Του Χρήστου Κωνσταντινίδη

Η Ανατολική Μεσόγειος εισέρχεται σε μια περίοδο εξαιρετικά εύθραυστων ισορροπιών. Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει το αναθεωρητικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» σε επίσημη κρατική πολιτική, η αντιπαράθεσή της με το Ισραήλ εκτείνεται από τη Συρία μέχρι την Κύπρο, ενώ η επανεκκίνηση των εργασιών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου ενδέχεται να δοκιμάσει στην πράξη τις αντοχές και την αποφασιστικότητα της Αθήνας.

Την ίδια ώρα, οι εξελίξεις στη Συρία διαμορφώνουν νέα δεδομένα για τους Κούρδους, τις χριστιανικές κοινότητες και την τουρκική επιρροή, ενώ ανοιχτή παραμένει η υπόθεση της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης του Σινά.

Για όλα αυτά μίλησε στην εκπομπή Monitor και στον Χρήστο Κωνσταντινίδη ο ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ και καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου, Νίκος Φαραντούρης. Ακολουθεί η επιμελημένη απόδοση της συνέντευξης.

Κύριε Φαραντούρη, ποια είναι η σημασία της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης του Σινά και τι περιθώρια υπάρχουν για να προστατευθεί το ιστορικό και ιδιοκτησιακό καθεστώς της;

«Πρέπει πρώτα απ’ όλα να αντιληφθούμε τη σημασία της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης. Μιλάμε για ένα μοναστήρι με ιστορία 1.600 ετών, η οποία ανατρέχει στην εποχή του Ιουστινιανού. Μέσα στα τείχη του φιλοξενούνται ορισμένα από τα ιερότερα κειμήλια του γένους μας. Είναι μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, σύμβολο της Ορθοδοξίας και του Χριστιανισμού, αλλά και ένα εξαιρετικά κρίσιμο γεωπολιτικό σημείο στην ταραγμένη περιοχή της Μέσης Ανατολής.

Η ασφάλεια και η απρόσκοπτη λειτουργία της Μονής έχουν κατοχυρωθεί ιστορικά με αυτοκρατορικά χρυσόβουλα, αλλά και με τον περίφημο Αχτιναμέ, το διάταγμα που αποδίδεται στον ίδιο τον προφήτη Μωάμεθ. Η Μονή είναι αυτεξούσια και η μοναστική κοινότητα αποφασίζει για την πορεία της.

Αυτόν τον ιστορικό σεβασμό έρχονται σήμερα να ανατρέψουν οι αιγυπτιακές διεκδικήσεις. Η δικαστική εξέλιξη γύρω από το ιδιοκτησιακό καθεστώς δημιούργησε τον κίνδυνο να περάσει η περιουσία της Μονής στα χέρια των αιγυπτιακών αρχών. Το ανησυχητικό είναι ότι, ενώ το ζήτημα κυοφορούνταν, επικρατούσε εκκωφαντική σιωπή από την Αθήνα, παρά το γεγονός ότι Έλληνες αξιωματούχοι γνώριζαν τι επρόκειτο να συμβεί.

Από πέρυσι αναλάβαμε πρωτοβουλίες για τη διεθνοποίηση της υπόθεσης. Απέστειλα επιστολή στην UNESCO, κατέθεσα ερωτήσεις στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και, μαζί με τον ομογενή Αμερικανό βουλευτή Γκας Μπιλιράκη, οργανώσαμε σχετική εκδήλωση στην Ουάσιγκτον.

Σήμερα υπάρχουν πληροφορίες ότι ασκούνται πιέσεις προς τη μοναστική κοινότητα ώστε να υπογράψει συμφωνίες με τις οποίες θα παραχωρείται η κυριότητα της περιουσίας στην αιγυπτιακή κυβέρνηση. Θεωρώ μια τέτοια εξέλιξη αδιανόητη. Η Αθήνα όφειλε να έχει πολύ πιο στιβαρή παρουσία και να στηρίζει ξεκάθαρα τη μοναστική κοινότητα απέναντι σε παράνομες και ανιστόρητες διεκδικήσεις.»

