Γράφει ο Ταμέρ Τσιλινγκίρ

Το Υπουργείο Εξωτερικών της Τουρκικής Δημοκρατίας, σε ανακοίνωσή του στις 9 Σεπτεμβρίου 2026, κατηγόρησε τον ελληνικό στρατό ότι την περίοδο 1919–1922 διέπραξε εναντίον του άμαχου πληθυσμού της Ανατολίας «συστηματικές και εκ των προτέρων σχεδιασμένες σφαγές», εφάρμοσε πρακτικές «καμένης γης» και προκάλεσε εκτεταμένες καταστροφές στη δυτική Μικρά Ασία.

Οι λέξεις αυτές έχουν σημασία.

Διότι η Τουρκία, εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα, αποφεύγει ακριβώς αυτούς τους όρους όταν πρόκειται για τις κρατικές πολιτικές που εφαρμόστηκαν εναντίον των Ελλήνων του Πόντου και των άλλων χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολίας.

Δεν λέει «συστηματικό».

Δεν λέει «σχεδιασμένο».

Δεν λέει «κρατική πολιτική».

Δεν λέει «εκκαθάριση του πληθυσμού».

Και τη λέξη «γενοκτονία» δεν την χρησιμοποιεί ποτέ.

Όταν όμως ο δράστης είναι ο ελληνικός στρατός, το ίδιο λεξιλόγιο γίνεται ξαφνικά αποδεκτό.

Εδώ ακριβώς αρχίζει το πραγματικό ζήτημα.

Αν λέτε «συστηματικό» και «σχεδιασμένο»…

Το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών δεν παρουσιάζει τις ενέργειες του ελληνικού στρατού μεταξύ 1919 και 1922 ως αποσπασματικά και ασύνδετα γεγονότα.

Αντίθετα, εντάσσει πράξεις βίας που σημειώθηκαν σε διαφορετικούς τόπους και χρόνους σε ένα ενιαίο ιστορικό πλαίσιο και τις χαρακτηρίζει «συστηματικές» και «εκ των προτέρων σχεδιασμένες».

Αυτό, στην πραγματικότητα, είναι μια ιστορική μέθοδος.

Για να καταλάβει κανείς αν μια πολιτική βίας είναι συστηματική, εξετάζει τις σχέσεις μεταξύ των γεγονότων. Αναζητά από πού προέρχονταν οι αποφάσεις. Εξετάζει ποιοι στοχοποιήθηκαν. Ελέγχει αν οι ίδιες πρακτικές επαναλαμβάνονται σε διαφορετικές περιοχές. Μελετά μαζί τις μετακινήσεις πληθυσμών, τις εκτοπίσεις, τις δολοφονίες, τις δημεύσεις περιουσιών και τις αλλαγές στη σύνθεση των οικισμών.

Το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών κάνει ακριβώς αυτό όταν εξετάζει τον ελληνικό στρατό.

Γιατί λοιπόν η ίδια μέθοδος δεν εφαρμόζεται στον Πόντο;

Ας θέσουμε τις ίδιες ερωτήσεις για τον Πόντο

Ας ξεκινήσουμε από το 1914.

Ας εξετάσουμε την απομάκρυνση των Ελλήνων του Πόντου από τα χωριά τους. Ας εξετάσουμε τους άνδρες που στάλθηκαν στα τάγματα εργασίας. Ας εξετάσουμε τις εκτοπίσεις στις ακτές του Εύξεινου Πόντου. Ας εξετάσουμε τους εκτοπισμούς του 1916–1917. Ας εξετάσουμε τις μεταγωγές και τις εξορίες που συνεχίστηκαν μετά το 1919. Ας εξετάσουμε τις δίκες των Δικαστηρίων Ανεξαρτησίας της Αμάσειας. Ας εξετάσουμε τις φάλαγγες γυναικών, παιδιών και ηλικιωμένων που οδηγήθηκαν προς το εσωτερικό. Ας εξετάσουμε τι συνέβη στα χωριά, στις περιουσίες και στα σπίτια των Ελλήνων.

