Γράφει η Μαριάνα Συμεωνίδη

Πώς γίνεται η Ελλάδα να στηρίζει κατηγορηματικά την Ουκρανία απέναντι στη ρωσική εισβολή, αλλά να μην επιδεικνύει ανάλογη σθεναρότητα για την τουρκική εισβολή και κατοχή στην Κύπρο; Και γιατί, παρά τη στρατιωτική και διπλωματική βοήθεια που παρείχε στο Κίεβο, βρέθηκε απούσα από κρίσιμες ευρωπαϊκές διαβουλεύσεις για τον ίδιο πόλεμο; Αυτά τα ερωτήματα αναδεικνύουν οξείες αντιφάσεις στην ελληνική εξωτερική πολιτική, που δεν μπορούν να περάσουν απαρατήρητες. Μια κραυγαλέα δυσαρμονία αναδύεται στο διεθνές περιβάλλον με ένα ζήτημα εξίσου θεμελιώδες για τον Ελληνισμό – τη μισού αιώνα πληγή της Κύπρου, να παραμένει διχοτομημένη υπό τουρκική κατοχή.

Η ανάλυση που ακολουθεί, μέσα από το πρίσμα του ρεαλισμού στις διεθνείς σχέσεις, διερευνά πώς η θέση της Ελλάδας στον πόλεμο της Ουκρανίας αντανακλά τις δυναμικές της διεθνούς ισχύος και γιατί η επιρροή ενός κράτους εξαρτάται από τη διπλωματική και στρατηγική του εμβέλεια.

Η ρωσική οπτική: ΝΑΤΟ, Ουκρανία και “κόκκινες γραμμές”

Για να γίνει κατανοητή η ελληνική στάση, πρέπει πρώτα να αποσαφηνιστεί το ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο που προκάλεσε τον πόλεμο. Από ρεαλιστική σκοπιά, η Ρωσία αισθάνθηκε ολοένα μεγαλύτερη πίεση και απειλή από την προοπτική ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ. Ήδη από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η Μόσχα είχε λάβει διαβεβαιώσεις ότι το ΝΑΤΟ δεν θα επεκταθεί “ούτε μια ίντσα προς ανατολάς” πέραν των συνόρων της ενωμένης Γερμανίας​ (National Security Archive, 2017).

Παρότι αυτές οι διαβεβαιώσεις δεν αποτυπώθηκαν σε επίσημη συνθήκη, στη ρωσική συνείδηση λειτούργησαν ως de facto συμφωνία. Η απόφαση του ΝΑΤΟ στη Σύνοδο του Βουκουρεστίου το 2008, που χαιρέτισε τις ευρωατλαντικές φιλοδοξίες της Ουκρανίας και της Γεωργίας και διακήρυξε ότι «οι χώρες αυτές θα γίνουν μέλη του ΝΑΤΟ» στο μέλλον (NATO 2008), αποτέλεσε σημείο καμπής​. Η Ρωσία εξέλαβε αυτή τη δήλωση ως ευθεία παραβίαση του πνεύματος των υποσχέσεων του 1990 και ως απειλή για τη δική της ασφάλεια.

Από την ρεαλιστική οπτική, δεν προκαλεί έκπληξη ότι η Ρωσία αντέδρασε δυναμικά: πρώτα με τον πόλεμο στη Γεωργία το 2008 και στη συνέχεια, μετά την ανατροπή φιλορωσικής ηγεσίας στο Κίεβο το 2014, με την προσάρτηση της Κριμαίας και την υποστήριξη αυτονομιστών στο Ντονμπάς. Όταν οι δυτικές χώρες συνέχισαν να εξετάζουν το ενδεχόμενο ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ και να ενισχύουν τους δεσμούς τους με το Κίεβο, η ρωσική ηγεσία θεώρησε ότι πλησίαζε μια “κόκκινη γραμμή”. Ο θεωρητικός John Mearsheimer συνοψίζει την κατάσταση: «Η τραγική αλήθεια είναι ότι αν η Δύση δεν είχε επιδιώξει την επέκταση του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία, είναι απίθανο να υπήρχε πόλεμος σήμερα και η Κριμαία θα ήταν ακόμη μέρος της Ουκρανίας», υποστηρίζοντας ότι οι ΗΠΑ έπαιξαν κεντρικό ρόλο στο να οδηγηθεί η κατάσταση στη σύγκρουση​ (Cognosco Team 2023).

