Μια διαφορετική ανάγνωση της κρίσης στη Μέση Ανατολή και του πολέμου γύρω από το Ιράν επιχειρεί ο οικονομολόγος-οικονομέτρης Γιώργος Αδαλής, μέσα από την ανάλυσή του στο International Institute of Strategy, υποστηρίζοντας ότι όποιος συνεχίζει να βλέπει τις σημερινές εξελίξεις με τα γυαλιά του 1973, απλώς χάνει το πραγματικό διακύβευμα.

Κατά τον Αδαλή, η σύγκρουση που εκτυλίσσεται σήμερα δεν αποτελεί μια επανάληψη του αραβικού εμπάργκο και των πετρελαϊκών σοκ της δεκαετίας του 1970. Ο κόσμος του 2026, τονίζει, δεν έχει ουσιαστική σχέση με εκείνον τον κόσμο. Το πετρέλαιο παραμένει στο κέντρο, αλλά πλέον δεν είναι απλώς μια πρώτη ύλη. Είναι εργαλείο γεωπολιτικής ισχύος, χρηματοπιστωτικής συμπεριφοράς, κρατικής στρατηγικής και παγκόσμιων εφοδιαστικών αλυσίδων. Με άλλα λόγια, δεν μιλάμε για το ίδιο έργο. Μιλάμε για ένα νέο πεδίο σύγκρουσης, με άλλους κανόνες, άλλους συσχετισμούς και πολύ πιο σύνθετες επιπτώσεις.

Ο Αδαλής επισημαίνει ότι έχει αλλάξει ριζικά και ο ενεργειακός χάρτης. Στη δεκαετία του ’70, οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες του ΟΠΕΚ και ειδικά οι αραβικές μοναρχίες είχαν πολύ πιο καθοριστικό ρόλο ως ρυθμιστές της αγοράς, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν πολύ πιο εκτεθειμένες. Σήμερα, όμως, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Οι ΗΠΑ έχουν εξελιχθεί στον μεγαλύτερο παραγωγό και σε έναν από τους πιο ισχυρούς εξαγωγείς παγκοσμίως, γεγονός που τους δίνει δυνατότητες απορρόφησης κραδασμών και εργαλεία επιρροής που δεν υπήρχαν πριν από πενήντα χρόνια.

Στην ίδια λογική, η σημερινή ενεργειακή πραγματικότητα δεν περιορίζεται στο πετρέλαιο. Το φυσικό αέριο, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η επιστροφή της πυρηνικής ενέργειας και οι νέες περιφερειακές αρχιτεκτονικές τροφοδοσίας έχουν διαμορφώσει ένα πολύ πιο σύνθετο σύστημα. Αυτό, όμως, δεν μειώνει τον στρατηγικό ρόλο του πετρελαίου. Το αντίθετο. Τον ενισχύει. Όποιος ελέγχει τις ροές του πετρελαίου, δεν επηρεάζει μόνο το ενεργειακό κόστος, αλλά τη ναυτιλία, τον πληθωρισμό, τη βιομηχανία, τα νομίσματα, τα κρατικά αποθέματα και τελικά την πολιτική σταθερότητα ολόκληρων οικονομιών.

Στο επίκεντρο αυτής της ανάλυσης βρίσκεται το Στενό του Ορμούζ, το οποίο ο Αδαλής χαρακτηρίζει όχι απλώς θαλάσσιο πέρασμα, αλλά γεωοικονομικό νευραλγικό κόμβο. Το κρίσιμο, όπως σημειώνει, δεν είναι μόνο το αν θα κλείσει τυπικά ή όχι. Αρκεί ακόμη και η αβεβαιότητα γύρω από την ασφάλεια της διέλευσης για να αλλάξουν οι όροι του παιχνιδιού. Τα ασφάλιστρα κινδύνου αυξάνονται, οι χρόνοι παράδοσης μεγαλώνουν, οι εναλλακτικές διαδρομές ακριβαίνουν και οι αγορές αρχίζουν να προτιμούν όχι το φθηνότερο φορτίο, αλλά το πιο ασφαλές και το πιο άμεσα διαθέσιμο.

Αυτή η μετατόπιση, κατά τον ίδιο, φάνηκε καθαρά και στην πρόσφατη σπάνια εικόνα της αγοράς, όταν το αμερικανικό αργό WTI ξεπέρασε τον διεθνή δείκτη αναφοράς Brent. Η εξήγηση που δίνει είναι απλή και αποκαλυπτική: οι αγορές θεωρούν πλέον το αμερικανικό αργό πιο προσιτό και πιο «σίγουρο», γι’ αυτό και ήταν διατεθειμένες να πληρώσουν premium έναντι του Brent.

