Τις τελευταίες δεκαετίες ωστόσο, όπου η ελληνοτουρκική προσέγγιση εξακολουθεί να αποτελεί στόχο αλλά και πολύπλοκο σταυρόλεξο, ο ρόλος της οικονομίας στον κατευνασμό των «παθών» είναι ολοένα και πιο ενεργός. Μόνο τυχαίο δεν είναι ότι τις πολιτικές και διπλωματικές προσπάθειες εκτόνωσης των επικίνδυνων για την ειρήνη καταστάσεων συνόδευε ή και κινητοποιούσε ακόμα η «αφύπνιση» της οικονομίας. Από το υψηλότερο επιχειρηματικό επίπεδο της συνεργασίας κολοσσών μέχρι τη μικρότερη τουριστική μονάδα ενός ελληνικού ακριτικού νησιού που υποδέχεται τους Τούρκους τουρίστες, όλοι έπαιζαν τον δικό τους αποτρεπτικό ρόλο.

Αποδείχτηκε ότι η οικονομία, το εμπόριο, οι επενδύσεις, ο τουρισμός μπορούν και μας φέρνουν τελικά πιο κοντά. Τις επικίνδυνες κρίσεις του ’87 όπως και των Ιμίων το ’96 ακολούθησαν περίοδοι σχετικής ηρεμίας, με αισθητή αναθέρμανση της οικονομικής συνεργασίας και των εκατέρωθεν επενδύσεων. Βεβαίως, μια παλιά λαϊκή παροιμία λέει ότι ««ο Τούρκος φίλος δεν πιάνεται». Αλλά οι business δεν έχουν ανάγκη από φιλίες. Θέλουν στόχο, πλάνο πάνω σε επενδυτικές ευκαιρίες και στη βάση του αμοιβαίου συμφέροντος στις αγορές των δύο χωρών. Οι «νόμοι» αυτοί συχνά κατισχύουν ακόμη και των πιο σκληρών ιστορικών αντιπαλοτήτων.

«Είναι η οικονομία, ανόητε», όπως είχε πει ο εμπνευστής της, επικεφαλής της προεκλογικής καμπάνιας του Κλίντον το 1992 και γνωστός πολιτικός αναλυτής, Τζέιμς Κάρβιλ, για να τον αντιγράψει 25 χρόνια αργότερα ο αείμνηστος Βόλφγκανγκ Σόιμπλε. Υποδεικνύοντας τον καταλυτικό ρόλο της οικονομίας στην κίνηση της ανθρωπότητας και την επίδραση σε όλες τις συνιστώσες που τη διατρέχουν και που μπορεί, στην περίπτωσή μας, να υπερβεί στεγανά και εμπόδια αιώνων, διευκολύνοντας την προσέγγιση και των πιο άσπονδων εχθρών. Ας μην ξεχνάμε ότι παρά τη μακροχρόνια κρίση που τη διατρέχει, ιδίως με εξωφρενικούς ρυθμούς πληθωρισμού, η Τουρκία δεν παύει να αποτελεί μια σημαντική διεθνή οικονομική δύναμη: μέλος των G20, με ΑΕΠ 1,1 τρισ. δολαρίων, ανάπτυξη το 2023 στο 4,5% και μια αγορά 90 εκατομμυρίων ανθρώπων.

Η αφετηρία και η ώθηση

Ετσι και τώρα, η προσέγγιση των δύο χωρών είναι εμφανής μετά από μια μακρόχρονη περίοδο εντάσεων που πυροδοτούνταν από τις κατά καιρούς σκοπιμότητες του Ταγίπ Ερντογάν. Με αφετηρία τη συνάντηση του Βίλνιους μεταξύ του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και του Τούρκου προέδρου τον περασμένο Ιούλιο και μετέπειτα σημαντικό ορόσημο την επίσκεψη του κ. Ερντογάν στην Αθήνα τον Δεκέμβριο, η προσπάθεια αναθέρμανσης των διμερών σχέσεων δίνει καρπούς σε όλα τα μέτωπα. Με βασικό όχημά της όμως και την οικονομική, εμπορική και επιχειρηματική συνεργασία, όπου οι δύο χώρες ζουν μία από τις πιο ουσιαστικές περιόδους της τελευταίας 50ετίας. Κυριολεκτικά μια «νέα άνοιξη», λίγες ημέρες πριν τη νέα συνάντηση των δύο ηγετών, αυτή τη φορά στην Αγκυρα, στις 13 Μαΐου.