Έχετε ζητήσει ακόμη και την αναστολή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης προς την Αίγυπτο. Πόσο μακριά πρέπει να φθάσει η Ευρωπαϊκή Ένωση;

«Έχω ζητήσει ακόμη και την αναστολή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης, εάν η αιγυπτιακή κυβέρνηση δεν εγγυηθεί μια δίκαιη διαδικασία και την ουσιαστική προστασία αυτών των πολιτιστικών και θρησκευτικών αγαθών παγκόσμιας κληρονομιάς.

Η Αίγυπτος λαμβάνει δισεκατομμύρια ευρώ από την Ευρωπαϊκή Ένωση για αναπτυξιακά έργα, ενεργειακές υποδομές, το μεταναστευτικό και τη σταθερότητα της χώρας. Είναι φίλη και σύμμαχος χώρα και θέλουμε αυτή η σχέση να διατηρηθεί και να ενισχυθεί. Οι φιλίες και οι συμμαχίες, όμως, πρέπει να στηρίζονται στο κράτος δικαίου, στη θρησκευτική ελευθερία και στον σεβασμό της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Οι σχέσεις με την Αίγυπτο περνούν μέσα από την προστασία της Μονής και τη διατήρηση της κυριότητάς της. Όσα σενάρια διακινούνται περί αναγνώρισης μιας μορφής επικαρπίας στη Μονή, με την υψηλή κυριότητα να περνά στις αιγυπτιακές αρχές, είναι επικίνδυνα. Η μοναδική αποδεκτή λύση είναι να διατηρηθεί η ιδιοκτησία των ακινήτων της Μονής, όπως ισχύει εδώ και 1.600 χρόνια.»

Τι θα αλλάξει για την Ελλάδα εάν η Τουρκία μετατρέψει το δόγμα της “Γαλάζιας Πατρίδας” σε επίσημο νόμο του κράτους;

«Η “Γαλάζια Πατρίδα” δεν είναι ένα ακίνδυνο όραμα. Είναι ένα σχήμα μέσω του οποίου το αφήγημα μετατρέπεται σε διεκδίκηση και η διεκδίκηση επιχειρείται να μετατραπεί σε καθεστώς. Αυτός είναι ο στόχος της Τουρκίας.

Η αναθεωρητική αυτή στρατηγική ξετυλίγεται εδώ και χρόνια με μεθοδικότητα. Τους τελευταίους μήνες βλέπουμε να παίρνει σάρκα και οστά με ενέργειες στο πεδίο. Από την παράνομη NAVTEX που χώριζε το Αιγαίο στη μέση μέχρι τις παραβιάσεις και την προσπάθεια εκτοπισμού των Ελλήνων αλιέων.

Έχω καταθέσει συγκεκριμένα στοιχεία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για Τούρκους αλιείς που, με την κάλυψη των τουρκικών αρχών, ψαρεύουν ακόμη και σε πολύ μικρή απόσταση από τις ελληνικές ακτές. Περισσότεροι από 60 έως 70 τόνοι μπακαλιάρου δημοπρατούνται κάθε μήνα στην ιχθυόσκαλα της Μηχανιώνας ως τουρκικά αλιεύματα, ενώ, σύμφωνα με τις καταγγελίες, έχουν αλιευθεί σε ελληνικά νερά.

Οι Έλληνες ψαράδες στα νησιά του Βορείου Αιγαίου λένε ότι αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη δραστηριότητά τους, επειδή μεγάλες τουρκικές μηχανότρατες τούς εκτοπίζουν ακόμη και μέσα στα ελληνικά χωρικά ύδατα.

