Μήπως ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν της Σαουδικής Αραβίας επαναλαμβάνει απλώς την εξαπάτηση της Τουρκίας;

Γράφει ο Μάικλ Ρούμπιν, Middle East Forum

Όταν το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν θριάμβευσε στις εκλογές της Τουρκίας τον Νοέμβριο του 2002, επιχείρησε να διαβεβαιώσει τη διεθνή κοινότητα ότι είχε εγκαταλείψει τον ισλαμισμό του παρελθόντος του και είχε διδαχθεί από την αποπομπή του το 1998 από τη δημαρχία της Κωνσταντινούπολης και τη φυλάκισή του το 1999 για ισλαμιστική υποκίνηση. «Είμαστε οι εγγυητές της κοσμικότητας», δήλωσε. «Δεν είμαστε ισλαμιστικό κόμμα. Eίμαστε υπέρ της δημοκρατίας, της υγιούς οικονομίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης», είπε, αγγίζοντας όλα τα προοδευτικά σημεία που εκτιμούσε η Δύση.

Και αυτό λειτούργησε. Κατά την επίσκεψή του στην Άγκυρα το 2004, ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους δήλωσε: «Εκτιμώ βαθύτατα το παράδειγμα που έχει θέσει η χώρα σας για το πώς μπορεί να είναι μια μουσουλμανική χώρα και ταυτόχρονα μια χώρα που υιοθετεί τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και την ελευθερία». Ο Μπους δεν ήταν ο μόνος. Ο υπουργός Εξωτερικών Κόλιν Πάουελ χαρακτήρισε την Τουρκία πρότυπο που αντιπροσωπεύει «μια μουσουλμανική δημοκρατία που ζει ειρηνικά με τους φίλους και τους γείτονές της».

«Δεν είμαστε ισλαμιστικό κόμμα. Eίμαστε υπέρ της δημοκρατίας, της υγιούς οικονομίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης».

Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, το 2002

Σε συνέδριο το 2004, ο Τζέιμς Χολμς, βετεράνος διπλωμάτης στην Τουρκία που τότε ασκούσε πιέσεις υπέρ της Άγκυρας ως πρόεδρος του Αμερικανοτουρκικού Συμβουλίου, φάνηκε εμφανώς εκνευρισμένος με όποιον αμφισβητούσε την πορεία της Τουρκίας. Ο υφυπουργός Εξωτερικών Ντάνιελ Φριντ περιέγραψε το AKP ως «ένα είδος μουσουλμανικής εκδοχής ενός χριστιανοδημοκρατικού κόμματος». Ο επιχειρηματίας και ιδρυτικό στέλεχος του AKP, Τζουνέιτ Ζαψού, επικοινωνούσε παρασκηνιακά με Αμερικανούς νεοσυντηρητικούς όπως οι Πολ Γούλφοβιτς, Ρίτσαρντ Περλ και Μπέρναρντ Λιούις, για να κατευνάσει τις ανησυχίες τους. Η ευσεβής προσδοκία, αν όχι η απόλυτη αφέλεια, συνεχίστηκε και επί διοίκησης Ομπάμα. Ο πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα χαρακτήρισε τον Ερντογάν έναν από τους πιο έμπιστους ξένους φίλους του. Μάλιστα είπε ότι ζητούσε συμβουλές γονεϊκότητας από τον Ερντογάν, ίσως αγνοώντας ότι μέσα στις πρώτες επτά ημέρες διακυβέρνησής του το ποσοστό δολοφονιών γυναικών στην Τουρκία αυξήθηκε κατά 1.400%.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Ερντογάν εδραίωσε τον έλεγχό του, καταλαμβάνοντας τη διοίκηση τεχνοκρατικών φορέων όπως τα συμβούλια τραπεζικής εποπτείας και ελέγχου, τα οποία αργότερα χρησιμοποίησε εναντίον ανταγωνιστών και αντιπάλων. Σταδιακά απέδειξε ότι παρέμενε πιστός στην παλαιότερη ρήση του: «Η δημοκρατία είναι σαν τραμ. Το χρησιμοποιείς μέχρι να φτάσεις στον προορισμό σου και μετά κατεβαίνεις». Όχι μόνο διέλυσε κάθε μηχανισμό ελέγχου και ισορροπίας μέσα στην Τουρκία και φυλάκισε εκατοντάδες χιλιάδες πολιτικούς αντιπάλους, αλλά ανέστρεψε πλήρως και την εξωτερική πολιτική της χώρας. Από σταθερός σύμμαχος του Ισραήλ στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας, έγινε ίσως ο μεγαλύτερος υποστηρικτής της Χαμάς. Τους τελευταίους μήνες μάλιστα φέρεται να έχει επεκτείνει αυτή τη βοήθεια και στη Χεζμπολάχ. Σήμερα, αντί να στρέφεται προς τη Δύση, ο Ερντογάν κλίνει προς τη Ρωσία, την Κίνα και τον «Άξονα της Ιχουάν», δηλαδή τα κράτη που ενώνονται από την αποδοχή της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Η Τουρκία μπορεί να παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ, όμως λίγοι στο Κογκρέσο θα τη χαρακτήριζαν πιστό σύμμαχο. Οι περισσότεροι τη βλέπουν ως Δούρειο Ίππο και ακόμη και οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές της αναγνωρίζουν ότι, στην καλύτερη περίπτωση, η Τουρκία είναι ένα πρόβλημα προς διαχείριση.

