Η Ελλάδα δεν πήρε ούτε έναν βαθμό στην πρωτοφανή έρευνα του γαλλικού περιοδικού L’Express για τις ισχυρότερες υπηρεσίες πληροφοριών της Ευρώπης. Αυτό είναι το δυσάρεστο μέρος της εικόνας.

Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης

Το άλλο, όμως, είναι στρατηγικά σημαντικότερο! Όταν το αντικείμενο είναι η Τουρκία, οι ελληνικές υπηρεσίες εξακολουθούν να θεωρούνται περιζήτητος εταίρος, λόγω γεωγραφίας, συσσωρευμένης εμπειρίας και εξειδικευμένης γνώσης.

Η αντίφαση είναι μόνο φαινομενική. Όπως επισήμανε ο Σάββας Καλεντερίδης, σχολιάζοντας τα αποτελέσματα στην εκπομπή του, μια τέτοια κατάταξη δεν αποτυπώνει κατ’ ανάγκην το σύνολο των πραγματικών δυνατοτήτων μιας υπηρεσίας. Αποτυπώνει σε μεγάλο βαθμό και το πόσο ορατή είναι στους ξένους εταίρους της, πόσες πληροφορίες ανταλλάσσει και πόσο ενεργή είναι στα διεθνή δίκτυα συνεργασίας.

Με απλά λόγια, η απουσία βαθμών δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με απουσία επιχειρησιακής αξίας. Δεν αποτελεί, όμως, ούτε πιστοποιητικό επάρκειας. Η έρευνα ανοίγει μια σοβαρή συζήτηση για το πού βρίσκεται η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών στον ευρωπαϊκό χάρτη, ποια είναι τα ισχυρά της σημεία και μέχρι πού πρέπει να φτάνει η ανταλλαγή πληροφοριών με συμμαχικές υπηρεσίες χωρίς να εκτίθενται πηγές και μέθοδοι.

Ο «αόρατος πόλεμος» της Ευρώπης

Το L’Express αφιέρωσε τρεις μήνες στην έρευνα του ευρωπαϊκού κόσμου των πληροφοριών και συνομίλησε με περίπου 100 ανθρώπους του χώρου. Στην τελική ψηφοφορία συμμετείχαν 60 επαγγελματίες από 25 χώρες. Ανάμεσά τους ήταν 17 εν ενεργεία ή πρώην επικεφαλής υπηρεσιών, καθώς και στελέχη με εμπειρία από τη CIA και τη Μοσάντ.

Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να καταρτίσουν την πρώτη πεντάδα τους με βάση, κυρίως, την προσωπική εμπειρία συνεργασίας με ευρωπαϊκές υπηρεσίες. Εδώ βρίσκεται και το πρώτο κρίσιμο στοιχείο για την ανάγνωση των αποτελεσμάτων: δεν πρόκειται για εξωτερικό επιχειρησιακό έλεγχο, ούτε για πλήρη αποτίμηση απόρρητων δυνατοτήτων. Πρόκειται για αξιολόγηση ομοτίμων, στην οποία η διεθνής παρουσία, η αξιοπιστία στις συνεργασίες και η ροή πληροφοριών έχουν αναπόφευκτα μεγάλο βάρος.

Στην κορυφή βρέθηκε η βρετανική MI6 με 251 βαθμούς, αφήνοντας πολύ πίσω τη γαλλική DGSE, η οποία συγκέντρωσε 169. Τρίτες αναδείχθηκαν οι ολλανδικές AIVD και MIVD με 97 βαθμούς, τέταρτες οι ουκρανικές υπηρεσίες με 77 και πέμπτη η γερμανική BND με 62.

Η πρωτιά της MI6 αποδίδεται κυρίως στην ικανότητα στρατολόγησης ανθρώπινων πηγών υψηλού επιπέδου και στη μακροχρόνια επένδυση σε δίκτυα. Οι Βρετανοί θεωρούνται ικανοί να καλλιεργούν μια πηγή επί χρόνια, μέχρι αυτή να βρεθεί σε θέση πραγματικής αξίας. Στις ευρωπαϊκές υπηρεσίες αποδίδονται βρετανικά δίκτυα μέσα στους μηχανισμούς εξουσίας της Ρωσίας, της Κίνας, της Τουρκίας και του Ιράν, ενώ η έγκαιρη προειδοποίηση για τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ενίσχυσε ακόμη περισσότερο το κύρος του Λονδίνου.

