Η ιστορικός και βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 100 ετών, αφήνοντας πίσω της μια σπάνια πνευματική παρακαταθήκη: έργο διεθνώς αναγνωρισμένο, δημόσιο λόγο με καθαρότητα και μια σταθερή υπενθύμιση ότι η Ιστορία δεν είναι «αφήγηση» της μόδας, αλλά μέτρο και ευθύνη.

Η Αρβελέρ γεννήθηκε στην Αθήνα το 1926 από Μικρασιάτες γονείς, σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέχισε στο Παρίσι, όπου διαμόρφωσε τη μεγάλη της ακαδημαϊκή πορεία.

Το Βυζάντιο ως συνέχεια, όχι ως υποσημείωση

Για την Αρβελέρ, το Βυζάντιο δεν ήταν «ενδιάμεση περίοδος», ούτε μουσειακό απολίθωμα. Αντιμετωπίστηκε ως ζωντανό εργαστήριο πολιτικής σκέψης, κοινωνικής οργάνωσης και πολιτισμικής συνέχειας. Μελέτησε και υπερασπίστηκε τον βυζαντινό κόσμο ως κομβικό κρίκο της ευρωπαϊκής ιστορίας, κόντρα σε απλουστεύσεις που έβλεπαν την αυτοκρατορία είτε ως εξωτικό «ανατολικό» κατάλοιπο είτε ως σκοτεινή παρένθεση.

Η Σορβόννη και το «πρώτη γυναίκα» σε επτά αιώνες

Η διεθνής διαδρομή της υπήρξε, πράγματι, εντυπωσιακή: δίδαξε στη Σορβόννη και έφτασε να αναλάβει κορυφαίες διοικητικές θέσεις, σε ένα πανεπιστημιακό σύστημα με παράδοση αιώνων, όπου οι συμβολισμοί έχουν βάρος. Στο ίδιο πνεύμα, η παρουσία της δεν περιορίστηκε στο αμφιθέατρο: υπήρξε ενεργή σε θεσμούς πολιτισμού και διεθνείς οργανισμούς, λειτουργώντας ως γέφυρα ανάμεσα στην ιστορική γνώση και τη σύγχρονη δημόσια συζήτηση.

Η «σκυτάλη» της ψυχής και το δημόσιο ήθος

Στις συνομιλίες που κατέγραψε στο βιβλίο «Από μένα αυτά…», η Αρβελέρ μίλησε για μνήμη και λήθη, για την αλήθεια, για πειθαρχία και θυσίες, για την ανθρωπιά ως ύψιστη αρετή. Με λόγο δωρικό, χωρίς φιοριτούρες, άφηνε συχνά φράσεις-καρφιά για τα ελαττώματά μας ως κοινωνία, επιμένοντας στο «εμείς» απέναντι στο πανίσχυρο «εγώ».

Πατρίδα, δικαιοσύνη και πολιτισμός

Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε, επίσης, στη σταθερή της τοποθέτηση για μεγάλα ζητήματα πολιτισμού και δικαιοσύνης, όπως το θέμα των Γλυπτών του Παρθενώνα: η Αρβελέρ δεν το αντιμετώπισε ως «επικοινωνιακό στοίχημα», αλλά ως ηθικό αίτημα, που συνδέεται με την έννοια του πολιτισμού και της δικαιοσύνης.

«Πριν την Ελένη και μετά την Ελένη»

Το εργο της δείχνει το αποτύπωμα που αφήνει: ότι η μελέτη του Βυζαντίου θα μετριέται «πριν» και «μετά» από εκείνη. Υπερβολή; Στην Ελλάδα συχνά μοιράζουμε μεγάλες κουβέντες εύκολα. Όμως στην περίπτωση της Αρβελέρ, υπάρχει κάτι χειροπιαστό: μια διαδρομή που έδωσε κύρος στη βυζαντινή ιστορία, την επανέφερε στο κέντρο και την υπερασπίστηκε ως θεμέλιο συνέχειας και αυτογνωσίας.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έφυγε, αλλά το βασικό της μάθημα μένει επίμονα επίκαιρο: χωρίς Ιστορία, δεν υπάρχει ούτε αυτοσεβασμός ούτε σοβαρή πολιτική σκέψη. Και αυτό, ειδικά σήμερα, δεν είναι φιλολογική παρατήρηση—είναι όρος επιβίωσης.