Οι αριθμοί

Ιδίως από την πλευρά των γειτόνων μας, με την έξοδο πολλών τουρκικών επιχειρήσεων προς δυσμάς και τον επενδυτικό προορισμό Ελλάδα να παίρνει χαρακτηριστικά απόβασης. Από την ενέργεια μέχρι το λιανικό εμπόριο και από το real estate και τον τουρισμό μέχρι τις ιχθυοκαλλιέργειες και τη βιομηχανία, τουρκικές εταιρείες σκανάρουν επενδυτικές προκλήσεις και ευκαιρίες στη χώρα μας και προχωρούν στο διά ταύτα. Ενδεικτικοί, όσο και αποκαλυπτικοί της νέας πραγματικότητας και των προοπτικών που διαμορφώνονται, πάντα υπό την αίρεση της διατήρησης του κλίματος προσέγγισης, οι αριθμοί:

– Το 2022 το διμερές εμπόριο ανήλθε στα 5,4 δισ. ευρώ. Τα 2,5 δισ. ελληνικές εξαγωγές στην Τουρκία και τα 2,9 δισ. εισαγωγές απ’ αυτήν. Αύξηση 18,4% έναντι του 2021. Μητσοτάκης και Ερντογάν στην Αθήνα ανέβασαν τον πήχη στα 10 δισ. δολάρια για τα επόμενα χρόνια.

– Μεταξύ 2002-2021 η Ελλάδα προχώρησε σε άμεσες επενδύσεις 7 δισ. δολαρίων στην Τουρκία, δηλαδή το 3,9% των διεθνών επενδύσεων στη γείτονα, όπου δραστηριοποιούνται 61 ελληνικές εταιρείες. Ανάμεσά τους Τιτάν, Intralot, Chipita, Alumil, Πλαστικά Κρήτης, Isomat, Kleemann, Ελληνικοί Λευκόλιθοι, Καρέλια κ.ά.

– Η Ελλάδα είναι στη 10η θέση των χωρών που υποδέχονται της τουρκικές εξαγωγές, ενώ η Τουρκία στην 5η μεταξύ των πελατών των ελληνικών προϊόντων.

– Το μέτρο της τουριστικής βίζας-εξπρές για Τούρκους επισκέπτες σε 10 νησιά του ανατολικού Αιγαίου έχει ήδη οδηγήσει σε τριπλασιασμό αφίξεων από τη γείτονα.

Στο retail

Η αγορά του retail συνιστά τον τομέα με την πιο εμφατική κινητικότητα τουρκικών εταιρειών προς την Ελλάδα το τελευταίο διάστημα. Ενα κύμα ισχυρών αλυσίδων με υψηλές φιλοδοξίες έχει ξεκινήσει «αποβατική εκστρατεία» στη χώρα μας.

Σε θέση ατμομηχανής η διεθνής αλυσίδα ένδυσης LC Waikiki, η «τουρκική Zara» όπως αποκαλείται, η οποία προσώρας διαθέτει 12 καταστήματα διασπαρμένα σε όλη την Ελλάδα (Αθήνα, Πειραιάς, Πάτρα, Ηράκλειο, Αλεξανδρούπολη, Λάρισα κ.α.) με πλάνο ανάπτυξης έως και 30 μέχρι και το 2026. Διαθέτοντας 950 καταστήματα σε 46 χώρες, η φιλοδοξία της είναι να αποτελέσει τον τρίτο κορυφαίο παίκτη σε ένδυση, υπόδηση και αξεσουάρ στην Ευρώπη, ανταγωνιζόμενη ευθέως τους Ισπανούς της Inditex (Zara κ.λπ.) και τους Σουηδούς της H&M. Το μότο της φιλοσοφίας της είναι «όλοι αξίζουν να ντύνονται καλά».

Με έσοδα στα 34,1 δισ. δολάρια πέρυσι και εξάπλωση της αλυσίδας μέχρι και τη Λατινική Αμερική, ο ιδιοκτήτης της Μουσταφά Κιουτσούκ βιώνει μια περίοδο εκτόξευσης της προσωπικής του περιουσίας που αγγίζει τα 2 δισ. δολάρια και τον κατατάσσει αυτή την εβδομάδα στο Νο 1632 της λίστας «Forbes». Από την Ελλάδα, τα έσοδα του 2022 διαμορφώθηκαν σε 23,1 εκατ. ευρώ, διπλάσια του 2021.