Φυσικά, τίποτα από αυτά δεν νομιμοποιεί την ρωσική εισβολή – η οποία αποτελεί παραβίαση της κυριαρχίας της Ουκρανίας – αλλά εξηγεί γιατί η Μόσχα ήταν διατεθειμένη να ρισκάρει μια τόσο μεγάλη σύρραξη. Η Ουκρανία είχε αποκτήσει για τη Ρωσία ανάλογη σημασία με εκείνη που έχει η Κούβα για τις: ένας γείτονας ο οποίος σε περίπτωση που ενταχθεί σε αντίπαλο στρατόπεδο, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως ορμητήριο εναντίον της. Επομένως, μέσα από τον φακό του ρεαλισμού, η έναρξη του πολέμου το Φεβρουάριο του 2022 μπορεί να ιδωθεί ως αποτυχημένη έκβαση μιας μακρόχρονης διαπάλης ισχύος ανάμεσα στο ΝΑΤΟ και τη Ρωσία, όπου η τελευταία αποφάσισε να αποτρέψει διά της βίας την περαιτέρω συρρίκνωση της δικής της ζώνης ασφάλειας.

Η θέση της Ελλάδας

Είναι γνωστό ότι οι ελληνορωσικές σχέσεις έχουν βαθιές ρίζες, στηριζόμενες σε ιστορικούς, θρησκευτικούς και πολιτισμικούς δεσμούς. Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, η Ελλάδα προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα στην ένταξή της στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ και σε μια «ειδική συνεργασία» με τη Ρωσία​ (Manoli 2025).

Ωστόσο, από την πρώτη ημέρα της εισβολής (24 Φεβρουαρίου 2022), η ελληνική κυβέρνηση κατέστησε σαφή τη θέση της. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης καταδίκασε την επίθεση, δηλώνοντας ότι «η Ελλάδα σέβεται την εδαφική ακεραιότητα, κυριαρχία και ανεξαρτησία όλων των χωρών και συνεπώς καταδικάζει αναθεωρητικές ενέργειες που αντιβαίνουν αυτές τις αξίες»​ (Proto Thema, 2022). Ως χώρα-μέλος της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, η Ελλάδα συντονίστηκε από την πρώτη στιγμή με τους εταίρους της για κοινή αντίδραση απέναντι σε αυτή την «πρωτοφανή ρωσική πρόκληση»​.

 Οι Ελληνικές κινήσεις από το 2022 μέχρι σήμερα

• Φεβρουάριος – Μάρτιος 2022: Άμεση καταδίκη και πρώτη βοήθεια. Μέσα σε ώρες από την εισβολή, η Ελλάδα έλαβε σαφή θέση υπέρ της Ουκρανίας. Σε έκτακτη σύσκεψη του Κυβερνητικού Συμβουλίου Εξωτερικών και Άμυνας (ΚΥΣΕΑ), αποφασίστηκε να αποσταλεί αμυντική βοήθεια στην Ουκρανία​. Έτσι, η Ελλάδα έγινε μία από τις πρώτες χώρες της ΕΕ που έστειλαν στρατιωτικό υλικό στο Κίεβο​ (Stamouli, 2022).  Συγκεκριμένα, εστάλησαν δύο μεταγωγικά αεροσκάφη C-130 με φορτίο φορητού οπλισμού και πυρομαχικών: μεταξύ άλλων 20.000 Καλάσνικοφ τυφέκια και φορητά αντιαρματικά όπλα τύπου RPG-18 (σοβιετικής κατασκευής)​ (Janovsky et al. 2023). ​Τα όπλα αυτά προέρχονταν από ελληνικά αποθέματα – μια ιστορική απόφαση, καθώς σηματοδοτούσε την πρώτη φορά που η Ελλάδα έστελνε όπλα σε χώρα εν μέσω πολέμου.

Σημειώνεται ότι η κίνηση αυτή δεν ήταν ανέφελη στο εσωτερικό: μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινής γνώμης και η αντιπολίτευση εξέφρασαν επιφυλάξεις, φοβούμενοι εμπλοκή της Ελλάδας ή αντίποινα από τη Ρωσία. Δημοσκοπήσεις τον Μάρτιο 2022 έδειξαν περίπου 70% των πολιτών να κρίνουν λάθος την αποστολή όπλων​ (Stamouli 2022).

• Άνοιξη – Καλοκαίρι 2022: Διπλωματική δραστηριότητα και ανθρωπιστική βοήθεια. Παράλληλα με τη στρατιωτική συνδρομή, η Ελλάδα ανέπτυξε έντονη διπλωματική κινητικότητα υπέρ της Ουκρανίας. Ο υπουργός Εξωτερικών Δένδιας επισκέφθηκε επανειλημμένα την Οδησσό μεταφέροντας ανθρωπιστική βοήθεια και προβάλλοντας το ενδιαφέρον για την ελληνική κοινότητα. Παράλληλα, η Ελλάδα ψήφισε υπέρ όλων των σχετικών ψηφισμάτων του ΟΗΕ που καταδίκασαν τη ρωσική εισβολή και συστρατεύθηκε με τις ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες στήριξης προς το Κίεβο.