Και ύστερα ας θέσουμε την ίδια ερώτηση:

Ήταν όλα αυτά ανεξάρτητα μεταξύ τους γεγονότα;

Ή αποτελούσαν τμήματα μιας πολιτικής που στόχευε τον ίδιο πληθυσμό και συνεχίστηκε, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, μέσω διαφορετικών κρατικών μηχανισμών;

Εδώ ακριβώς αποκτά περιεχόμενο η λέξη «συστηματικό».

Άρχισε πράγματι η ιστορία το 1919;

Στην ανακοίνωση του τουρκικού Υπουργείου Εξωτερικών η ιστορία αρχίζει το 1919.

Αυτή η αφετηρία είναι εξαιρετικά βολική.

Αν ξεκινήσει κανείς από το 1919, η πρώτη μεγάλη εικόνα είναι η απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη. Έτσι, ο ελληνικός στρατός τοποθετείται στην αρχή της ιστορικής αφήγησης.

Και το 1914;

Οι εξαναγκαστικές μετακινήσεις των Ελλήνων της δυτικής Μικράς Ασίας;

Οι εκτοπίσεις στις ακτές του Πόντου;

Η ένταξη χριστιανών ανδρών στα τάγματα εργασίας κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο;

Οι εκτοπίσεις και η μαζική εξόντωση των Αρμενίων το 1915;

Οι εκτοπίσεις των Ελλήνων του Πόντου από το 1916 και μετά;

Όλα αυτά συνέβησαν πριν από το 1919.

Επομένως, το να αρχίζει η αφήγηση το 1919 δεν αποτελεί απλώς μια χρονολογική επιλογή.

Είναι μια πολιτική επιλογή που καθορίζει ποιος εμφανίζεται ως δράστης και ποιος ως θύμα.

Γιατί το ίδιο λεξιλόγιο υπάρχει μόνο για τη μία πλευρά;

Η ανακοίνωση της Τουρκίας στις 19 Μαΐου 2026, με αφορμή τις εκδηλώσεις μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, ανέδειξε ήδη αυτή την αντίφαση.

Η Άγκυρα χαρακτήρισε τους ισχυρισμούς περί γενοκτονίας των Ποντίων «στερούμενους νομικής βάσης» και «διαστρέβλωση της ιστορίας», ενώ στην ίδια ανακοίνωση μίλησε για «εγκλήματα πολέμου και θηριωδίες» του ελληνικού στρατού.

Τέσσερις μήνες αργότερα, η γλώσσα προχώρησε ακόμη περισσότερο:

«Συστηματικές και εκ των προτέρων σχεδιασμένες σφαγές».

Με άλλα λόγια, το τουρκικό κράτος αποδέχεται στην πράξη την εξής μέθοδο:

Πράξεις βίας εναντίον ενός άμαχου πληθυσμού, ακόμη κι αν διαπράττονται σε διαφορετικούς τόπους, μπορούν να εξεταστούν ως αλληλένδετες. Μπορεί να ερευνηθεί αν ήταν σχεδιασμένες. Μπορεί να τεθεί το ερώτημα αν συγκροτούσαν ένα ενιαίο σύνολο.

Όταν όμως η ίδια μέθοδος εφαρμόζεται στους Έλληνες του Πόντου, η Άγκυρα ισχυρίζεται ξαφνικά ότι πρόκειται για «διαστρέβλωση της ιστορίας».

Η μέθοδος γίνεται δεκτή — αλλά μόνο όταν ο δράστης είναι ο άλλος.

Το έγκλημα πολέμου και η γενοκτονία δεν είναι το ίδιο πράγμα

Εγκλήματα που διαπράττει ένας στρατός εναντίον αμάχων κατά τη διάρκεια ενός πολέμου μπορούν να εξεταστούν ως εγκλήματα πολέμου.

Η γενοκτονία είναι διαφορετικό ζήτημα.