Με 5 καταστήματα στην Αθήνα, η αλυσίδα λευκών ειδών και διακόσμησης Madame Coco έχει κλείσει 4 χρόνια στην ελληνική αγορά. Ιδρύθηκε το 2011 από τον Τουργκούτ Αϊντίν, έγινε γρήγορα ισχυρή διεθνής αλυσίδα στον κλάδο, με 391 καταστήματα σε 19 χώρες και ετήσια έσοδα 722 εκατ. δολάρια.

Μια ακόμη τουρκική αλυσίδα ένδυσης, η Colin’s του Eroglu Holdings Group, σχεδιάζει την περαιτέρω ανάπτυξη δικτύου καταστημάτων στην ελληνική αγορά. Αποτελεί σημαντική δύναμη στο εμπόριο ενδυμάτων με πάνω από 600 καταστήματα σε 38 χώρες. Στην Ελλάδα η παρουσία της εντοπίζεται προς το παρόν σε επιλεγμένα σημεία (Εμπορικό Κέντρο Σπάτων, Πάτρα κ.α.).

Με επόμενο σταθμό την Αθήνα, μετά την Αλεξανδρούπολη και τη Θεσσαλονίκη, αναπτύσσεται και η τουρκική αλυσίδα εσωρούχων Penti. Βρίσκεται στο Νο 3 των βιομηχανιών καλτσών στην Ευρώπη, παράγοντας 80 εκατομμύρια ζεύγη ετησίως, λειτουργώντας ένα σύνολο 600 καταστημάτων, τα 200 εκτός Τουρκίας, σε 34 χώρες.

Εδώ και σχεδόν 2 χρόνια η Vakko, μεταξύ των κορυφαίων οίκων μόδας και luxury προϊόντων στην Τουρκία, με διαδρομή 90 χρόνων, έχει ανοίξει θυγατρική και στην Ελλάδα, χωρίς όμως έκτοτε να κάνει το επόμενο βήμα. Εχει σχεδιάσει τις στολές για το προσωπικό της Turkish Airlines, αλλά και για την εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της Τουρκίας.

Σε αντίθετες τροχιές οι δύο κορυφαίοι όμιλοι

Βεβαίως υπάρχουν οι μεγαλύτερες άμεσες τουρκικές επενδύσεις στην Ελλάδα. Τη δεκαετία του 2010, εποχή της μεγάλης κρίσης, δύο κορυφαίοι τουρκικοί όμιλοι, ο Koc και η Dogus, ανταγωνίστηκαν σκληρά σε εξαγορές στη χώρα μας. Αλλά τώρα κινούνται σε αντίθετες τροχιές.

Ο όμιλος Koc μεταξύ άλλων απέκτησε την Avis Greece στα τέλη του 2017 έναντι 318,1 εκατ. ευρώ. Τα κέρδη του είναι εντυπωσιακά. Ο συνολικός κύκλος εργασιών της εταιρείας παρουσίασε αύξηση κατά 17,1% το 2022 σε σχέση με το 2021, στα 234,9 εκατ. ευρώ, με κέρδη προ φόρων στα 32 εκατ. Μιλάμε για μία από τις ισχυρότερες οικογένειες της Τουρκίας, με σαφή κεμαλική προσήλωση, με την περιουσία του Μουσταφά Ραχμί Κοτς να ανέρχεται στα 3,1 δισ. δολάρια, που τον έφεραν την περασμένη εβδομάδα στο Νο 1056 της λίστας «Forbes». Ο όμιλος Koc Holdnigs έχει πάνω από 130.000 εργαζομένους και πάνω από 100 εταιρείες (διυλιστήρια, αυτοκινητοβιομηχανία Tofas κ.ά.) κάτω από την ομπρέλα του. Στην ιδιοκτησία του και η μαρίνα Μυτιλήνης, καθώς και κάποια ακόμη ακίνητα στο νησί.