Η Αλεξανδρούπολη, από ένα σχετικά ήσυχο επαρχιακό λιμάνι, μετατράπηκε σε ζωτικό κόμβο ανεφοδιασμού των δυνάμεων του ΝΑΤΟ στα δυτικά σύνορα της Ουκρανίας​. Άρματα μάχης M1 Abrams των ΗΠΑ παρατάσσονται στο λιμάνι της Αλεξανδρούπολης, το οποίο εξελίχθηκε σε κομβικό σημείο μεταφοράς νατοϊκού υλικού προς την Ουκρανία (Evros News 2023)

• Φθινόπωρο 2022: Ανταλλαγή τεθωρακισμένων και ενίσχυση Ουκρανίας. Καθώς ο πόλεμος παρατεινόταν, η Ελλάδα συμμετείχε σε ένα σχήμα στήριξης, το λεγόμενο “Ringtausch” που οργάνωσε η Γερμανία. Σύμφωνα με αυτό, η Ελλάδα θα παρέδιδε στον ουκρανικό στρατό παλιά σοβιετικά τεθωρακισμένα οχήματα πεζικού BMP-1 από τα αποθέματά της, και σε αντάλλαγμα η Γερμανία θα της προμήθευε σύγχρονα γερμανικά τεθωρακισμένα Marder. Η συμφωνία αυτή υλοποιήθηκε: από τον Οκτώβριο του 2022 άρχισαν οι παραδόσεις και συνολικά 40 ελληνικά BMP-1A1 στάλθηκαν στην Ουκρανία​ (Janovsky et al. 2023).
• 2023: Συνεχής στήριξη και υψηλόβαθμες επαφές. Το 2023 η ελληνική κυβέρνηση διατήρησε την υποστήριξή της, ενώ παράλληλα καλλιέργησε τις σχέσεις της με το καθεστώς Ζελένσκι. Παράλληλα, η Ελλάδα συμμετείχε σε προγράμματα εκπαίδευσης Ουκρανών στρατιωτικών, με Έλληνες αξιωματικούς να λαμβάνουν μέρος στην εκπαίδευση Ουκρανών ειδικών δυνάμεων, πληρωμάτων αρμάτων μάχης Leopard-2 και πιλότων F-16 στο πλαίσιο των ΝΑΤΟϊκών προσπαθειών​ (Janovsky et al. 2023). Επιπλέον, το ελληνικό κράτος ανέλαβε τη νοσηλεία και αποκατάσταση τραυματισμένων Ουκρανών στρατιωτών σε ελληνικά νοσοκομεία​.
• Χειμώνας 2023-24: Εμβάθυνση αμυντικής συνεργασίας και ανταλλάγματα. Τον Ιανουάριο 2024, κατά την επίσκεψη του Αμερικανού ΥΠΕΞ Antony Blinken στην Αθήνα, συμφωνήθηκε ένα πακέτο όπου η Ελλάδα θα μεταβιβάσει επιπλέον οπλικά συστήματα σοβιετικής προέλευσης στην Ουκρανία, ενώ οι ΗΠΑ θα της παράσχουν χρηματοδότηση και προηγμένο εξοπλισμό. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με ανοιχτές πηγές, η Ελλάδα δέχτηκε να παραδώσει οπλικά συστήματα με αντάλλαγμα 200 εκατ. δολάρια αμερικανικής στρατιωτικής χρηματοδότησης και την προώθηση της αγοράς μαχητικών F-35 από την ελληνική Πολεμική Αεροπορία​ (Domingo, 2024).
• Μάρτιος 2024: Επίσκεψη Μητσοτάκη στην Ουκρανία. Στις 6 Μαρτίου 2024, ο Μητσοτάκης μετέβη στην Οδησσό και συναντήθηκε με τον Πρόεδρο Ζελένσκι όπου επιβεβαίωσε δια ζώσης την «ακλόνητη δέσμευση της Ελλάδας να σταθεί στο πλευρό της Ουκρανίας», δηλώνοντας: «Η παρουσία μου εδώ αντανακλά τον σεβασμό όλου του ελεύθερου κόσμου προς τον λαό σας και υπογραμμίζει την προσήλωση της Ελλάδας να παραμείνει δίπλα σας»​ (The Greek Herald 2024). Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά τη διάρκεια αυτής της επίσκεψης σημειώθηκε επίθεση με ρωσικό πύραυλο πολύ κοντά στη συνοδεία των δύο ηγετών (μερικές εκατοντάδες μέτρα μακριά) (Kyiv Post 2024), υπογραμμίζοντας τους κινδύνους που αναλάμβανε και προσωπικά η ελληνική ηγεσία στην επίδειξη αλληλεγγύης​.
• 2025: Συνεχής στήριξη υπό νέες συνθήκες. Η εκλογή του νέου Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, μετέβαλε όλες τις διεθνείς ισορροπίες έχοντας εκφράσει πιο επιφυλακτική στάση για την υποστήριξη προς την Ουκρανία. Μετά από τις εξελίξεις μεταξύ Τράμπ-Ζελένσκι, ο Κυριάκος Μητσοτάκης ήταν μεταξύ αυτών που επιβεβαίωσαν άμεσα στον Ζελένσκι ότι η ευρωπαϊκή στήριξη παραμένει αμετακίνητη. Σε τηλεφωνική επικοινωνία τους, ο Έλληνας πρωθυπουργός επανέλαβε στον Ουκρανό πρόεδρο πως «μόνο η Ουκρανία έχει το δικαίωμα να αποφασίσει για το αποδεκτό ειρηνευτικό πλαίσιο και τίποτα δεν μπορεί να αποφασιστεί για την Ουκρανία χωρίς την Ουκρανία»​. ​