Η ιστορία επαναλαμβάνεται. Έχει περάσει σχεδόν μία δεκαετία από τότε που ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν έγινε διάδοχος του θρόνου στη Σαουδική Αραβία. Η θέση του διαδόχου αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία καθώς η άνοια του 90χρονου βασιλιά Σαλμάν μπιν Αμπντουλαζίζ επιδεινώνεται. Στην πράξη, ο MBS –όπως αποκαλείται ευρέως– είναι ο κυβερνήτης της Σαουδικής Αραβίας, ακόμη και χωρίς την τυπική στέψη.

Από την αρχή, Αμερικανοί και Άραβες αξιωματούχοι επαινούσαν τον MBS και τις μεταρρυθμίσεις του. Το 2015, ο Ομπάμα τον χαρακτήρισε «σοφό πέρα από την ηλικία του» και είπε ότι «του φάνηκε εξαιρετικά ενημερωμένος και πολύ έξυπνος». Οι επενδυτές έδειξαν ενθουσιασμό. «Θέλει σίγουρα να ταρακουνήσει τη σαουδαραβική οικονομία», δήλωσε ο Σεμπαστιάν Ενέν, επικεφαλής διαχείρισης κεφαλαίων της εταιρείας The National Investor. «Ασχολείται με τα πάντα».

Μια μεταρρυθμισμένη απόλυτη μοναρχία δεν είναι δημοκρατία· είναι απλώς μια μεταρρυθμισμένη μοναρχία.

Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ και ο γαμπρός του, Τζάρεντ Κούσνερ, ανέπτυξαν στενή σχέση με τον MBS. Ο Τραμπ τον χαρακτήρισε «οραματιστή» και «εντυπωσιακό» ηγέτη. Ο Κούσνερ δήλωσε ότι η ηγεσία του MBS θα μπορούσε να είναι πραγματικά «μεταμορφωτική». Και όπως ο Ερντογάν αρχικά επιδίωξε μεταρρυθμίσεις για να βελτιώσει τη λειτουργία της Τουρκίας, έτσι και ο MBS προσπάθησε να δώσει ώθηση στις επιχειρήσεις στο Βασίλειο. Προώθησε επίσης πολλές μεταρρυθμίσεις που ζητούσαν επί γενιές διπλωμάτες και Αμερικανοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, απογοητευόμενος εύλογα όταν έλαβε ελάχιστη αναγνώριση, ειδικά μετά τη δολοφονία του Τζαμάλ Κασόγκι, πρώην αξιωματικού των σαουδαραβικών μυστικών υπηρεσιών και υποστηρικτή της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, ο οποίος αργότερα έγινε αρθρογράφος της Washington Post. Πολλοί Αμερικανοί επικριτές μπέρδεψαν επίσης λανθασμένα τον μεταρρυθμισμό με τον φιλελευθερισμό. Μια μεταρρυθμισμένη απόλυτη μοναρχία δεν είναι δημοκρατία. Eίναι απλώς μια μεταρρυθμισμένη μοναρχία.

