΔΑ και αμφισβητεί ορισμένες «προοδευτικές» θέσεις της νομολογίας του. Οι οργανώσεις αυτές υποστηρίζουν παραδοσιακές αντιλήψεις για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την προστασία της ζωής, τον γάμο, την οικογένεια και τη θρησκευτική ελευθερία. Παράλληλα, προκρίνουν μια ερμηνεία της ΕΣΔΑ περισσότερο προσανατολισμένη στην αρχική πρόθεση των συντακτών της (originalist interpretation), σε αντίθεση με την εξελικτική ερμηνεία που ακολουθεί το ΕΔΔΑ.

Σαφής αναφορά γίνεται στη σημαντική οικονομική ανισορροπία μεταξύ των δύο πλευρών. Αναφέρεται ότι 28 αμερικανικές συντηρητικές οργανώσεις δαπάνησαν στην Ευρώπη κατά το διάστημα 2007-2018 88 εκατομμύρια δολάρια ενώ μόνο το Open Society Foundations ξόδεψε 946 εκατομμύρια δολάρια μεταξύ 1999 και 2018.

Καθοριστικό σημείο της αντιπαράθεσης αποτέλεσε η δημοσίευση της έκθεσης του ECLJ το 2020 με τίτλο «ΜΚΟ και οι Δικαστές του ΕΔΔΑ 2009-2019» (“NGOs and the Judges of the ECHR 2009–2019”). Σύμφωνα με την έκθεση, από τους 100 μόνιμους δικαστές που υπηρέτησαν στο ΕΔΔΑ κατά την περίοδο 2009-2019, τουλάχιστον 22 είχαν προηγούμενες επαγγελματικές ή οργανωτικές σχέσεις με 7 ΜΚΟ που δραστηριοποιούνταν ενώπιον του Δικαστηρίου (οι 12 εξ αυτών συνδέονταν με το ευρύτερο δίκτυο του Open Society Foundations).

Ειδικότερα, 12 δικαστές φέρονταν να συνδέονται με το δίκτυο Open Society Foundations του George Soros, 7 με τις Επιτροπές Ελσίνκι και πέντε με την International Commission of Jurists. Επιπλέον, το ECLJ υποστήριξε με την εν λόγω έκθεση ότι σε 88 από 185 υποθέσεις στις οποίες συμμετείχαν οι συγκεκριμένες οργανώσεις, δικαστές με προηγούμενες σχέσεις με εμπλεκόμενη ΜΚΟ συμμετείχαν στη δικαστική σύνθεση εγείροντας ζητήματα ανεξαρτησίας και αμεροληψίας του Δικαστηρίου.

Με νέα έκθεσή του το 2023, το ECLJ υποστήριξε ότι σε 34 από 114 υποθέσεις του ΕΔΔΑ, στις οποίες είχαν παρέμβει 6 συγκεκριμένες ΜΚΟ, καταγράφηκαν συνολικά 54 περιπτώσεις που η οργάνωση χαρακτήρισε ως άμεσες συγκρούσεις συμφερόντων μεταξύ δικαστών και ΜΚΟ. 7 από τις 34 υποθέσεις αφορούσαν αποφάσεις του Τμήματος Ευρείας Συνθέσεως. Οι καταγγελίες επεκτάθηκαν και στη Γραμματεία του Δικαστηρίου, λόγω των προηγούμενων επαγγελματικών σχέσεων ορισμένων στελεχών της με ΜΚΟ.

Η δημοσιοποίηση των εκθέσεων προκάλεσε πολιτικές αντιδράσεις σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο. Μέλη της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης (PACE) υπέβαλαν ερωτήσεις προς την Επιτροπή Υπουργών, ενώ τον Νοέμβριο του 2022 είκοσι κοινοβουλευτικοί εκπρόσωποι από δεκατρία κράτη κατέθεσαν πρόταση ψηφίσματος για τις συγκρούσεις συμφερόντων στο ΕΔΔΑ.

Παράλληλα, το ECLJ συγκέντρωσε περίπου 60.000 υπογραφές υπέρ της διερεύνησης των καταγγελιών και της ενίσχυσης των εγγυήσεων δικαστικής αμεροληψίας. Στη συζήτηση παρενέβησαν επίσης κυβερνητικοί αξιωματούχοι, μεταξύ άλλων από τη Ρωσία, την Τουρκία και τη Βουλγαρία, αξιοποιώντας τις καταγγελίες για να επαναφέρουν προϋπάρχουσες επιφυλάξεις σχετικά με τη λειτουργία του Δικαστηρίου.