Τελικά η Ελλάδα παρέσχε σταθερή οικονομική στρατιωτική κα ανθρωπιστική βοήθεια στην Ουκρανία, επειδή αυτό συμβάδιζε με τα συμφέροντά της;

Εάν θεωρήσουμε ότι η Ελλάδα λειτούργησε με γνώμονα τα εθνικά συμφέροντα, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τους παρακάτω ενδεχόμενους λόγους για τους οποίους μπορεί να προέβη σε αυτές τις ενέργειες:

• Συμμαχική Αξιοπιστία & Αποτροπή: Η Ελλάδα θέλησε να προβάλει εαυτόν ως αξιόπιστο σύμμαχο της Δύσης, ειδικά σε μια συγκυρία που η ενότητα του ΝΑΤΟ δοκιμαζόταν. Ενισχύοντας τη θέση της εντός της Συμμαχίας, δυνητικά θα αύξανε και τη στήριξη που θα λάμβανε η ίδια σε περίπτωση κρίσης με την Τουρκία. Μπορεί η ελληνική κυβέρνηση να εκτίμησε ότι η σταθερή στοίχιση με ΕΕ/ΝΑΤΟ στην ουκρανική κρίση θα θωρακίσει τη χώρα διπλωματικά για τα δικά της ζητήματα ασφάλειας;
• Ομογένεια στην Ουκρανία: Ένας σημαντικός λόγος θα ήταν και η παρουσία σημαντικής ελληνικής ομογένειας στην Ουκρανία, ιδίως στην περιοχή της Μαριούπολης. Στις πρώτες ημέρες του πολέμου, τουλάχιστον 10 ομογενείς Έλληνες σκοτώθηκαν από ρωσικούς βομβαρδισμούς κοντά στη Μαριούπολη​.
• Ενεργειακή και οικονομική ασφάλεια: Μια ρωσική νίκη στην Ουκρανία θα ενίσχυε πιθανώς τη Ρωσία και τους συμμάχους της, κάτι που θα μπορούσε να έχει δυσμενείς συνέπειες για την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης και της Ελλάδας. Ήδη, η κρίση αύξησε δραματικά τις τιμές φυσικού αερίου το 2022, επηρεάζοντας παντοιοτρόπως την ελληνική οικονομία. Η Ελλάδα συμμετείχε στις ευρωπαϊκές αποφάσεις για απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο και στήριξε τις επιβαλλόμενες κυρώσεις, παρόλο που ήξερε ότι βραχυπρόθεσμα πιθανόν να  πλήττονταν και τα δικά της συμφέροντα (ναυτιλία, τουρισμός, ενεργειακό κόστος).
• Προηγούμενο διεθνούς δικαίου: Η αντίθεση της Ελλάδας στη ρωσική εισβολή μπορεί να οφείλεται στην επιδίωξη μη δημιουργίας επικίνδυνων προηγούμενων ανοχής σε κατακτήσεις εδαφών με τη βία. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει εδώ και δεκαετίες την de facto τουρκική κατοχή στο βόρειο τμήμα της Κύπρου, ενώ έχει συνεχή τριβή με την τουρκική επιθετικότητα στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Το τελευταίο που θα ήθελε η Αθήνα είναι να νομιμοποιηθεί διεθνώς η λογική ότι “ο ισχυρός επιβάλλεται δια της βίας και η διεθνής κοινότητα το αποδέχεται”. Επομένως, η υποστήριξη της Ουκρανίας και της αρχής ότι τα σύνορα δεν πρέπει να αλλάζουν με πόλεμο, εξυπηρετεί και την ελληνική θέση απέναντι στον τουρκικό αναθεωρητισμό.