Γράφει ο Παναγιώτης Ευαγγέλου, Ph. D. Σικάγο

Από το μνημόσυνο στην μνήμη του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, που διοργάνωσε η Παναρκαδική Ομοσπονδία Αμερικής, στο Σικάγο, πρόσφατα, διαπιστώθηκε για άλλη μια φορά πόσο μεστά, διδακτικά, και, το σπουδαιότερο, πόσο επίκαιρα είναι τα λόγια το Γέρου του Μωριά. Παραθέτω μερικά (σε έντονα γράμματα):

Όταν ο Άγγλος ναύαρχος Χάμιλτον του πρότεινε να μεσολαβήσει η Αγγλία για να βρεθεί ένας συμβιβασμός μεταξύ των Ελλήνων επαναστατών και του Σουλτάνου, απάντησε:

Εμείς ποτέ δεν κάναμε συμβιβασμό με τον Τούρκο. Ελευθερία ή Θάνατος..

Ο Χάμιλτον δεν του ξαναμίλησε για συμβιβασμούς και η Αγγλία δέχθηκε τον αγώνα.

Όταν αποφασίσαμε να κάνουμε την επανάσταση δεν συλλογισθήκαμε πόσοι είμαστε, τι άρματα έχουμε, αν οι Τούρκοι κρατούσαν τα κάστρα, Ούτε τι μας έλεγαν οι ξένοι. Σαν μια βροχή έπεσε επάνω μας η επιθυμία για την ελευθερία μας. Όλοι συμφωνήσαμε να κάνουμε την επανάσταση.

Συνεχίζουμε το αγώνα του Παλαιολόγου. Δεν είμαστε σε ανταρσία. Κάνουμε επανάσταση. Ο Παλαιολόγος δεν υπέγραψε καμμιά συνθήκη παράδοσης στον Σουλτάνο.

Τι θα απαντούσε σε όλους εκείνους που ισχυρίζονται ότι η Τουρκία είναι μεγάλο και δυνατό Κράτος, και ρωτούν, πόλεμο θέλετε να κάνουμε;

Για να αποφύγουμε το πόλεμο, ή οποιαδήποτε Τουρκική επικυριαρχία, πρέπει να είμαστε ενωμένοι και αποφασιστικοί ακόμη και στο πεδίο. Ούτε σπιθαμή εδάφους , θάλασσας, και κυριαρχικών δικαιωμάτων δεν παραχωρούμε. Καθαρά και ξάστερα.

Επίσης από τα λόγια του για τον Παλαιολόγο, εμείς έχουμε διεκδικούμενα και όχι οι Τούρκοι. Κάθε σπιθαμή εδάφους της Τουρκίας μαρτυρεί και φωνάζει ότι οι Τούρκοι είναι καταπατητές.

Φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους- άτιμον φρόνημα-

Δεν φοβηθήκαμε την Τουρκιά -Αλλά τους δικούς μας

Δυστυχώς, μετά την δολοφονία του Καποδίστρια, επικράτησαν οι διαφόρου λογής προσκυνημένοι και με την βοήθεια των ξένων, δημιούργησαν ένα πολιτικό σύστημα που στηρίζει και παράγει εξάρτηση, χρεοκοπίες, και διαφθορά, ακόμη και σήμερα.

Δημιούργησαν ένα πολιτικό σύστημα που θεωρεί την Φιλική Εταιρεία, τον Κολοκοτρώνη, και τον Καποδίστρια αντιπαραδείγματα. Γιατί; Γιατί αγωνίσθηκαν για μια ανεξάρτητη Ελλάδα, και δεν προσκύνησαν κανένα.

Συνεπώς είναι επιτακτικό να γίνουν όλες εκείνες οι θεσμικές αλλαγές και η νομική υποστήριξής των, που θα επιβάλουν την εποπτεία, έλεγχο και διαφάνεια στον δημόσιο βίο, και αυστηρές ποινές σε όλους ανεξαιρέτως, από αδέκαστους και ανεξάρτητους δικαστές. Που δεν θα αφήνουν περιθώρια δράσης σε εκείνους με το άτιμον φρόνημα.

Τέλος, απευθυνόμενους στου νέους είπε:

Η προκοπή σας και η μάθησή σας να μην γίνονται σκεπάρνι μόνο για τον εαυτόν σας αλλά για να κοιτάξετε το καλό της κοινότητας και μέσα στο καλό αυτό είναι και το δικό σας.

Αυτό, βεβαίως βεβαίως, έκαναν και στο ΥΠΕΚΕΠΕ, ΓΣΕΕ, στην χρηματοδότηση των μέσων ενημέρωσης, στην κατανομή επενδυτικών κονδυλίων, παραχώρηση συμβάσεων, δίδοντας ίσες ευκαιρίες για μετεκπαίδευση και πρόσβαση σε χρηματοδότηση, κλπ., κλπ.! Ντροπή!