Όπως ο Ερντογάν, έτσι και ο MBS ήταν πάντοτε τακτικιστής. Καθώς ο Ερντογάν εδραίωνε τον έλεγχό του, εγκατέλειψε τον πραγματισμό του και άφησε την ιδεολογία του να φανεί. Μέρος του αρχικού του συμβιβασμού ήταν να χρησιμοποιήσει τη Δύση εναντίον του εαυτού της. Το πέτυχε όταν το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και Ευρωπαίοι αξιωματούχοι απαίτησαν ο τουρκικός στρατός να παραμείνει εκτός πολιτικής και να εγκαταλείψει τον ρόλο του ως συνταγματικού εγγυητή. Με την εξάλειψη αυτού του μηχανισμού ελέγχου, η αυταρχική φύση του Ερντογάν φάνηκε καθαρά.

Ο MBS υιοθέτησε την ίδια στρατηγική. Χρησιμοποίησε τον υποτιθέμενο μεταρρυθμισμό και φιλελευθερισμό του για να κερδίσει τη δυτική στήριξη, την οποία στη συνέχεια αξιοποίησε εναντίον των πολλών αντιπάλων του. Τώρα που έχει παραμερίσει επιτυχώς τον ανταγωνισμό του, δεν χρειάζεται πλέον να προσποιείται ότι στόχος του είναι να μεταμορφώσει το Βασίλειο με δυτικούς όρους. Η στροφή της Σαουδικής Αραβίας προς ένα ισλαμιστικό όραμα και η προσέγγισή του με την Τουρκία, το Κατάρ και το Πακιστάν ενδέχεται να ήταν εξαρχής ο τελικός στόχος του.

Το γεγονός ότι το Κατάρ χρηματοδότησε τόσο τον Ερντογάν και ενδέχεται τώρα να στηρίζει και την αιμορραγούσα οικονομία της Σαουδικής Αραβίας ολοκληρώνει την ομοιότητα.

Για δεκαετίες, ο Ερντογάν παραπλανούσε τους Αμερικανούς συνομιλητές του. Τώρα φαίνεται πως ο MBS ακολουθεί το ίδιο εγχειρίδιο, προσποιούμενος μεταρρυθμίσεις ενώ επιδιώκει εδραίωση εξουσίας, με στόχο μια ισλαμιστική τάξη πραγμάτων αντίθετη προς την περιφερειακή ασφάλεια και τη ευρύτερη φιλελεύθερη διεθνή τάξη.

Σε κλίμα «ζωντανής κρίσης» και με διαρκείς ανατροπές, το Direct News με τον Ανδρέα Μουντζουρούλια κατέγραψε λεπτό προς λεπτό το μπρα-ντε-φερ ΗΠΑ–Ιράν, με φόντο την ολοένα αυξανόμενη εκτίμηση ότι η διπλωματία μπαίνει στον τελευταίο γύρο πριν ανοίξει ο δρόμος της στρατιωτικής επιλογής.

Η εκπομπή ξεκίνησε από το βασικό δεδομένο της ημέρας: μέσα σε λίγες ώρες το αφήγημα πέρασε από «κατάρρευση συνομιλιών» σε «τελικά πάμε σε συνάντηση στο Ομάν», με τον Ανδρέα να επισημαίνει ότι τίποτα δεν είναι δεδομένο και πως όλα παραμένουν «στον αέρα». Στο τραπέζι μπήκαν οι δηλώσεις Ρούμπιο, με τον σαφή αμερικανικό «τριπλό» άξονα: πυρηνικά, βαλλιστικοί πύραυλοι και οργανώσεις-πληρεξούσιοι (proxies). Από την άλλη πλευρά, το ιρανικό μήνυμα –όπως μεταφέρθηκε– δείχνει επιμονή ότι συνομιλίες γίνονται μόνο για το πυρηνικό, κάτι που η εκπομπή χαρακτήρισε ως δομικό αδιέξοδο.