Το παράδοξο της Κύπρου: Διπλή μέτρηση αρχών;

Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει βιώσει από το 1974 μια χρονικά πολύ πιο παρατεταμένη παραβίαση της εδαφικής της ακεραιότητας: την τουρκική εισβολή και συνεχιζόμενη κατοχή του βόρειου τμήματος του νησιού. Εύλογα, λοιπόν, γεννάται το ερώτημα: γιατί η διεθνής κοινότητα αντέδρασε τόσο αυστηρά στη μία περίπτωση και τόσο απαθώς στην άλλη; Μήπως η στάση της Ελλάδας – να προσφέρει ενεργή υποστήριξη στην Ουκρανία – αναδεικνύει μια τραγική ειρωνεία, μια ασυνέπεια και ένα παράδοξο, αφού στην περίπτωση της Κύπρου δεν υπήρξε ποτέ ανάλογη εγχώρια αλλά και διεθνής κινητοποίηση;

Πράγματι, δεν μπορεί να διαφύγει της προσοχής ότι όταν ένα μέλος του ΝΑΤΟ (η Τουρκία) κατέλαβε διά της βίας έδαφος ανεξάρτητου κράτους (της Κύπρου), οι σύμμαχοι της Ελλάδας περιορίστηκαν σε φραστικές μόνο καταδίκες. Όπως περιγράφει ο αρθρογράφος Γιώργος Κουμούλλης: «Περιοδικά γίνονται κάποιες αναιμικές δηλώσεις για λύση του Κυπριακού από ΕΕ, ΗΠΑ και ΝΑΤΟ, αλλά καμιά στεντόρεια φωνή δεν απαιτεί την αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων ή δεν καταδικάζει την εθνοκάθαρση που συντελείται στη βόρεια Κύπρο εδώ και μισό αιώνα»​ (Κουμούλλης, 2024).

Ποιος πρέπει να κληθεί να εξηγήσει γιατί όταν η ίδια αρχή (σεβασμός εδαφικής ακεραιότητας) παραβιάζεται στην περίπτωση ενός εξίσου παράνομου εισβολέα όπως η Τουρκία, δεν βλέπουμε ανάλογη διεθνή αντίδραση;

Η εξήγηση του παραδόξου είναι ξεκάθαρη: τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων. Η Τουρκία, μεταξύ άλλων, έχει τεράστια γεωστρατηγική αξία για το ΝΑΤΟ και την ΕΕ, συνορεύει με 8 χώρες, ελέγχει τη νότια πτέρυγα του ΝΑΤΟ, φιλοξενεί σημαντικές αμερικανικές βάσεις (Ιντσιρλίκ, Σμύρνη), διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ και μια τεράστια αγορά 85 εκατομμυρίων κατοίκων​. Με απλά λόγια, είναι πολύ σημαντική για να της επιβληθούν κυρώσεις που θα μπορούσαν να την απομακρύνουν από τη Δύση. Το αποτέλεσμα είναι μια δυτική υποκρισία: αρχές που εφαρμόζονται επιλεκτικά, ανάλογα με τον αντίπαλο.

Η Ελλάδα, έχοντας πλήρη επίγνωση αυτής της πραγματικότητας, με βάσει ποια κριτήρια επέλεξε να δράσει ως έκανε από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία έως σήμερα;

​Η ελληνική απουσία από τις διαβουλεύσεις

Παρά τα δοθέντα χρήματα και οπλικά συστήματα από την πρώτη στιγμή, η Ελλάδα δεν προσκλήθηκε να συμμετάσχει ενεργά σε μια σειρά από σημαντικές συνομιλίες και πρωτοβουλίες που στόχο είχαν είτε την ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας είτε την αναζήτηση εύρεσης λύσης για το ουκρανικό ζήτημα. Αυτή η απουσία αντανακλά τον παραγκωνισμό της από τους πρωταγωνιστές των εξελίξεων.