Ας γίνει ο Κολοκοτρώνης μαζί με τον Καποδίστρια και την Φιλική Εταιρεία παραδείγματα για την Ελληνική Πολιτεία και Ομογένεια. Και ας αναλογισθούμε όλοι μας τις ευθύνες μας.

Έναν αιώνα μετά τη ρωσική κατοχή της Τραπεζούντας, ένα παλιό ζήτημα επιστρέφει απροσδόκητα στο προσκήνιο. Χειρόγραφα, κειμήλια και ιστορικά αντικείμενα που μεταφέρθηκαν τότε εκτός περιοχής επανέρχονται στο επίκεντρο διεκδικήσεων, καθώς μια νέα τουρκική πρωτοβουλία επιχειρεί να σπάσει μια πολυετή…. ακινησία γύρω από την τύχη τους.

Το θέμα αφορά τη διπλωματία, αλλά όχι μόνο αυτήν· ανοίγει ξανά ένα κεφάλαιο ιστορίας που συνδέει αρχεία, πολέμους, μνήμες και πολιτιστική κληρονομιά.

Νέα κίνηση προς τη Ρωσία

Πλέον η Τουρκία εμφανίζεται έτοιμη να επανεκκινήσει τη διαδικασία διεκδίκησης 497 χειρόγραφων έργων και ανεκτίμητων ιστορικών αντικειμένων που μεταφέρθηκαν στη Ρωσία κατά την περίοδο της ρωσικής κατοχής της Τραπεζούντας.

Τα πολύτιμα αυτά τεκμήρια συγκεντρώθηκαν από βιβλιοθήκες, τζαμιά και ιδιωτικές κατοικίες το διάστημα 1916-1918, και μεταφέρθηκαν εκτός περιοχής.

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της τουρκικής ιστοσελίδας 61saat, η τοποθεσία όπου φυλάσσονται εντοπίστηκε ύστερα από περίπου δέκα χρόνια ενδελεχούς έρευνας του ιστορικού Βεϊσέλ Ουστά, διδάσκοντα στο Τμήμα Ιστορίας του Τεχνικού Πανεπιστημίου Καραδενίζ (KTÜ).

Το 2015 υποβλήθηκε επίσημο αίτημα επιστροφής τους, όμως έντεκα χρόνια αργότερα δεν έχει υπάρξει αποτέλεσμα.

Μετά τις εντατικές προσπάθειες που είχαν γίνει επί υπουργίας του πρώην υπουργού Φαρούκ Οζάκ, το ζήτημα επανέρχεται τώρα στην ατζέντα του βουλευτή Τραπεζούντας Γιλμάζ Μπουγιουκαϊντίν.

11 yıllık sessizlik bozuluyor! Trabzon’un kayıp hazineleri için Rusya’ya yeni çıkarma…https://t.co/VGIMNjHLJj

— 61saat (@61saat) February 14, 2026

Ο ίδιος, σε δηλώσεις του κατά τη διάρκεια επίσκεψης στο Δημοτικό Συμβούλιο Τραπεζούντας, τόνισε ότι το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι η απροθυμία της Ρωσίας. «Προσπαθήσαμε πολύ, όμως η άλλη πλευρά αποφεύγει το θέμα και δεν θέλει να παραδώσει τα έργα. Την επόμενη εβδομάδα ο καθηγητής Βεϊσέλ Ουστά θα συναντηθεί με στελέχη του υπουργείου ώστε να επανεκτιμήσουμε τη διαδικασία», ανέφερε.

Παράλληλα προχώρησε και σε αυτοκριτική, επισημαίνοντας ότι στο παρελθόν δεν υπήρξε επαρκής προστασία ιστορικών μνημείων της περιοχής, όπως το μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά.

«Το θυμάμαι από παιδί – οι τοιχογραφίες ήταν απίστευτες. Κάποιοι ερχόντουσαν, τις κατέστρεφαν, τις αποσπούσαν και τις έπαιρναν. Δεν μπορέσαμε να τις προστατεύσουμε εγκαίρως», είπε.