Στον αντίποδα, ο όμιλος Dogus του επίσης δισεκατομμυριούχου Φερίτ Σαχένκ, που την περασμένη δεκαετία είχε σπουδαία παρουσία στην Ελλάδα. Στον κατασκευαστικό κλάδο, τουριστικά projects και μαρίνες στη χώρα μας, έχοντας μέχρι το μισό «Χίλτον», τον μισό «Αστέρα» και τις μαρίνες Βουλιαγμένης, Φλοίσβου, Γουβιών Κέρκυρας, Λευκάδας και Ζέας, έχει μειώσει στο ελάχιστο το ελληνικό επενδυτικό του αποτύπωμα, μόλις σε μία εταιρεία παροχής συμβουλευτικών υπηρεσιών, ισχνής λειτουργίας.

Βιομηχανία και ενεργειακά projects

Μια αρκετά προβεβλημένη επένδυση των Τούρκων στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια είναι αυτή του 74χρονου Νιγιαζί Ονέν της Dardanel Onentas, εισηγμένης στο Χρηματιστήριο της Κωνσταντινούπολης, η οποία απέκτησε στα μέσα του 2022 την εταιρεία κατεψυγμένων αλιευμάτων Καλλιμάνης και δύο εργοστάσιά της έναντι περίπου 10 εκατ. ευρώ με ισχυρό κούρεμα των δανείων της. Στόχος της είναι η μέσω Ελλάδας είσοδός της και σε άλλες ευρωπαϊκές αγορές. Εξι μήνες μετά, με επενδύσεις και είσοδο σε νέες κατηγορίες προϊόντων, ξεκίνησε να ανακτά τα χαμένα μερίδιά της στην ελληνική αγορά ώστε να ξαναγίνει ένα ισχυρό brand. Απέχει πάντως ακόμη αρκετά.

Την ίδια ώρα, μια ιστορική βιομηχανία της Θεσσαλονίκης, η Μακεδονική Εταιρεία Χάρτου (πρώην ΜΕΛ), έχει περάσει στα χέρια του τουρκικού ομίλου Pak Group. Ενός κολοσσού, καθότι τέταρτος μεγαλύτερος κατασκευαστής χαρτονιού στην Ευρώπη. Σήμερα παράγει 120.000 τόνους χαρτονιού και εξάγει το 50% της παραγωγής της με έσοδα άνω του μισού δισ. δολαρίων. Η πρώην Μακεδονική Εταιρεία Λαδόπουλου ιδρύθηκε το 1964. Το 1981 πέρασε στον Οργανισμό Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων και το 1998 ο κ. Οικονόμου, επικεφαλής ομάδας επενδυτών, απέκτησε την εταιρεία-leader στον κλάδο της, με μεγάλη ακίνητη περιουσία, αλλά λόγω της κρίσης και της αδυναμίας χρηματοδότησης από τις τράπεζες οδηγήθηκε στην πώληση. Παράγει χαρτόνια συσκευασίας για τρόφιμα (πίτσες, γλυκά, γιαούρτια κ.ά.).

Παραπλήσια της ΜΕΛ, επένδυση 28 εκατ. ευρώ για τη δημιουργία της μονάδας παραγωγής χαρτοκιβωτίων Nova Packaging στη Βιομηχανική Περιοχή της Σίνδου προχώρησε ο τουρκικός όμιλος Eren Holding. Ο εν λόγω, με 36 θυγατρικές, δραστηριοποιείται εκτός από το χαρτί, στη συσκευασία, την ενέργεια, την κλωστοϋφαντουργία, την τσιμεντοβιομηχανία και το λιανεμπόριο.

Μακεδονία

Παράλληλα, την αγορά της Ανατολικής Μακεδονίας ιχνηλατούν τουρκικοί ενεργειακοί όμιλοι με στόχο την πραγματοποίηση επενδύσεων ύψους πολλών εκατομμυρίων ευρώ για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από αέριο σε συνεργασία με Ελληνες εταίρους. Κατεύθυνση στην οποία έδωσε ισχυρή ώθηση το ειδικό μνημόνιο κατανόησης που υπεγράφη τον Δεκέμβριο στην Αθήνα, στο περιθώριο του Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας των δύο χωρών, μεταξύ των επικεφαλής των διαχειριστών μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας των δύο πλευρών (ΑΔΜΗΕ, TEIAS) για τη σύνδεση της γραμμής Μπαμπαεσκί – Νέας Σάντας.