Καθοριστικό σημείο αποτέλεσε η πρώτη επίσημη αμερικανική αντίδραση που αναγνώστηκε on air: ο αντιπρόεδρος Vance φέρεται να ξεκαθαρίζει ότι ο Τραμπ θα επιχειρήσει «ό,τι μπορεί» με μη στρατιωτικά μέσα, αλλά αν κρίνει ότι η στρατιωτική λύση είναι «η μόνη επιλογή», θα την επιλέξει. Η εκπομπή το μετέφρασε ως σήμα αποτροπής προς την Τεχεράνη, αλλά και ως προετοιμασία κοινής γνώμης για κλιμάκωση.

Στο ίδιο κάδρο μπήκαν πληροφορίες για «νέες εγκαταστάσεις» και ενδείξεις επιτάχυνσης δραστηριοτήτων, με την κουβέντα να γυρίζει γρήγορα στο γιατί το κλίμα “σκληραίνει” και από ποιον. Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στην αίσθηση ότι το Ισραήλ δεν περιμένει κανέναν: αναφέρθηκε έκτακτο, κλειστό συμβούλιο ασφαλείας, με αιφνιδιαστικό τρόπο ειδοποίησης, «άγνωστο θέμα» μεν, προφανές δε ως προς την κατεύθυνση.

Παράλληλα, η εκπομπή στάθηκε στη μεγάλη εικόνα των μετακινήσεων: έντονη επιχειρησιακή κινητικότητα, πτήσεις και μεταφορές υλικού στην ευρύτερη περιοχή, που –όπως ειπώθηκε– δεν γίνονται «για το θεαθήναι». Η βασική ανάγνωση ήταν ότι οι πλευρές κερδίζουν χρόνο όχι για συμφωνία, αλλά για καλύτερες θέσεις πριν την επόμενη μέρα.

Ο Τζιοβάνης πρόσθεσε μια κρίσιμη παρατήρηση που «κούμπωσε» με τις δηλώσεις Vance: το πρόβλημα δεν είναι μόνο το τι συζητούν, αλλά και με ποιον ακριβώς συνομιλούν στο Ιράν, καθώς η πραγματική εξουσία αποδίδεται στον ανώτατο ηγέτη και όχι απαραίτητα σε πρόσωπα της κυβέρνησης. Αυτό, σύμφωνα με την εκπομπή, κάνει τη διπλωματία να μοιάζει με «συζήτηση με σκιές» και αυξάνει τον κίνδυνο παρερμηνειών ή ελεγχόμενων “μπρος-πίσω” για τακτικό χρόνο.

Στο δεύτερο σκέλος, το Direct News άνοιξε και μέτωπα που ακουμπούν άμεσα την Ελλάδα: τουρκικές κινήσεις και προπαγανδιστική πίεση σε διεθνή/αγγλόφωνα μέσα, εργαλειοποίηση θεμάτων θρησκευτικών χώρων, αλλά και το ζήτημα αγοράς ακινήτων στη Θράκη μέσω τρίτων χωρών. Το μήνυμα ήταν καθαρό: σε περιβάλλον γενικευμένης περιφερειακής ανάφλεξης, οι υβριδικές κινήσεις πολλαπλασιάζονται και οι «λεπτομέρειες» γίνονται εργαλεία πίεσης.