Στη συζήτηση για τη γενοκτονία δεν εξετάζονται μόνο μεμονωμένες δολοφονίες. Εξετάζεται το σύνολο των προθέσεων και των πρακτικών που αποσκοπούν στην ολική ή μερική καταστροφή μιας εθνικής, εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας.

Γι’ αυτό και το ζήτημα του Πόντου δεν περιορίζεται στο ερώτημα «πόσοι σκοτώθηκαν;».

Τα ουσιαστικά ερωτήματα είναι άλλα:

Γιατί ένας λαός απομακρύνθηκε μαζικά από την ιστορική του πατρίδα;

Γιατί ο ίδιος πληθυσμός υπέστη παρόμοιες πρακτικές σε διαφορετικές περιοχές;

Ήταν ανεξάρτητα μεταξύ τους η ένταξη των ανδρών στα τάγματα εργασίας, η εκτόπιση γυναικών και παιδιών, η εκκένωση χωριών, οι δίκες της ηγεσίας και οι πρακτικές που καθιστούσαν αδύνατη την επιστροφή του πληθυσμού;

Ή υπηρετούσαν όλα το ίδιο αποτέλεσμα;

Γιατί, όταν φτάνουμε στο 1923, ο ιστορικός ελληνικός πληθυσμός του Πόντου δεν βρισκόταν πια στην πατρίδα του;

Αυτά είναι τα ερωτήματα που θέτει η έρευνα της γενοκτονίας.

Δεν μπορείτε να εξαφανίσετε μια γενοκτονία προβάλλοντας ένα έγκλημα πολέμου

Ο βασικός μηχανισμός της επίσημης τουρκικής αφήγησης παραμένει εδώ και χρόνια ο ίδιος.

Όταν τίθεται το ζήτημα της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, η απάντηση είναι η αναφορά στα εγκλήματα του ελληνικού στρατού στην Ανατολία.

Όμως τα δύο δεν είναι εναλλακτικές εκδοχές του ίδιου γεγονότος.

Τα τεκμήρια για εγκλήματα πολέμου που διέπραξε ο ελληνικός στρατός δεν διαγράφουν από την ιστορία όσα συνέβησαν στους Έλληνες του Πόντου.

Η απόδειξη ενός εγκλήματος δεν αποτελεί απόδειξη ότι ένα άλλο έγκλημα δεν συνέβη.

Ακόμη περισσότερο, η νομική και ιστορική φύση του εγκλήματος της γενοκτονίας δεν εξαφανίζεται με το επιχείρημα «και η άλλη πλευρά διέπραξε εγκλήματα».

Η γενοκτονία δεν είναι λογιστικός συμψηφισμός αντιποίνων.

Όσα υπέστη ένας λαός δεν μπορούν να συμψηφιστούν με εγκλήματα που διέπραξε ένας άλλος στρατός σε διαφορετικό τόπο.

Τι βλέπετε όταν κοιτάζετε το 1922;

Για την Τουρκία το 1922 είναι έτος νίκης.

Για τους Έλληνες του Πόντου, όμως, το ίδιο έτος αποτελεί μία από τις τελευταίες φάσεις του τέλους της ιστορικής τους παρουσίας στον τόπο όπου ζούσαν επί αιώνες.

Οι δύο μνήμες κοιτούν την ίδια χρονολογία, αλλά δεν βλέπουν το ίδιο πράγμα.

Η επίσημη τουρκική αφήγηση βλέπει το στρατιωτικό αποτέλεσμα.

Εμείς θέτουμε και ένα ακόμη ερώτημα:

Πού βρίσκονταν οι χριστιανικοί πληθυσμοί αυτής της γεωγραφίας όταν τελείωσε ο πόλεμος;

Το ερώτημα αυτό δεν αφορά μόνο τον Πόντο, αλλά και τους Έλληνες της Μικράς Ασίας και τους Αρμενίους.

Άλλο είναι να περιγράφεις ποιος απέκτησε τον στρατιωτικό έλεγχο μιας περιοχής.

Και άλλο να εξηγείς γιατί οι άνθρωποι που ζούσαν εκεί επί αιώνες δεν βρίσκονταν πλέον εκεί.