Είχαμε προειδοποιήσει ότι η Διακήρυξη των Αθηνών δεν εξασφάλιζε πραγματικά “ήρεμα νερά”. Αντιθέτως, έδινε στους εταίρους και στους συμμάχους μας την εντύπωση ότι Ελλάδα και Τουρκία είχαν δρομολογήσει τη διευθέτηση των προβλημάτων τους. Έτσι, κάθε φορά που η Ελλάδα μιλούσε για τουρκικές απειλές και αναθεωρητισμό, η απάντηση ήταν ότι οι δύο χώρες τα έχουν βρει μεταξύ τους. Τώρα τρέχουμε πίσω από τις εξελίξεις.»

Ποια πρέπει να είναι η στάση της Ελλάδας απέναντι στην ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου και την είσοδο ξένων επενδυτών στο έργο;

«Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου είναι ένα απολύτως καθαρό έργο, χρηματοδοτημένο με περίπου 700 εκατομμύρια ευρώ από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πόντιση του καλωδίου δεν απαιτεί προηγούμενη οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών. Αυτή είναι η διεθνής πρακτική και αυτό προβλέπει το διεθνές δίκαιο.

Εδώ και τρία χρόνια αναζητούνται συνεχώς δικαιολογίες για να μην προχωρήσει το έργο. Άλλοτε επικαλούμαστε την ανάγκη επικαιροποίησης των τεχνοοικονομικών μελετών, άλλοτε τη μετοχική σύνθεση και άλλοτε τις οικονομικές υποχρεώσεις της Κύπρου. Ο αρμόδιος επίτροπος, όμως, έχει απαντήσει ότι το έργο διαθέτει οικονομική φερεγγυότητα και τεχνική βιωσιμότητα.

Καλωσορίζουμε την είσοδο Γάλλων επενδυτών, αλλά το ερώτημα παραμένει: εισέρχονται για να υλοποιηθεί το έργο ή για να συνεχίσει να μην υλοποιείται; Δεν έχουμε δει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.

Δεν θα ήθελα η Ελλάδα να διολισθήσει σε μια κατάσταση όπου μια τρίτη εταιρεία ή χώρα θα ζητήσει από την Τουρκία άδεια για την πόντιση του καλωδίου και η Αθήνα θα σφυρίζει κλέφτικα. Αυτό θα ήταν οδυνηρή ήττα και άτακτη υποχώρηση από τις κόκκινες γραμμές μας.

Η απάντηση δεν είναι ούτε ο πόλεμος ούτε ο κατευνασμός. Η απάντηση είναι η άσκηση της εθνικής κυριαρχίας στο πεδίο: πόντιση του καλωδίου τώρα, προστασία των Ελλήνων αλιέων και έναρξη συζητήσεων με την Κυπριακή Δημοκρατία για την οριοθέτηση ΑΟΖ.»

Πόσο σοβαρά πρέπει να αντιμετωπιστούν οι τουρκικές προειδοποιήσεις για γενικευμένο πόλεμο, εάν το Ισραήλ πλήξει τουρκικές εγκαταστάσεις στα κατεχόμενα ή στη Συρία;

«Η Ελλάδα βρίσκεται στο μάτι του κυκλώνα. Αυτό, όμως, δεν πρέπει να την απομακρύνει από τη βασική αποστολή της, που είναι η προάσπιση κάθε σπιθαμής εθνικής κυριαρχίας και εδαφικής ακεραιότητας.

Η Ελλάδα δεν επιθυμεί να γίνει μέρος κανενός πολέμου, ούτε στη σύγκρουση με το Ιράν ούτε σε οποιονδήποτε άλλο πόλεμο. Πρέπει να παραμείνει δύναμη σταθερότητας και ειρήνης. Αυτό είναι μήνυμα προς τους αντιπάλους, αλλά και προς τους συμμάχους μας.

Οι συμμαχικές και εταιρικές σχέσεις πρέπει να βασίζονται στην αρχή της αμοιβαιότητας. Παράλληλα, η Ελλάδα πρέπει να υπενθυμίζει προς όλους ότι η ασφάλεια της Ελλάδας περνά μέσα από την ασφάλεια της Κύπρου. Η ασφάλεια της Κύπρου είναι ασφάλεια της Ελλάδας, αλλά και της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.»