Σύμφωνα με τον πρόεδρο του Ελληνοτουρκικού Επιμελητηρίου Βορείου Ελλάδος, Δημήτρη Συμεωνίδη, υπάρχει προχωρημένο στάδιο διαπραγματεύσεων με δύο τουρκικούς ομίλους για ισάριθμες ενεργειακές επενδύσεις, ύψους περίπου 100 εκατ. ευρώ η καθεμιά. Εντονο επενδυτικό ενδιαφέρον εξάλλου για την ελληνική αγορά ΑΠΕ δείχνουν και άλλοι Τούρκοι επιχειρηματίες. Ο όμιλος Goktekinenergji, που συγκαταλέγεται στις 10 πιο γρήγορα αναπτυσσόμενες εταιρείες στην Τουρκία, έχει πάρει άδειες παραγωγής και αναπτύσσει 3 μεγάλα φωτοβολταϊκά projects στην Αμφίκλεια κοντά στα Καμένα Βούρλα, 260 MW, 220 MW και 120 MW αντίστοιχα. Για το τρίτο, μάλιστα, έχει ζητήσει τροποποίηση της άδειας προκειμένου να προσθέσει και άδεια αποθήκευσης ενέργειας.

Αντίστοιχα, ο όμιλος Polat Holding, που ανήκει στον μεγιστάνα Αντνάν Πολάτ, πρώην ιδιοκτήτη της Γαλατά Σαράι, ενδιαφέρεται να επενδύσει στις ΑΠΕ στη χώρα μας. Ο κ. Πολάτ το γνωστοποίησε -μαζί με τη χαρά του για την επαγγελματική άφιξη των… Εργκίν Αταμάν και Φατίχ Τερίμ στην Αθήνα- στο πλαίσιο του ελληνοτουρκικού επιχειρηματικού φόρουμ που πραγματοποιήθηκε στις 2 Φεβρουαρίου στην Κωνσταντινούπολη, με συμμετοχή δεκάδων σημαντικών Τούρκων και Ελλήνων επιχειρηματιών. Πέραν της ενέργειας, όπου στη γείτονα έχει πραγματοποιήσει επενδύσεις 1 δισ. δολαρίων σε ΑΠΕ, διαθέτοντας αιολικά πάρκα 708 MW, η Polat Holding εξετάζει επενδυτικές ευκαιρίες στην Ελλάδα στο real estate και το εμπόριο.

Παραγωγική παρουσία στην Ελλάδα έχει επίσης η Polisan Holdings στη ΒΙΠΕ Βόλου, έχοντας εξαγοράσει από το 2013 το 100% των εγκαταστάσεων παραγωγής πολυαιθυλίνης της εταιρείας Artenius Hellas. Ανήκει στην οικογένεια Μπιτλίς που ξεκίνησε τις εμπορικές της δραστηριότητες στον κλωστοϋφαντουργικό κλάδο το 1956, για να επεκταθεί στα χημικά, βαφή, διαχείριση λιμένων, real estate κ.λπ., ξεκινώντας τις εξαγορές της στο εξωτερικό από την ελληνική εταιρεία. Επίσης η Suoz Energy, που ανήκει στους γιους της πρώην πρωθυπουργού (επί Ιμίων) Τανσού Τσιλέρ εξαγόρασε στα μέσα του 2018 τα εργοστάσια κατασκευής φωτοβολταϊκών πάνελ δύο εταιρειών, της Piritium Α.Ε. και της Silcio Α.Ε., με στόχο όμως τη μεταφορά της μίας έστω μονάδας στην Τουρκία.

Ενώ στη Θεσσαλονίκη ήδη «αποβιβάστηκαν» η μεγαλύτερη τουρκική αλυσίδα ζαχαροπλαστείων (310 καταστήματα), η Mado, με 2 καταστήματα και οι φούρνοι «Smyrna Boyoz», φέρνοντας στη συμπρωτεύουσα τα boyoz, ονομαστά γλυκίσματα της Σμύρνης.

Real estate στα νησιά

Σε πολλά νησιά, κυρίως του Αιγαίου, αλλά όχι μόνο, υπάρχουν εγκατεστημένες ή εξελίσσονται τουρκικές επενδύσεις και δραστηριότητες μικρών και μεγάλων τουρκικών επιχειρήσεων. Η παρουσία τους διαρκώς διευρύνεται με μεγαλύτερο ενδιαφέρον στην αγορά ακινήτων και τον τουρισμό (καταλύματα και εστίαση). Πρόκειται για σχετικά μικρές αλλά πολλές επενδύσεις, οι οποίες πραγματοποιούνται και μέσω εταιρειών συμμετοχών, όπου εμφανίζονται και αραβικά ή ακόμα και αμερικανικά κεφάλαια, με συνέπεια να μην εντοπίζονται και τόσο εύκολα από τα ραντάρ της αγοράς και να μην αποτυπώνονται με ακρίβεια από τα επίσημα στατιστικά στοιχεία. Υπολογίζονται πάντως αθροιστικά γύρω στο διόλου ευκαταφρόνητο 1 δισ. ευρώ.