Η DGSE διατηρεί σχεδόν παγκόσμια εμβέλεια, ισχυρές ανθρώπινες πηγές, τεχνικά μέσα και δυνατότητα μυστικής δράσης στο εξωτερικό. Οι Ολλανδοί, παρά το μικρότερο μέγεθος της χώρας τους, κέρδισαν εντυπωσιακή αναγνώριση για τη σχέση αποτελεσματικότητας και διαθέσιμων πόρων, αλλά και για τις επιδόσεις τους στον κυβερνοχώρο και στην αντιτρομοκρατία. Η Ουκρανία ανέβηκε στην τέταρτη θέση λόγω της επιθετικότητας, της καινοτομίας και της ανάληψης υψηλού επιχειρησιακού κινδύνου, χωρίς ωστόσο να έχει εξαλειφθεί η καχυποψία ορισμένων δυτικών εταίρων για πιθανές ρωσικές διεισδύσεις.

Η γερμανική BND, τέλος, αναγνωρίζεται για την αναλυτική της μεθοδικότητα, αλλά αξιολογείται αυστηρότερα στις επιχειρήσεις εξωτερικού. Το γεγονός ότι βρέθηκε στην πρώτη πεντάδα δεν έκρυψε τις επικρίσεις για υπερβολική εξάρτηση του Βερολίνου από αμερικανικές προειδοποιήσεις σε ζητήματα τρομοκρατίας.

Η Ελλάδα στο μηδέν, αλλά αναγκαία για την Τουρκία

Η ελληνική περίπτωση είναι ιδιόμορφη. Η χώρα δεν έλαβε βαθμό, μαζί με κράτη όπως η Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο. Παρ’ όλα αυτά, το L’Express επισημαίνει ότι οι ελληνικές υπηρεσίες είναι ιδιαίτερα χρήσιμες όταν το ενδιαφέρον στρέφεται προς την Τουρκία.

Αυτό δεν αποτελεί φιλοφρόνηση χωρίς περιεχόμενο. Η Τουρκία είναι για την Ελλάδα μόνιμο και όχι περιστασιακό αντικείμενο συλλογής και ανάλυσης πληροφοριών. Η γλωσσική κατάρτιση, η γνώση της τουρκικής κρατικής δομής, η παρακολούθηση των ενόπλων δυνάμεων και της αμυντικής βιομηχανίας, η κατανόηση των εσωτερικών πολιτικών δικτύων και η εμπειρία δεκαετιών στο Αιγαίο, στην Κύπρο και στην Ανατολική Μεσόγειο συγκροτούν ένα κεφάλαιο που δεν μπορεί να αποκτηθεί σε λίγους μήνες από μια βορειοευρωπαϊκή υπηρεσία.

Στον κόσμο των πληροφοριών, η εξειδίκευση σε έναν δύσκολο στόχο μπορεί να είναι πολυτιμότερη από μια γενική διεθνή παρουσία. Η Ελλάδα δεν διαθέτει το παγκόσμιο αποτύπωμα της Βρετανίας ή της Γαλλίας. Διαθέτει, όμως, ένα πεδίο στο οποίο οι σύμμαχοι έχουν αντικειμενικά ανάγκη την ελληνική γνώση.

Καλεντερίδης: Η κατάταξη μετρά και την εξωστρέφεια

Ο Σάββας Καλεντερίδης στάθηκε ακριβώς σε αυτό το σημείο, προειδοποιώντας να μην εξαχθεί το εύκολο συμπέρασμα ότι οι ελληνικές υπηρεσίες είναι «άχρηστες». Εξήγησε ότι η βαθμολογία επηρεάζεται από την εξωστρέφεια κάθε υπηρεσίας και από το υλικό που επιλέγει να μοιραστεί με εκείνους οι οποίοι τελικά τη βαθμολογούν.

Κατά την εκτίμησή του, πληροφορίες που αφορούν την τρομοκρατία, την παράνομη διακίνηση όπλων και άλλες μορφές οργανωμένου διασυνοριακού εγκλήματος πρέπει να κυκλοφορούν μεταξύ συμμαχικών υπηρεσιών. Έθεσε, όμως, ένα σαφές όριο όταν η ανταλλαγή μπορεί να οδηγήσει τους αποδέκτες πίσω στην πηγή ή στη μέθοδο συλλογής.