Με ποιον τρόπο μπορεί η Ελλάδα να εξασφαλίσει ουσιαστική ευρωπαϊκή αλληλεγγύη απέναντι στις τουρκικές απειλές;

«Στη Συνθήκη της Λισαβόνας υπάρχει το άρθρο 42, παράγραφος 7, δηλαδή η ρήτρα αμοιβαίας αμυντικής συνδρομής. Προβλέπει ότι, σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης εναντίον κράτους-μέλους, τα υπόλοιπα κράτη έχουν υποχρέωση να το συνδράμουν με κάθε πρόσφορο μέσο.

Υπάρχει, όμως, ασάφεια ως προς τα επιχειρησιακά βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν. Δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος οδηγός για το τι συμβαίνει την επόμενη ημέρα, εάν ενεργοποιηθεί η ρήτρα.

Αυτό πρέπει να γίνει απόλυτη προτεραιότητα της Ελλάδας και της Κύπρου στους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Να απαιτήσουν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ένα συγκεκριμένο επιχειρησιακό σχέδιο: τι θα πράξουν τα υπόλοιπα 26 κράτη-μέλη εάν η Ελλάδα ή η Κύπρος δεχθούν επίθεση;

Αυτή είναι η απάντηση στην προκλητικότητα. Δεν πρέπει να επιτρέπουμε να αντιμετωπίζονται οι τουρκικές απειλές ως μια απλή διμερής ελληνοτουρκική διαφορά. Κάθε διεκδίκηση, απειλή και αναθεωρητική ενέργεια εναντίον ενός κράτους-μέλους πρέπει να λαμβάνει ευρωπαϊκή απάντηση.

Το ίδιο ισχύει και για το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Μπορεί για εμάς να είναι νομικά ανυπόστατο, αλλά παραμένει στο τραπέζι και επηρεάζει τις ελληνολιβυκές και τις ευρωλιβυκές σχέσεις. Η Ελλάδα πρέπει να επενδύσει ενεργητικά στον ρόλο του διαμεσολαβητή μεταξύ Λιβύης και Ευρωπαϊκής Ένωσης, θέτοντας όμως ξεκάθαρους ευρωπαϊκούς όρους.»

Η ενσωμάτωση των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων στον στρατό της Δαμασκού αποτελεί στρατηγική νίκη της Τουρκίας; Τι σημαίνει για τους Κούρδους και τις χριστιανικές κοινότητες;

«Η εξέλιξη είναι πολύ πρόσφατη και δεν γνωρίζουμε ακόμη εάν πρόκειται για μια συγκυριακή απόφαση ή για κάτι με μεγαλύτερη διάρκεια. Γι’ αυτό είμαι επιφυλακτικός.

Ένα πράγμα, όμως, είναι ξεκάθαρο: η Συρία δεν μπορεί να συνεχίσει να αποτελεί πεδίο γεωπολιτικών εξελίξεων που υπαγορεύονται από την Τουρκία. Το συριακό έδαφος δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως εφαλτήριο έκνομων, επιθετικών ή απειλητικών στρατιωτικών ενεργειών.

Παράλληλα, η διεθνής κοινότητα δεν μπορεί να ανεχθεί διώξεις εθνικών και θρησκευτικών κοινοτήτων —χριστιανών, Αλαουιτών, Κούρδων, Δρούζων και οποιουδήποτε άλλου πληθυσμού κινδυνεύει— ιδιαίτερα όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση χρηματοδοτεί την ανοικοδόμηση και τη σταθερότητα της Συρίας.

Βρέθηκα στη Συρία τον Μάρτιο του 2025, την περίοδο των μεγάλων σφαγών Αλαουιτών και χριστιανών. Παρουσίασα στο Στρασβούργο και στην Ουάσιγκτον φωτογραφίες και βίντεο από τις διώξεις. Από τότε λαμβάνω καθημερινά μηνύματα και οπτικοακουστικό υλικό από επιθέσεις εναντίον χριστιανικών κοινοτήτων.