Η συνολική εικόνα που έδωσε η εκπομπή ήταν ωμή: η «συνάντηση στο Ομάν», αν γίνει, παρουσιάστηκε περισσότερο ως διαδικαστικό άλλοθι και λιγότερο ως δρόμος λύσης. Με τις πιθανότητες επιτυχίας να χαρακτηρίζονται χαμηλές, το Direct News κράτησε ως κεντρικό συμπέρασμα ότι η περιοχή μπαίνει σε φάση όπου οι αποφάσεις θα παρθούν εκτός τραπεζιών – και γρήγορα.

Με αιχμή το διαχρονικό πρόταγμα «Δεν ξεχνάμε – Ποτέ ξανά», ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας και ακαδημαϊκός Προκόπης Παυλόπουλος ανέπτυξε στη Θεσσαλονίκη (25/1/2026) μια ομιλία-παρέμβαση για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων της πόλης, στο πλαίσιο της εκδήλωσης της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης για την Ημέρα Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος.

Στην εισαγωγή του, μίλησε για «ύψιστη τιμή και ανείπωτη συγκίνηση», συνδέοντας τη σημερινή μνήμη με ένα θεσμικό και συμβολικό ορόσημο: υπενθύμισε ότι ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας υπέγραψε στις 29 Δεκεμβρίου 2017 το διάταγμα για την ανέγερση του Εμβληματικού Εβραϊκού Μουσείου Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη, το οποίο χαρακτήρισε ως μουσείο «με ακτινοβολία μνήμης και διδαχής», προσανατολισμένο σε ένα «αυτονόητο και διαχρονικό χρέος απέναντι στον Άνθρωπο και στην Ανθρωπότητα».

Ιστορική διαδρομή: από τις ρίζες έως την εξόντωση

Ο Προκόπης Παυλόπουλος έθεσε ως αφετηρία ότι η ανέγερση του Μουσείου συνιστά «πράξη απόδοσης ιστορικής δικαιοσύνης», επειδή τα πάθη των Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτελούν «μικρογραφία» του συνολικού Ολοκαυτώματος.

Κάνοντας ιστορική αναδρομή, σημείωσε ότι οι ρίζες της κοινότητας «χάνονται στα βάθη των αιώνων», με τεκμήρια ήδη από τους πρώτους μεταχριστιανικούς χρόνους και με διαδοχικά κύματα εγκατάστασης: την παρουσία Εβραίων στην πόλη σε βυζαντινούς χρόνους, την άφιξη Ασκεναζίμ τον 14ο αιώνα και κυρίως το μεγάλο ρεύμα Σεφαραδιτών μετά το 1492, όταν διώχθηκαν από την Ισπανία.

Περιέγραψε επίσης την εντυπωσιακή πρόοδο της κοινότητας στον 19ο και στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, την κοινωνική και πολιτική της συμμετοχή (με αναφορά στη «Φεντερασιόν» και τον Αβραάμ Μπεναρόγια), αλλά και το πλήγμα της πυρκαγιάς του 1917 που οδήγησε μέρος της κοινότητας σε μετανάστευση.

Στο πολεμικό σκέλος, τόνισε ότι το 1940 η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης αριθμούσε ξανά πάνω από 50.000 ψυχές, ενώ στον Πόλεμο 1940-41 συμμετείχαν πάνω από 13.000 Έλληνες Εβραίοι.

Η κορύφωση της ομιλίας ήρθε με την περιγραφή της κατοχής: στις 9 Απριλίου 1941 τα γερμανικά στρατεύματα εισήλθαν στη Θεσσαλονίκη και επιβλήθηκαν μέτρα περιορισμού και γκετοποίησης. Στις 15 Μαρτίου 1943 ξεκίνησαν τα πρώτα τρένα προς τα στρατόπεδα εξόντωσης, με προορισμό το Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέθεσε, από τους 67.000 Έλληνες Εβραίους, πάνω από 46.000 Θεσσαλονικείς Εβραίοι μεταφέρθηκαν στα στρατόπεδα και μόλις περίπου 1.950 επέστρεψαν.