Αναφερόμενος στην ελληνική υπηρεσία πληροφοριών —δηλαδή, στο πλαίσιο της δημόσιας συζήτησης, πρωτίστως στην ΕΥΠ— είπε ότι, σύμφωνα με όσα γνωρίζει, είναι εσωστρεφής και κλειστή για λόγους προστασίας των πηγών. Όταν μια κρίσιμη πληροφορία παραδίδεται σε ξένο εταίρο, σημείωσε, ο αποδέκτης θα επιχειρήσει να καταλάβει πώς αποκτήθηκε. Εκεί γεννιέται ο κίνδυνος αποκάλυψης τόσο του ανθρώπινου δικτύου όσο και των τεχνικών ή επιχειρησιακών μεθόδων.

Η φράση με την οποία συμπύκνωσε τη θέση του ήταν χαρακτηριστική: «καλύτερα εσωστρεφής και ασφαλής παρά ανοικτός». Η παρατήρηση δεν ακυρώνει τα αποτελέσματα της έρευνας. Τα τοποθετεί, όμως, στη σωστή τους διάσταση. Μια υπηρεσία που μοιράζεται λιγότερα θα είναι αναπόφευκτα λιγότερο ορατή στους ξένους επαγγελματίες που κλήθηκαν να την αξιολογήσουν.

Ο Καλεντερίδης αμφισβήτησε επίσης την αναφορά περί ρωσικής επιρροής στην κυπριακή υπηρεσία πληροφοριών. Τόνισε ότι, με βάση τη δική του γνώση και τις επαφές του με ανθρώπους που υπηρέτησαν ή διοίκησαν την υπηρεσία, οι Ρώσοι δεν διαθέτουν πρόσβαση. Πρόκειται για δική του εκτίμηση, η οποία δείχνει παράλληλα πόσο δύσκολο είναι να μετατρέπονται κρίσεις για απόρρητους οργανισμούς σε απόλυτες αλήθειες.

Το πραγματικό ερώτημα για την ΕΥΠ

Η παρέμβαση Καλεντερίδη βάζει φρένο στην εύκολη απαξίωση, δεν πρέπει όμως να χρησιμοποιηθεί ως άλλοθι για να αποφεύγεται κάθε αξιολόγηση. Η μυστικότητα προστατεύει μια υπηρεσία, αλλά από μόνη της δεν αποδεικνύει αποτελεσματικότητα. Το ίδιο και η εξωστρέφεια! Μπορεί να ενισχύει τη διεθνή επιρροή και την αμοιβαιότητα, αλλά αν γίνεται χωρίς στεγανά, μπορεί να κάψει πηγές που χρειάστηκαν χρόνια για να αναπτυχθούν.

Η σοβαρή λύση βρίσκεται στην επιλεκτική συνεργασία. Η ΕΥΠ πρέπει να μπορεί να μοιράζεται τελικό, αξιοποιήσιμο προϊόν με τους συμμάχους, αφαιρώντας όπου είναι αναγκαίο τα στοιχεία που προδίδουν την προέλευση. Να συμμετέχει ενεργά στα ευρωπαϊκά δίκτυα για τρομοκρατία, κατασκοπεία, παράνομες διακινήσεις και υβριδικές απειλές, αλλά να διατηρεί αυστηρή διαβάθμιση σε ό,τι αφορά την Τουρκία και άλλους στόχους ζωτικού εθνικού ενδιαφέροντος.

Η πραγματική αξιολόγηση μιας εθνικής υπηρεσίας δεν γίνεται με δημόσιους πίνακες. Γίνεται από το αν προειδοποιεί εγκαίρως την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία, αν εντοπίζει ξένες διεισδύσεις, αν παράγει καθαρή στρατηγική ανάλυση, αν προστατεύει τις πηγές της και αν μετατρέπει την πληροφορία σε πλεονέκτημα για το κράτος.

Το μηδέν της κατάταξης είναι ένα προειδοποιητικό σήμα για την περιορισμένη διεθνή ορατότητα της Ελλάδας. Δεν είναι τελεσίδικη ετυμηγορία για την αξία της ΕΥΠ. Και η αναγνώριση της ελληνικής εξειδίκευσης στην Τουρκία δείχνει ότι, στον αθέατο πόλεμο των πληροφοριών, η Αθήνα διαθέτει ακόμη ένα κεφάλαιο που οι εταίροι της δεν μπορούν εύκολα να αντικαταστήσουν.