Για τον Αδαλή, το ουσιαστικότερο στοιχείο της κρίσης δεν είναι καν η τιμή του πετρελαίου, αλλά η διαθεσιμότητα. Σε συνθήκες ομαλότητας, οι αγορές λειτουργούν με κριτήρια κόστους και αποδοτικότητας. Σε συνθήκες σύγκρουσης, όμως, η προτεραιότητα αλλάζει. Πρώτο ζητούμενο γίνεται η βεβαιότητα της πρόσβασης και η ρευστότητα. Και εκεί ακριβώς, όπως υποστηρίζει, φάνηκε κάτι που πολλοί επιμένουν να αγνοούν: όταν η πίεση γίνεται πραγματική, οι αγορές δεν τρέχουν σε αφηγήματα. Τρέχουν στο δολάριο.

Με αυτό το επιχείρημα, ο οικονομολόγος βάζει στο στόχαστρο και τις υπεραπλουστεύσεις γύρω από την αποδολαριοποίηση και το λεγόμενο πετρογουάν. Δεν αρνείται ότι υπάρχουν τάσεις αναζήτησης εναλλακτικών νομισματικών διακανονισμών. Επιμένει όμως ότι άλλο πράγμα είναι η ενίσχυση χρήσης άλλων νομισμάτων σε διμερείς συναλλαγές και άλλο η πραγματική ανατροπή μιας παγκόσμιας δομής δεκαετιών. Σε ώρα κρίσης, λέει, το δολάριο παραμένει κυρίαρχο όχι από ιδεολογική επιβολή, αλλά επειδή δεν υπάρχει ακόμη άλλη αγορά με αντίστοιχο βάθος, ρευστότητα και εμπιστοσύνη.

Από εκεί και πέρα, ο Αδαλής ξεκαθαρίζει ότι το Ιράν κάθε άλλο παρά έχει μηδενιστεί. Παραμένει παίκτης με εμπειρία στην παράκαμψη κυρώσεων, με ανθεκτικότητα και με δυνατότητα να κινείται στις γκρίζες ζώνες του διεθνούς συστήματος. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι έχει την ίδια ελευθερία κινήσεων ή την ίδια ικανότητα επιβολής όρων όπως στο παρελθόν. Επομένως, η σημερινή κρίση δεν αφορά απλώς ενεργειακούς όγκους παραγωγής, αλλά τη μάχη για το ποιος θα διαμορφώσει τους κανόνες της επόμενης ημέρας στη Μέση Ανατολή.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσει και τις λεγόμενες Συμφωνίες του Αβραάμ, τις οποίες δεν αντιμετωπίζει ως απλή διπλωματική κίνηση, αλλά ως απόπειρα οικοδόμησης μιας νέας αρχιτεκτονικής ισχύος υπό αμερικανική επιτήρηση, με τη σύμπραξη Ισραήλ και αραβικών κρατών, παρακάμπτοντας το Παλαιστινιακό. Η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου και όσα ακολούθησαν, εκτιμά, έπληξαν αυτή τη στρατηγική και έφεραν ξανά τη Μέση Ανατολή σε κατάσταση ανοιχτής ρευστότητας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η επισήμανσή του ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν βρίσκονται μόνο σε θέση ζημίας μέσα σε αυτή την κρίση. Ναι, δέχονται πληθωριστικές πιέσεις και πλήττονται από τη διεθνή αναταραχή. Την ίδια ώρα, όμως, αποκομίζουν και έμμεσα οφέλη, καθώς το αμερικανικό πετρέλαιο θεωρείται πιο ασφαλές και πιο προσβάσιμο, ενώ η Ευρώπη οδηγείται σε νέα μορφή ενεργειακής εξάρτησης.

Το τελικό του συμπέρασμα είναι σκληρό και καθαρό. Η κρίση δεν θα κριθεί μόνο στα πεδία μάχης ή στα διπλωματικά τραπέζια. Θα κριθεί και στις οθόνες των traders, στα δεξαμενόπλοια, στα ασφάλιστρα κινδύνου, στα στρατηγικά αποθέματα και στις αποφάσεις κρατών που καλούνται να προσαρμοστούν σε έναν νέο συσχετισμό ισχύος. Και αυτό που σήμερα φοβούνται περισσότερο οι αγορές, λέει, δεν είναι απλώς η αύξηση της τιμής της ενέργειας. Είναι μήπως χαθεί η δυνατότητα απρόσκοπτης πρόσβασης σε αυτήν.

Τέλος, ο Αδαλής στέκεται ιδιαίτερα και στα αεροπορικά καύσιμα, προειδοποιώντας ότι η εκτίναξη των τιμών τους, σε μια στιγμή που ξεκινά η τουριστική περίοδος, μπορεί να προκαλέσει ισχυρό πλήγμα στην τουριστική βιομηχανία. Και εκεί, όπως αφήνει να εννοηθεί, ίσως κρύβεται το επόμενο σοβαρό μέτωπο της κρίσης.

Σοβαρό πλήγμα στο κύρος της BYD στη μεγαλύτερη αγορά της μετά την Κίνα προκαλεί η απόφαση της Βραζιλίας να εντάξει τον κινεζικό κολοσσό της ηλεκτροκίνησης στο επίσημο μητρώο εργοδοτών που συνδέονται με συνθήκες εργασίας «παρόμοιες με τη δουλεία», μετά το σκάνδαλο του 2024 με Κινέζους εργάτες στην κατασκευή του εργοστασίου της στη χώρα.