Η ηγεσία του ΕΔΔΑ απέρριψε τις αιτιάσεις περί αθέμιτης επιρροής των ΜΚΟ. Τον Νοέμβριο του 2020, ο τότε Πρόεδρος του Δικαστηρίου, Robert Spano, υποστήριξε ότι η προηγούμενη επαγγελματική δραστηριότητα δικαστών σε οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν αποδεικνύει έλλειψη αμεροληψίας, αλλά αντανακλά τη θεμιτή ποικιλομορφία της επαγγελματικής τους προέλευσης. Ωστόσο, η πολιτική κινητοποίηση και ο κίνδυνος υπονόμευσης του κύρους του ΕΔΔΑ συνέβαλαν στην ενεργοποίηση των θεσμικών μηχανισμών του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Η Ιταλία και η Πολωνία υποστήριξαν την ενίσχυση των μηχανισμών διαφάνειας, προτείνοντας αυστηρότερες υποχρεώσεις γνωστοποίησης συμφερόντων και αναθεώρηση ορισμένων πτυχών της επιλογής δικαστών. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι οι μόνιμοι υπηρεσιακοί παράγοντες του Συμβουλίου της Ευρώπης, μέσω ισχυρών επαγγελματικών δεσμών και μηχανισμών εσωτερικής συναίνεσης, περιόρισαν την έκταση των προτεινόμενων μεταρρυθμίσεων, επιδιώκοντας την προστασία του θεσμικού κύρους του Δικαστηρίου.

Παρά την απόρριψη των ευρύτερων αιτημάτων, πραγματοποιήθηκαν συγκεκριμένες διαδικαστικές μεταρρυθμίσεις. Τον Ιούνιο του 2021 αναθεωρήθηκαν οι αρχές δικαστικής δεοντολογίας με σαφέστερη διατύπωση των υποχρεώσεων ανεξαρτησίας και αποφυγής αθέμιτων επιρροών. Τον Μάρτιο του 2023 ενισχύθηκαν οι απαιτήσεις διαφάνειας για τις παρεμβάσεις τρίτων, με την υποχρέωση γνωστοποίησης των σχέσεών τους με τους διαδίκους.

Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους τροποποιήθηκε το άρθρο 28 του Κανονισμού του ΕΔΔΑ, προβλέποντας ρητά τη δυνατότητα των διαδίκων να ζητούν την εξαίρεση δικαστή. Ακολούθησε, τον Ιανουάριο του 2024, ειδική κατευθυντήρια οδηγία για τη διαδικασία εξαίρεσης. Αντιθέτως, δεν υιοθετήθηκαν ουσιώδεις αλλαγές στον μηχανισμό επιλογής των δικαστών ή στον ρόλο της Συμβουλευτικής Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων που αξιολογεί τις υποψηφιότητες.

Οι συγγραφείς της σχολιαζόμενης μελέτης θεωρούν ότι η εκστρατεία του ECLJ επέφερε μια περιορισμένη αλλά πραγματική θεσμική μεταβολή, αναδεικνύοντας τη δυνατότητα συντηρητικών διακρατικών δικτύων να αμφισβητούν την επιρροή των καθιερωμένων φορέων του ευρωπαϊκού συστήματος ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η μεταρρυθμιστική αυτή εξέλιξη αποδίδεται στη συνδυασμένη δράση της πρωτοβουλίας του ECLJ, της πολιτικής κινητοποίησης ορισμένων κρατών και κοινοβουλευτικών εκπροσώπων και της προσπάθειας των θεσμικών παραγόντων να αποτρέψουν μια ευρύτερη κρίση νομιμοποίησης του ΕΔΔΑ.

Φαίνεται, λοιπόν, ότι το ΕΔΔΑ αποτελεί πεδίο ανταγωνισμού διακρατικών νομικών δικτύων, όπου η θεσμική μεταρρύθμιση δεν αποτελεί αποκλειστικά αποτέλεσμα νομικών διεργασιών, αλλά συνδέεται και με ευρύτερες πολιτικές και ιδεολογικές αντιπαραθέσεις.