Του Λάμπρου Ζαχαρή

Ευρύ κύκλο συζητήσεων προκάλεσαν οι φωτογραφίες, που είδαν πρόσφατα το φως της δημοσιότητας, από το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας. Σε αυτές φαίνονται βαριά φορτηγά και γερανοί εντός του μνημείου, στο πλαίσιο των εργασιών αποκατάστασης και αντισεισμικής ενίσχυσης.

Τα δημοσιεύματα αναφέρουν ότι τα οχήματα μπήκαν στο ναό μέσω της Αυτοκρατορικής Πύλης, ενώ ανησυχία και φόβοι για φθορές. προκαλούνται από όσα γράφονται για κίνηση των οχημάτων πάνω στο ιστορικό δάπεδο.

Σε μια προσπάθεια να μετριάσουν τις αντιδράσεις, οι τουρκικές αρχές απαντούν ότι οι κινήσεις πραγματοποιήθηκαν με «ειδική πλατφόρμα» και προστατευτικό σύστημα. Μάλιστα υποστηρίζουν πως προηγήθηκαν στατικές μελέτες, γεωραντάρ, ελέγχοι εδάφους και ότι το φορτίο κατανέμεται ώστε να μην υποστεί ζημιά το μαρμάρινο δάπεδο.

Ο γνωστός Τούρκος ιστορικός και καθηγητής İlber Ortaylı αντέδρασε έντονα μόλις εμφανίστηκαν οι φωτογραφίες, χαρακτηρίζοντας την απόφαση ακατανόητη και επικίνδυνη.

«Ούτε αυτοκίνητο δεν μπορεί να μπει εκεί — πόσο μάλλον φορτηγό ή γερανός… Οι παρεμβάσεις αυτές θα φανεί τι συνέπειες έχουν — το υπόγειο του κτιρίου είναι γεμάτο σπήλαια· συμπεριφέρονται στην Αγία Σοφία σαν να είναι ιδιοκτησία του πατέρα τους. Αν αυτό το κτίριο καταρρεύσει, ο κόσμος θα κατηγορήσει τους Τούρκους», υπογράμμισε μεταξύ άλλων, ο τούρκος επιστήμονας.

Με άλλα λόγια, για τον Ortaylı το πρόβλημα δεν είναι οι αναγκαίες επισκευές καθ’ αυτές, αλλά το ηθικό και συμβολικό βάρος της παρουσίας βαρέων μηχανημάτων σ’ έναν χώρο με παγκόσμια πολιτιστική σημασία και με ιστορικά χαρακτηριστικά που απαιτούν υπέρμετρη προσοχή, εξηγεί ο Δημήτρης Σταθακόπουλος, Δρ. Παντείου – Νομικός & Οθωμανολόγος.

Και ενώ οι αρμόδιοι ισχυρίζονται ότι η μέγιστη επιβάρυνση στο δάπεδο δεν ξεπερνά τα θεωρητικά όρια που επιτρέπονται και ότι έχουν γίνει μελέτες αντοχής, γεωραντάρ, έλεγχοι εδάφους, ο κ. Σταθακόπουλος παρουσιάζει τους πέντε λόγους για τους οποίους το ζήτημα δεν είναι «μόνο τεχνικό» και υπάρχει ένα ηθικό και συμβολικό σκέλος που πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπ΄οψιν μας:

Η ιστορική και συμβολική αξία της Αγίας Σοφίας

Η Αγία Σοφία δεν είναι απλώς ένα κτίριο. Είναι παγκόσμιο σύμβολο — βυζαντινής αρχιτεκτονικής, θρησκευτικής ιστορίας, παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Η χρήση βαρέων μηχανημάτων στο εσωτερικό της νοηματοδοτείται διαφορετικά από οποιοδήποτε σύγχρονο εργοτάξιο. Η εικόνα φορτηγού να «πατά» στο μαρμάρινο δάπεδο ξυπνά αναμνήσεις καταστροφών στα μνημεία και προκαλεί φόβο ότι οι επεμβάσεις ίσως να μην είναι τόσο συστηματικές όσο φαίνονται.

Ζήτημα εμπιστοσύνης & διαφάνειας

Η δικαιολογία της «ειδικής πλατφόρμας» και των τεχνικών μελετών δεν αρκεί για όλους. Όπως επισημαίνει ο Ortaylı — κι όπως δηλώνεται σε δημοσιεύματα — υπάρχει έλλειψη ανεξάρτητης αξιολόγησης, δημόσιας παρουσίασης των μελετών και συνολικής τεκμηρίωσης που να πείθει την παγκόσμια κοινότητα.

Κίνδυνος για το ίδιο το μνημείο

Τα υπόγεια, οι σπηλαιώσεις, τα παλαιά θεμέλια και η αρχιτεκτονική ιδιαιτερότητα της Αγίας Σοφίας καθιστούν κάθε παρέμβαση ιδιαίτερα ευαίσθητη. Ο φόβος ότι η «ταχύτητα των έργων» και η χρήση βαρέων μηχανημάτων μπορεί να προκαλέσουν μακροπρόθεσμες ζημιές — ακόμη και πτώση μέρους της δομής — δεν είναι υπερβολικός.