«Δεν ξεχνάμε – Ποτέ ξανά»: όχι ως σύνθημα, αλλά ως καθήκον εγρήγορσης

Ο κ. Παυλόπουλος υπογράμμισε ότι η ομιλία για το Ολοκαύτωμα δεν μπορεί να μένει σε απλή παράθεση γεγονότων, χωρίς επικαιροποίηση των διδαγμάτων του «Δεν ξεχνάμε – Ποτέ ξανά». Έθεσε το ζήτημα ως καθήκον αδιάλειπτης εγρήγορσης, απέναντι σε σύγχρονους κινδύνους που υπονομεύουν δημοκρατικούς θεσμούς και κράτος δικαίου, τροφοδοτούν πολέμους και ανισότητες και περιθωριοποιούν αρχές όπως ο ανθρωπισμός, η αλληλεγγύη, η ειρήνη και η κοινωνική δικαιοσύνη.

Στο θεωρητικό υπόβαθρο, επικαλέστηκε δύο κλασικές μελέτες:

• τον Mark Mazower («Σκοτεινή Ήπειρος»), για την Ευρώπη του 20ού αιώνα ως «εργαστήρι κοινωνικού και πολιτικού πειραματισμού» και την υποχώρηση των δημοκρατικών ιδεωδών πριν το 1940,

• και τον Saul Friedländer («Η ναζιστική Γερμανία και οι Εβραίοι»), για το πώς η ναζιστική ιδεολογία κατέστησε την εξόντωση των Εβραίων πρωταρχικό στόχο κρατικής πολιτικής.

Μουσείο Ολοκαυτώματος Θεσσαλονίκης και το μήνυμα «urbi et orbi»

Ιδιαίτερο βάρος έδωσε στη συμβολική και παιδευτική αποστολή του Μουσείου Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη, το οποίο –όπως είπε– θα στέλνει προς κάθε κατεύθυνση το μήνυμα ότι το Ολοκαύτωμα είναι το ειδεχθέστερο έγκλημα κατά της Ανθρωπότητας και «δεν πρέπει να επαναληφθεί, ποτέ ξανά, με κάθε κόστος».

Παράλληλα, συνέδεσε ρητά τη μνήμη του Ολοκαυτώματος με την καταδίκη κάθε Γενοκτονίας, προσθέτοντας τη δική του ελληνική αναφορά: τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και τη Γενοκτονία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, με θύτη –όπως ανέφερε– την Τουρκία.

«Πληγή» και «καμπάνα» – και προειδοποίηση για αναθεωρητισμό

Στο πιο αιχμηρό σημείο, χαρακτήρισε το Ολοκαύτωμα για τους Έλληνες «μια χαίνουσα πληγή και μια αενάως ηχούσα καμπάνα»: πληγή για το αίμα των αθώων, καμπάνα για να μην πέσει η συνείδηση στον «λήθαργο της λησμονιάς» που επέτρεψε να φυτρώσουν οι εφιάλτες του ναζισμού.

Στον επίλογο, έθεσε δύο σαφείς συναγερμούς:

1. την άνοδο ενός «διαβρωτικού ιστορικού αναθεωρητισμού» που επιχειρεί να αμφισβητήσει την ιστορική πραγματικότητα του Ολοκαυτώματος,

2. την ψευδαίσθηση ότι οι εφιάλτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου έχουν οριστικά περάσει, όσο επιμένουν οι συνθήκες που τους γεννούν: πολεμοχαρή συμπτώματα, διεύρυνση ανισοτήτων, υποχώρηση του κοινωνικού κράτους δικαίου – παράγοντες που εκμεταλλεύονται ναζιστικά και φασιστικά μορφώματα.

Κλείνοντας, έστειλε από τη «Θεσσαλονίκη της Ιστορίας και του Πολιτισμού» μήνυμα ενότητας και αποφασιστικότητας: ότι οι συνειδήσεις πρέπει να παραμένουν «σε διαρκή εγρήγορση», με βάση την ιστορική μνήμη και τις θεμελιώδεις αξίες του ελληνικού και ευρωπαϊκού πολιτισμού.