Η λίστα των έργων που εντοπίστηκαν στη Ρωσία θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για τη θρησκευτική και πολιτιστική μνήμη της Τραπεζούντας. Μεταξύ των αντικειμένων περιλαμβάνονται 497 χειρόγραφα Κοράνια, ιστορικοί πολυέλαιοι του τεμένους που αφιερώθηκε στην Γκιουλμπαχάρ Χατούν (την Ελληνίδα του Πόντου που έγινε μητέρα του σουλτάνου), το αυθεντικό κάλυμμα του μαυσωλείου της και πολυάριθμες τοιχογραφίες.

Επιπλέον, υπάρχουν ισχυρισμοί ότι στο τέλος της κατοχής απομακρύνθηκαν από την περιοχή ακόμη 30 μεγάλα έργα μέσα σε 20 κιβώτια.

Το ιστορικό υπόβαθρο της ρωσικής κατοχής

Το ζήτημα των πολιτιστικών αντικειμένων συνδέεται άμεσα με τη ρωσική παρουσία στον Πόντο κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο ομότιμος καθηγητής Ιστορίας Κωνσταντίνος Φωτιάδης και ο δρ Ιστορίας Παναγιώτης Τσατσανίδης μελέτησαν επί τρεις δεκαετίες αρχεία του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών και της ύστερης σοβιετικής περιόδου, ανοίγοντας φακέλους στους οποίους έως τότε δεν είχε αποκτήσει πρόσβαση κανένας Έλληνας.

Αποτέλεσμα της έρευνάς τους είναι το βιβλίο Ρωσοκρατία στον Πόντο 1916-1918, βασισμένο σε χιλιάδες έγγραφα και σπάνιο εικονογραφικό υλικό.

Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι Έλληνες του ανατολικού Πόντου υποδέχθηκαν αρχικά τον ρωσικό στρατό ως απελευθερωτή όταν εισήλθε στην Τραπεζούντα τον Απρίλιο του 1916. Σημαντικό ρόλο στην αρχική ισορροπία είχαν προσωπικότητες όπως ο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος και ο γιατρός Θεοφύλακτος Θεοφυλάκτου. Ωστόσο, η εικόνα αυτή δεν παρέμεινε σταθερή.

Η έρευνα δείχνει ότι, παρά την αρχική καλή διάθεση, προβλήματα ανεφοδιασμού και στρατιωτικές δυσκολίες επηρέασαν τη συμπεριφορά των ρωσικών δυνάμεων ήδη πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Μετά το 1917 η κατάσταση επιδεινώθηκε σημαντικά: χαλάρωση πειθαρχίας, περιστατικά λεηλασιών και κλίμα ανασφάλειας μέχρι την αποχώρηση των Ρώσων τον Φεβρουάριο του 1918.

Οι ίδιες πηγές αναφέρουν επίσης ότι κατά την περίοδο της κατοχής κατεδαφίστηκε μεγάλος αριθμός σπιτιών στην Τραπεζούντα για τη δημιουργία πλατείας παρελάσεων, ενώ τότε πραγματοποιήθηκε και το πρώτο συστηματικό τοπογραφικό σχέδιο της πόλης από τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Φυλλίζη.

Σχέδια ισχύος και γεωπολιτικοί στόχοι

Από τα ρωσικά αρχεία προκύπτει ότι η παρουσία στον Πόντο εντασσόταν σε ευρύτερο στρατηγικό σχεδιασμό.

Στόχος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας ήταν ο έλεγχος του Εύξεινου Πόντου και, μακροπρόθεσμα, η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης, η οποία σε έγγραφα της εποχής αναφέρεται ακόμη και ως «Τσάριγκραντ». Παράλληλα εξεταζόταν η κατάληψη λιμανιών όπως η Σαμψούντα και η Σινώπη, ώστε να δημιουργηθούν ναυτικές βάσεις κοντά στην Κριμαία.

Η σημασία της υπόθεσης σήμερα

Η επανενεργοποίηση των αιτημάτων για επιστροφή κειμηλίων αναδεικνύει ότι το ζήτημα των αντικειμένων που μετακινήθηκαν την περίοδο της κατοχής παραμένει ανοιχτό έναν αιώνα μετά. Η τελική έκβαση θα εξαρτηθεί από διπλωματικές και νομικές διαδικασίες, αλλά και από το κατά πόσο θα υπάρξει ανταπόκριση από τη ρωσική πλευρά.

Το θέμα δεν αφορά μόνο διμερείς σχέσεις, αλλά αγγίζει ευρύτερα ζητήματα ιστορικής μνήμης, πολιτιστικής κληρονομιάς και διεθνούς πρακτικής για τα έργα που μετακινήθηκαν σε περιόδους πολέμου.

pontosnews.gr