• Ειρηνευτικές πρωτοβουλίες τρίτων χωρών (2022-2023): Καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου, διάφορες χώρες εκτός ΕΕ κινήθηκαν διπλωματικά για την εξεύρεση λύσης. Η Τουρκία διαδραμάτισε κομβικό ρόλο στην συμφωνία για τα σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας (Ιούλιος 2022) μεταξύ Ουκρανίας-Ρωσίας και ΟΗΕ, καθώς και φιλοξένησε απευθείας συνομιλίες Ρώσων-Ουκρανών στο έδαφός της​ (Atlantic Council, 2022). Ούτε σε αυτές τις περιπτώσεις είχε η Ελλάδα κάποια συμμετοχή. Αντίστοιχα, πρωτοβουλίες όπως το ειρηνευτικό σχέδιο 4 σημείων της Ιταλίας (Μάιος 2022) ή αργότερα το κινεζικό ειρηνευτικό πλαίσιο (Φεβρουάριος 2023) κινήθηκαν σε επίπεδο μεγάλων δυνάμεων, χωρίς ειδικό ρόλο για την Αθήνα.
• Συναντήσεις ευρωπαϊκών ηγετών χωρίς την Ελλάδα: Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήρθε στις αρχές του 2025, όταν ο Γάλλος Πρόεδρος Εμμανουέλ Μακρόν συγκάλεσε έκτακτη σύνοδο ευρωπαϊκών κρατών στο Παρίσι με αποκλειστικό θέμα τον πόλεμο στην Ουκρανία και την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Στη συνάντηση αυτή κλήθηκαν να συμμετάσχουν μόνον οι «κύριες ευρωπαϊκές χώρες», δηλαδή οι ηγέτες των ισχυρότερων οικονομιών (όπως Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία) μαζί με ορισμένες χώρες-κλειδιά όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Δανία – η Ελλάδα δεν προσκλήθηκε καθόλου​ (Keep Talking Greece 2025). Μετά από δύο εβδομάδες, η Ελλάδα ήταν και πάλι από τη Σύνοδο Κορυφής του Λονδίνου με θέμα την ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας, με παράλληλη μάλιστα παρουσία της Τουρκίας.

Αυτό το μοτίβο απουσίας –σε αντίθεση με χώρες συγκρίσιμου μεγέθους που κατάφεραν να προβληθούν περισσότερο (π.χ. η Δανία λόγω υψηλής στρατιωτικής συνεισφοράς, ή η Πολωνία λόγω γεωγραφικής εγγύτητας και ηγετικής στάσης στο ανατολικό μπλοκ)– φανερώνει μια πραγματικότητα: το ειδικό βάρος της Ελλάδας στο ευρωπαϊκό και διεθνές σύστημα αναδείχθηκε περιορισμένο. Με άλλα λόγια, η μη πρόσκληση της Αθήνας στους «κλειστούς κύκλους» δεν ήταν τυχαία ή αδικαιολόγητη παράλειψη, αλλά αντανάκλαση της αντίληψης πως η Ελλάδα δεν συγκαταλέγεται στις δυνάμεις που μπορούν να διαμορφώσουν τις εξελίξεις.

Μειωμένη διεθνής ισχύς και διπλωματική ανεπάρκεια

Η περιθωριοποίηση της Ελλάδας στις παραπάνω διεργασίες αντικατοπτρίζει μια ουσιαστική διάσταση: τη μειωμένη διεθνή ισχύ και επιρροή της συγκριτικά με άλλους ευρωπαίους εταίρους. Σε επίπεδο ρητορικής, η ελληνική κυβέρνηση επιχείρησε να υποβαθμίσει τη σημασία του αποκλεισμού από ορισμένες άτυπες συναντήσεις – για παράδειγμα, μετά τη σύνοδο του Παρισιού το 2025, κυβερνητικός εκπρόσωπος τόνισε ότι επρόκειτο για άτυπη μάζωξη των μεγαλύτερων οικονομιών και ότι οι δεσμευτικές αποφάσεις θα ληφθούν σε επίπεδο Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, όπου μετέχουν όλα τα κράτη-μέλη​. Επίσης, για τη σύνοδο του Λονδίνου κυβερνητικές πηγές ανέφεραν ότι επρόκειτο για μια μεμονωμένη πρωτοβουλία του Ηνωμένου Βασιλείου. Ωστόσο, τέτοιες δηλώσεις δεν αναιρούν το γεγονός ότι στους κύκλους όπου διαμορφώνονται οι πρωτοβουλίες, η Ελλάδα δεν ήταν παρούσα.

Για την Ελλάδα, η εικόνα αυτή συνιστά πλήγμα στο διεθνές κύρος της. Μετά από μια δεκαετία οικονομικής κρίσης, η οποία είχε ήδη μειώσει την ισχύ και την αξιοπιστία της χώρας, η μη ανάδειξή της σε ουσιαστικό παίκτη στη μεγαλύτερη ευρωπαϊκή κρίση ασφαλείας των τελευταίων δεκαετιών επιβεβαιώνει ότι η διαπραγματευτική της ισχύς είναι πεπερασμένη. Οι αποφάσεις, δηλαδή, λαμβάνονται ερήμην της, κάτι που μακροπρόθεσμα μπορεί να αποβεί επικίνδυνο για τα εθνικά συμφέροντα, καθώς η χώρα δεν συν-διαμορφώνει τις εξελίξεις αλλά τις υφίσταται.