Η ιστορική έρευνα δεν μπορεί να αποφύγει το δεύτερο ερώτημα.

Το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών περιγράφει, άθελά του, τη σωστή μέθοδο

Ίσως αυτό να είναι το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της ανακοίνωσης της 9ης Σεπτεμβρίου.

Το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών μάς λέει, άθελά του, κάτι ουσιαστικό:

Για να κατανοήσουμε τη βία εναντίον αμάχων, δεν αρκεί να εξετάζουμε τα γεγονότα ένα προς ένα.

Πρέπει να εξετάζουμε τη μεταξύ τους σύνδεση.

Πρέπει να ρωτάμε αν ήταν «συστηματικά».

Πρέπει να ρωτάμε αν ήταν «σχεδιασμένα».

Οι εμπρησμοί, οι δολοφονίες, οι εκτοπίσεις και οι καταστροφές πρέπει να εξετάζονται μαζί.

Σωστά.

Αυτό ακριβώς λέμε κι εμείς.

Ας εφαρμόσουμε λοιπόν την ίδια μέθοδο στον Πόντο.

Ας βάλουμε μπροστά μας όλες τις αποφάσεις από το 1914 έως το 1923.

Ας ανοίξουμε τα οθωμανικά αρχεία.

Ας ανοίξουμε τα πρακτικά της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης της Τουρκίας.

Ας ανοίξουμε τις αποφάσεις των Δικαστηρίων Ανεξαρτησίας.

Ας εξετάσουμε τις εντολές μεταγωγής και εκτόπισης.

Ας συγκρίνουμε τα δημογραφικά αρχεία.

Ας μελετήσουμε τις προξενικές αναφορές.

Ας διαβάσουμε μαζί τα αρχεία των ιεραποστολών, τα έγγραφα του Πατριαρχείου, τη ξένη διπλωματική αλληλογραφία και τις μαρτυρίες.

Και ύστερα ας θέσουμε το ερώτημα:

Πώς πραγματοποιήθηκε η εξαφάνιση των Ελλήνων του Πόντου από την ιστορική τους πατρίδα;

Τι εννοεί λοιπόν το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών;

Αν το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών αποδέχεται πραγματικά τις έννοιες της «συστηματικής και σχεδιασμένης βίας» ως ιστορικό κριτήριο, τότε το κριτήριο αυτό δεν μπορεί να εφαρμόζεται επιλεκτικά.

Δεν μπορεί να θεωρείται έγκυρο όταν στρέφεται κατά του ελληνικού στρατού και να παύει να ισχύει όταν εξετάζονται οι πολιτικές της οθωμανικής και της κυβέρνησης της Άγκυρας.

Τα αρχεία πρέπει να διαβάζονται με την ίδια μέθοδο.

Η ταυτότητα του θύματος δεν πρέπει να αλλάζει τη μέθοδο.

Η εθνικότητα του δράστη δεν πρέπει να αλλάζει τις έννοιες.

Και, πάνω απ’ όλα:

Δεν μπορείτε να κάνετε το έγκλημα της γενοκτονίας αόρατο προβάλλοντας εγκλήματα πολέμου.

Όσα συνέβησαν στους Έλληνες του Πόντου δεν αποτελούν υποσημείωση των ενεργειών του ελληνικού στρατού στην Ανατολία.

Πρόκειται για ένα μεγάλο ιστορικό έγκλημα με τη δική του χρονολογία, τα δικά του τεκμήρια, τους δικούς του δράστες, τα δικά του θύματα και το δικό του ιστορικό αποτέλεσμα.

Γι’ αυτό το ερώτημα προς το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών είναι απλό:

Γιατί τα κριτήρια «συστηματικό» και «σχεδιασμένο», που χρησιμοποιείτε όταν κοιτάζετε τον ελληνικό στρατό, δεν τα χρησιμοποιείτε όταν κοιτάζετε τον Πόντο;

Ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικό ερώτημα που παραμένει αναπάντητο εδώ και έναν αιώνα.