Παραδείγματα, αυτά της Akfen Συμμετοχών που δραστηριοποιείται στην αγροτική παραγωγή και που εμφανίστηκε πέρυσι στη Χίο να αγοράζει εκτάσεις έναντι 20 εκατ. ευρώ. Η Cengiz Holding νωρίτερα συμμετείχε σε οδικό project στη Ρόδο, η Limak στην κατασκευή έργου στο αεροδρόμιο Σάμου, ενώ η Yildirim Holding κατασκευάζει εργοστάσιο πλαστικών στην Κέρκυρα.

Επίσης, στο Μεγανήσι επενδύει ο Χαλίτ Τσινγκιλίογλου, ένα από τα μεγάλα επιχειρηματικά ονόματα της Τουρκίας, με έδρα του ομίλου του το Λονδίνο και δραστηριότητες σε ενέργεια, τράπεζες, ασφαλιστική αγορά, real estate σε πολλές χώρες της Ευρώπης και της Ασίας. Μόνιμος κάτοικος του πριγκιπάτου του Μονακό, με τη σύζυγό του ίδρυσαν την εταιρεία Meganisi Hidden Resort, με αντικείμενο τις υπηρεσίες ενοικίασης ακινήτων και καταλυμάτων, με προοπτική επέκτασης στον κλάδο της φιλοξενίας και σε άλλους δημοφιλείς ελληνικούς προορισμούς. Σε επέκταση εξάλλου των δραστηριοτήτων της στην Ελλάδα προχωρεί και η Ziraat Bank, με παρουσία σε Αθήνα, Ξάνθη και Κομοτηνή. Κατέχει το πιο διαδεδομένο τραπεζικό δίκτυο στην Τουρκία, με 24.556 υπαλλήλους, 1.751 καταστήματα στη γείτονα, συν άλλα 80 σε 18 χώρες του εξωτερικού.

Η τουριστική βίζα-εξπρές

Τριπλασιασμό των αφίξεων Τούρκων τουριστών σε πέντε νησιά του Αιγαίου, σε σχέση με το πρώτο δεκαήμερο του Απριλίου 2023, επέφερε η εφαρμογή της επταήμερης βίζας-εξπρές. Το μέτρο, στη βάση της συμφωνίας Μητσοτάκη – Ερντογάν, εφαρμόζεται από τις 31 Μαρτίου σε Λέσβο, Χίο, Σάμο, Κω, Ρόδο, ενώ από την επόμενη Τρίτη θα επεκταθεί σε Λήμνο, Λέρο, Σύμη, Κάλυμνο και Καστελόριζο. Ο ίδιος ο κ. Μητσοτάκης από τη Λέσβο πριν από δέκα ημέρες ανέφερε με εμφανή ικανοποίηση πως «το πρόγραμμα αυτό είναι η έμπρακτη επιβεβαίωση ότι η προσέγγιση Ελλάδας και Τουρκίας έχει απτά πραγματικά αποτελέσματα – πρώτα και πάνω απ’ όλα για τους νησιώτες μας, οι οποίοι είναι και οι πρώτοι που θέλουν να ζούμε σε συνθήκες ειρήνης και ασφάλειας με τον γείτονά μας και να έχουμε προφανώς και τα οικονομικά οφέλη από αυτή την τακτική επικοινωνία».

Στόχος των δύο πλευρών, όπως διατυπώθηκε και τον Δεκέμβριο στην Αθήνα και επαναβεβαιώθηκε στο Φόρουμ της Κωνσταντινούπολης, είναι οι σχεδόν 600.000 Ελληνες και ισάριθμοι Τούρκοι τουρίστες που επισκέπτονται μέσω ξηράς κυρίως την Τουρκία οι μεν και μέσω θάλασσας την Ελλάδα οι δε αντίστοιχα κάθε χρόνο, να αυξηθούν στο 1 εκατομμύριο εκατέρωθεν.