Η ισχύς ως προϋπόθεση επιβίωσης

Η απουσία της Ελλάδας από τις ευρωπαϊκές διαπραγματεύσεις για την άμυνα και την Ουκρανία υπήρξε ένα είδος «καθρέφτη» της διεθνούς θέσης της. Αν και επώδυνη διαπίστωση, μπορεί να λειτουργήσει αφυπνιστικά: αναδεικνύει την ανάγκη για μια πιο ρεαλιστική αποτίμηση των δυνατοτήτων αλλά και των στοχεύσεων της ελληνικής διπλωματίας. Η επιβίωση και ευημερία ενός κράτους μέσα σε ένα ρευστό, επικίνδυνο διεθνές περιβάλλον εξαρτάται τελικά από την ικανότητά του να προβάλλει ισχύ και επιρροή ανάλογη των επιδειώξεών του.

Για την επιβίωση και την προαγωγή των συμφερόντων της, ένα κράτος όπως η Ελλάδα πρέπει να αντλήσει διδάγματα από αυτή την εμπειρία. Ο ρεαλισμός θα υπαγόρευε ότι η χώρα πρέπει να ενισχύσει την ισχύ της – στρατιωτική, οικονομική και διπλωματική – αν θέλει στο μέλλον να μη βρεθεί και πάλι σε θέση θεατή. Αυτό μπορεί να σημαίνει επένδυση σε συμμαχίες με ανταλλάγματα (π.χ. η εμβάθυνση της στρατηγικής σχέσης με τη Γαλλία που περιλαμβάνει ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, ή η απόκτηση ρόλου στον ενεργειακό χάρτη της Ευρώπης ώστε να καταστεί πιο απαραίτητη). Σε ένα διεθνές σύστημα ανταγωνιστικό, οι συμμαχίες και οι αξίες έχουν βαρύτητα, αλλά τελικά κάθε κράτος μεριμνά πρωτίστως για το συμφέρον του.

Η ισχύς αποτελεί τον τελικό κριτή της θέσης και της ασφάλειας ενός κράτους. Κράτη με μεγαλύτερη οικονομική, στρατιωτική και γεωπολιτική ισχύ διαμορφώνουν τους κανόνες και επιβάλλουν τις προτεραιότητες, ενώ τα ασθενέστερα αναγκάζονται να ακολουθήσουν. Στην κλασική διατύπωση του Θουκυδίδη, «οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν όσο τους επιβάλλει η αδυναμία τους».

Διλήμματα και Προκλήσεις

Η επιλογή της Ελλάδας να υποστηρίξει ενεργά το Κίεβο και να επιβάλει κυρώσεις στη Μόσχα δεν έγινε χωρίς κόστος ή διλήμματα. Οι ελληνορωσικοί δεσμοί ουσιαστικά κατέρρευσαν. Η Μόσχα συμπεριέλαβε την Ελλάδα στον επίσημο κατάλογο των «μη φιλικών χωρών»​, οι διπλωματικές επαφές περιορίστηκαν στο ελάχιστο, ενώ το διμερές εμπόριο και ο τουρισμός επλήγησαν σοβαρά.

Η συνεπής στάση της Ελλάδας ανέδειξε την προθυμία υπεράσπισης των κοινών αξιών, χωρίς όμως να εφαρμόζεται το ίδιο για την μακροχρόνια και αιματηρή τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Ανακύπτει, όμως, ένα στρατηγικό δίλημμα: καθώς η Ελλάδα ευθυγραμμίζεται πλήρως με τη Δύση, πώς θα διασφαλίσει ότι τα συμφέροντά της δεν θα επισκιαστούν από τα ευρύτερα γεωπολιτικά παζάρια;

Είναι χαρακτηριστικό ότι η Τουρκία, αν και σύμμαχος στο ΝΑΤΟ, ακολουθεί μια αποκλίνουσα τακτική στον πόλεμο της Ουκρανίας, γεγονός που δημιουργεί ασυμμετρίες: η Άγκυρα αρνήθηκε να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία, διατηρώντας ανοικτούς διαύλους με τον Πούτιν και αποκομίζοντας οικονομικά οφέλη (φθηνή ενέργεια, ρωσικές επενδύσεις) ενώ παράλληλα πούλησε μη επανδρωμένα αεροσκάφη Bayraktar στην Ουκρανία και αναδείχθηκε σε μεσολαβητή (π.χ. στη συμφωνία για τα σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας). Η στάση αυτή χαρακτηρίστηκε από τον Τούρκο Πρόεδρο “δίκαιη και ισορροπημένη” για τα τουρκικά συμφέροντα​, όμως από ελληνική σκοπιά εγείρει προβληματισμό: η Τουρκία εμφανίζεται να επωφελείται παίζοντας σε διπλό ταμπλό, την ώρα που η Ελλάδα φέρει το βάρος της συνεπούς (αλλά κοστοβόρας) προσήλωσης στις ευρωπαϊκές κατευθύνσεις.