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Reuters, η απόφαση του υπουργείου Εργασίας της Βραζιλίας αφορά υπόθεση 163 εργαζομένων, οι οποίοι φέρονται να είχαν προσληφθεί μέσω του ομίλου Jinjiang και να εργάζονταν υπό καταχρηστικές συμβάσεις, με στοιχεία που παρέπεμπαν ακόμη και σε εμπορία ανθρώπων. Η ένταξη στη λεγόμενη «λίστα ντροπής» δεν σταματά τη λειτουργία του μοναδικού εργοστασίου αυτοκινήτων της BYD στη Βραζιλία, αλλά της στερεί την πρόσβαση σε ορισμένες κατηγορίες τραπεζικού δανεισμού από βραζιλιάνικα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.

Το σκληρότερο στοιχείο της υπόθεσης είναι οι ίδιες οι συνθήκες που καταγράφτηκαν. Όπως αναφέρει το Reuters, οι εργαζόμενοι που είχαν μεταφερθεί από την Κίνα υποχρεώνονταν να παραδίδουν τα διαβατήριά τους στον εργοδότη, μεγάλο μέρος των αποδοχών τους κατευθυνόταν απευθείας στην Κίνα, ενώ είχαν καταβάλει και εγγύηση σχεδόν 900 δολαρίων, την οποία θα έπαιρναν πίσω μόνο έπειτα από έξι μήνες εργασίας. Παράλληλα, επιθεωρητές εργασίας εντόπισαν ανθρώπους να διαμένουν στοιβαγμένοι, χωρίς στρώματα, με 31 εργάτες σε ένα σπίτι με μόλις μία τουαλέτα και τρόφιμα πεταμένα στο πάτωμα δίπλα σε προσωπικά αντικείμενα, σε συνθήκες που οι Αρχές χαρακτήρισαν «εξευτελιστικές».

Η BYD δεν απάντησε στο σχετικό αίτημα σχολίου του Reuters, ενώ ο όμιλος Jinjiang έχει αρνηθεί τις κατηγορίες. Η ίδια η BYD είχε υποστηρίξει στο παρελθόν ότι δεν γνώριζε για πιθανές παραβιάσεις έως ότου το θέμα αναδείχθηκε από βραζιλιάνικα μέσα ενημέρωσης στα τέλη Νοεμβρίου. Ωστόσο, οι βραζιλιάνικες αρχές υποστηρίζουν ότι η τελική ευθύνη βαραίνει την ίδια τη BYD, καθώς όφειλε να εποπτεύει τους εργολάβους που χρησιμοποιούσε.

Η υπόθεση είχε προκαλέσει διεθνή κατακραυγή, ακόμη και μέσα στην Κίνα, και είχε οδηγήσει σε πολύμηνη καθυστέρηση στην κατασκευή του εργοστασίου. Παρ’ όλα αυτά, η BYD έδειχνε να έχει περιορίσει την πολιτική ζημιά, καθώς ο πρόεδρος της Βραζιλίας Λούλα είχε παραστεί στα εγκαίνια της μονάδας τον Οκτώβριο, σε μια κίνηση που συμβόλιζε την ενίσχυση των δεσμών Βραζιλίας και Κίνας. Από τότε, το εργοστάσιο έχει παράγει περισσότερα από 25.000 οχήματα.

Υπάρχει πάντως και μια κρίσιμη λεπτομέρεια στη διαδικασία. Οι εταιρείες μπορούν να αποφύγουν την εγγραφή στη λίστα εφόσον συνάψουν συμφωνία με την κυβέρνηση, δεσμευόμενες να αλλάξουν πρακτικές και να αποζημιώσουν τους εργαζόμενους που υπέστησαν παραβιάσεις. Η BYD υπέγραψε συμφωνία με τους εισαγγελείς εργασίας, όχι όμως με τους επιθεωρητές εργασίας, κάτι που φαίνεται πως άνοιξε τον δρόμο για την τελική ένταξή της στη λίστα. Μάλιστα, οι εταιρείες προστίθενται εκεί μόνο όταν έχουν εξαντληθεί όλα τα διοικητικά περιθώρια προσφυγής και, από τη στιγμή που μπαίνουν, παραμένουν για δύο χρόνια, εκτός αν υπάρξει δικαστική απόφαση που να τις αφαιρεί.

Η ουσία είναι απλή και σκληρή: η Βραζιλία δεν έκλεισε την πόρτα στη BYD, αλλά της κόλλησε δημόσια μια βαριά ταμπέλα. Και σε μια περίοδο που ο κινεζικός όμιλος προσπαθεί να εδραιωθεί ως παγκόσμια δύναμη στην αυτοκινητοβιομηχανία, τέτοιες υποθέσεις δεν είναι απλώς πρόβλημα εικόνας. Είναι πλήγμα αξιοπιστίας.