Η Ελλάδα θα έπρεπε να έχει έναν πολύ πιο ενεργητικό ρόλο. Οι ελληνορθόδοξες κοινότητες υπό το Πατριαρχείο Αντιοχείας δοκιμάζονται και στην Αθήνα επικρατεί εκκωφαντική σιωπή. Η χώρα μας έχει τη μεγαλύτερη γεωγραφική, ιστορική, πολιτιστική και θρησκευτική εγγύτητα με τους λαούς της περιοχής. Θα έπρεπε να διεκδικήσει ακόμη και την εκπροσώπηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις σχετικές διαπραγματεύσεις.

Η σημερινή στάση αναχωρητισμού απομειώνει την ήπια ισχύ που απολάμβανε επί αιώνες το ελληνικό έθνος και το απομακρύνει από τις ιστορικές κοιτίδες και τις χειμαζόμενες κοινότητες της Μέσης Ανατολής.»

Θεωρείτε πιθανό ένα θερμό επεισόδιο γύρω από το καλώδιο και ποια πρέπει να είναι η ελληνική αντίδραση εάν τουρκικά πολεμικά επιχειρήσουν να σταματήσουν τις εργασίες;

«Δεν γνωρίζω εάν θα υπάρξει θερμό επεισόδιο και ασφαλώς το απεύχομαι. Δεν επιδιώκουμε σύγκρουση, δεν είμαστε πολεμοκάπηλοι και δεν θέλουμε λεονταρισμούς.

Η Ελλάδα, όμως, θα έπρεπε να έχει ενημερώσει αναλυτικά όλες τις πρωτεύουσες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τους συμμάχους και την Ουάσινγκτον για τις παράνομες και ανυπόστατες τουρκικές αιτιάσεις. Θα έπρεπε να έχει προετοιμάσει τον διοικητικό και αμυντικό μηχανισμό και να έχει ανακοινώσει συγκεκριμένη ημερομηνία έναρξης των εργασιών.

Το καλώδιο είναι ένα απολύτως νόμιμο και ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενο έργο. Η Τουρκία δεν διαθέτει ούτε προσχηματικό επιχείρημα για να το σταματήσει. Κάθε καθυστέρηση στοιχίζει στην εξωτερική πολιτική και στη διεθνή αξιοπιστία της χώρας.

Ένα πράγμα ζητάμε: την άσκηση των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων. Διότι όταν δεν ασκείς τα κυριαρχικά σου δικαιώματα, είναι νομοτελειακά βέβαιο ότι θα τα χάσεις.»

Δεν υπάρχει δίλημμα κατευνασμός ή πόλεμος

Η παρέμβαση του Νίκου Φαραντούρη στο Monitor ανέδειξε ένα ενιαίο πρόβλημα που διαπερνά όλα τα μεγάλα μέτωπα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής: την απουσία ενεργητικής παρουσίας και τη σταδιακή διολίσθηση από την άσκηση δικαιωμάτων στη διαχείριση των αντιδράσεων τρίτων.

Ο ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ απέρριψε ως ψευδεπίγραφο το δίλημμα «κατευνασμός ή πόλεμος», υποστηρίζοντας ότι υπάρχει ένας τρίτος δρόμος: η πλήρης διπλωματική προετοιμασία, η διεθνοποίηση των απειλών, η αξιοποίηση των ευρωπαϊκών θεσμών και η έμπρακτη άσκηση κυριαρχίας.

Από την πόντιση του καλωδίου και την προστασία των Ελλήνων αλιέων μέχρι την οριοθέτηση ΑΟΖ με την Κυπριακή Δημοκρατία, την προστασία της Μονής του Σινά και την υποστήριξη των χριστιανικών κοινοτήτων της Συρίας, το κεντρικό μήνυμα ήταν σαφές: η Ελλάδα δεν μπορεί να παραμένει θεατής σε εξελίξεις που αφορούν άμεσα την ασφάλεια, την ιστορία και την παρουσία του ελληνισμού στην Ανατολική Μεσόγειο.