Σε αντίθεση με παλαιότερες εποχές όπου η Ελλάδα επιχειρούσε να διατηρήσει μια “επιτήδεια ουδετερότητα” μεταξύ Δύσης και Ρωσίας, το 2022 η επιλογή ήταν σαφής και μονόδρομος. Αυτή η διπλή πραγματικότητα –το διπλωματικό παράδοξο μιας Ελλάδας που είναι ταυτόχρονα πρωτοπόρος υποστηρικτής αλλά και περιθωριοποιημένος παίκτης– γεννά έντονο προβληματισμό. Η ανάγκη για μια πιο στρατηγική εξωτερική πολιτική είναι πλέον επιτακτική – προκειμένου η Ελλάδα να μετατρέψει το μάθημα αυτής της κρίσης σε αφετηρία μιας πιο ισχυρής και αποτελεσματικής παρουσίας στον κόσμο.

Βιβλιογραφία

Atlantic Council. 2022. “Experts React: After Russia-Ukraine Talks in Istanbul, Is an End to War Imminent?” Atlantic Council, March 30, 2022. Accessed March 8, 2025. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/turkeysource/experts-react-after-russia-ukraine-talks-in-istanbul-is-an-end-to-war-imminent/.

Cognosco Team. 2022. “John J. Mearsheimer: Τα αίτια και οι συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία.” Cognosco Team. Accessed March 8, 2025. https://cognoscoteam.gr/archives/34220.

Domingo, Juster. 2024. “Greece to Send Weapons Package to Ukraine After US Push.” The Defense Post, January 30, 2024. Accessed March 8, 2025. https://thedefensepost.com/2024/01/30/greece-weapons-ukraine-us/.

Janovsky, Jakub, naalsio26, Aloha, Dan, and Kemal. 2023. “Breaking Plates, Building Alliances: Greece’s Military Aid to Ukraine.” Oryx, August 11, 2023. Accessed March 8, 2025. https://www.oryxspioenkop.com/2023/08/breaking-plates-building-alliances.html.

Keep Talking Greece. 2025. “Athens ‘Concerned’ After Greek PM Not Invited at Paris Summit.” Keep Talking Greece, February 17, 2025. Accessed March 8, 2025. https://www.keeptalkinggreece.com/2025/02/17/paris-ukraine-summit-greece/.

Kyiv Post. 2024. “Moscow Claims It Targeted Odesa Drone Factory in Attack That Almost Killed Zelensky.” Kyiv Post, March 7, 2024. Accessed March 8, 2025. https://www.kyivpost.com/post/29147.

Manoli, Panagiota. 2025. “Expert: Relations Between Athens and Moscow Have Collapsed, but Russophile Attitudes Are Still Present.” European Newsroom, January 2, 2025. Accessed March 8, 2025. https://europeannewsroom.com/expert-relations-between-athens-and-moscow-have-collapsed-but-russophile-attitudes-are-still-present/.

National Security Archive. 2017. “NATO Expansion: What Gorbachev Heard from Western Leaders in Early 1990.” December 12, 2017. The George Washington University. Accessed March 8, 2025. https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early#:~:text=Archive%20nsarchive,German%20unification%20in%201990.

NATO. 2008. “NATO Decision on Ukraine and Georgia.” April 3, 2008. North Atlantic Treaty Organization. Accessed March 8, 2025. https://www.nato.int/docu/update/2008/04-april/e0403h.html#:~:text=NATO%20news%3A%20NATO%20decision%20on,their%20December%202008%20meeting.

Proto Thema. 2022. “PM Mitsotakis: Greece Unequivocally Condemns Russian Invasion.” Proto Thema, February 24, 2022. Accessed March 8, 2025. https://en.protothema.gr/2022/02/24/pm-mitsotakis-greece-unequivocally-condemns-russian-invasion/.

Stamouli, Nektaria. 2022. “Greece Tossed Aside Years of Caution in Ukraine — and Upset Greeks.” Politico, March 23, 2022. Accessed March 8, 2025. https://www.politico.eu/article/ukraine-greece-year-caution-weapon-invasion-military/.

The Greek Herald. 2024. “Explosions Hit Odesa as Greece’s PM Makes First Visit to Ukraine.” The Greek Herald, March 7, 2024. Accessed March 8, 2025. https://greekherald.com.au/news/explosions-hit-odesa-as-greeces-pm-makes-first-visit-to-ukraine/.

Koumoullis, Giorgos. 2024. “Η εισβολή σε Ουκρανία και Κύπρο και η νατοϊκή υποκρισία.” Politis, July 20, 2024. Accessed March 8, 2025. https://politis.com.cy/814833/article.