Η θρησκευτική/πολιτιστική διάσταση

Για πολλούς, η Αγία Σοφία δεν είναι απλώς ένας παλιός ναός. Είναι ιερός τόπος, με θρησκευτική και πολιτιστική σημασία εκατοντάδων αιώνων. Η παρουσία βαρέων οχημάτων εντός της αίθουσας πρέπει να θεωρηθεί ως έλλειψη σεβασμού προς την κληρονομιά, την ιστορία και την πνευματικότητα του χώρου.

Εν κατακλείδι: Αναγκαίες οι επισκευές — αλλά με σεβασμό

Ναι, η Αγία Σοφία χρειάζεται αποκατάσταση και αντισεισμική ενίσχυση — καθώς είναι ένα μνημείο αιώνων, με φυσιολογική φθορά και ευαισθησίες. Ωστόσο, το ζήτημα δεν αφορά μόνο τι γίνεται, αλλά πώς γίνεται. Η χρήση βαρέων μηχανημάτων στο εσωτερικό ενός μνημείου με τέτοια σημασία — ακόμη και με τεχνικά μέτρα προστασίας — εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη φροντίδα, τη διαφάνεια, την ευθύνη και την ιστορική ευαισθησία.

Η φράση του İlber Ortaylı — ότι αν κάτι πάει στραβά «ο κόσμος θα κατηγορήσει τους Τούρκους» — δεν είναι απλώς υπερβολική ρητορική, αλλά είναι υπενθύμιση πως κάθε παρέμβαση σε παγκόσμια κληρονομιά πρέπει να γίνει με την απόλυτη προσοχή, διαφάνεια και σεβασμό στο παρελθόν.

Μ. Χαρακόπουλος: Κανένας ενεργός πολίτης του κόσμου δεν μπορεί να παραμένει αδιάφορος για την Αγία Σοφία

Από την πλευρά του ο Γενικός Γραμματέας της Διακοινοβουλευτικής Συνέλευσης Ορθοδοξίας (ΔΣΟ), Μέλος της Βουλής των Ελλήνων, δρ Μάξιμος Χαρακόπουλος, ένας από τους πρωτοστάτες της διεθνοποίησης του ζητήματος της μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τέμενος ώστε να καταδικαστεί η αλλαγή χαρακτήρα του μνημείου, κληθείς να σχολιάσει τις σοκαριστικές εικόνες γερανών εντός του, τόνισε τα ακόλουθα:

«Η εμφάνιση εντός της Αγίας Σοφίας γερανών, βάρους 45 τόνων, για εργασίες στον Ναό, συνιστά μια ακόμη αυθαιρεσία των τουρκικών αρχών που δημιουργεί απρόβλεπτους κινδύνους για το αγλάισμα της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής και φάρο της οικουμενικής Ορθοδοξίας. Από το 2020, που η τουρκική ηγεσία αποφάσισε, για λόγους θρησκευτικής εργαλειοποίησης, να μετατρέψει την Αγία Σοφία σε τζαμί, το μνημείο υφίσταται ανυπολόγιστη κόπωση από τη αθρόα συρροή επισκεπτών, που, όπως Τούρκοι επιστήμονες επισημαίνουν, θέτει σε κίνδυνο τη στατικότητά του. Δυστυχώς, εκ μέρους της διεθνούς κοινότητας η έως σήμερα πίεση προς την Άγκυρα για ακύρωση της προκλητικής της απόφασης είναι κατώτερη των περιστάσεων.

Ως Διακοινοβουλευτική Συνέλευση Ορθοδοξίας επιδιώκουμε όλα αυτά τα χρόνια, με πρωτοβουλίες όπως ο Τόμος με τους Ναούς της Αγίας Σοφίας ανά τον κόσμο, που έχει παρουσιαστεί σε πολλές πρωτεύουσες και μητροπόλεις σε 4 ηπείρους να ενημερώσουμε ηγήτορες της διεθνούς πολιτικής, θρησκευτικής και ακαδημαϊκής κοινότητας και κυρίως να ευαισθητοποιήσουμε τη διεθνή κοινή γνώμη. Η Αγία Σοφία μπορεί να βρίσκεται στην επικράτεια της σημερινής Τουρκίας αλλά ταυτόχρονα είναι κορυφαίο οικουμενικό μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς για το οποίο κανένας ενεργός πολίτης του κόσμου δεν μπορεί να παραμένει αδιάφορος».

Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός

Μία νέα εξέλιξη υπήρξε πριν από λίγες ημέρες σε σχέση με τις προσφυγές της «Ένωσης Αθέων» στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στο Στρασβούργο κατά τις οποίες προκύπτει παραβίαση δικαιωμάτων από τη δημόσια ανάρτηση θρησκευτικών εικόνων στις αίθουσες των ελληνικών δικαστηρίων. Οι δύο προσφυγές κατατέθηκαν στο ΕΔΔΑ αφού το Συμβούλιο της Επικρατείας είχε απορρίψει τα σχετικά αιτήματα (βλ. τις αποφάσεις της Ολομέλειας 130/2018 και 71/2019) για την αφαίρεση της θρησκευτικής εικόνας που βρίσκεται μέσα στην αίθουσα της Ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστηρίου

Υπενθυμίζουμε ότι στις 28 Ιουλίου 2025 το ΕΔΔΑ δημοσιοποίησε ότι κοινοποίησε τις δύο προσφυγές της «Ένωσης Αθέων» (με αριθμούς 19150/20 και 11122/25) προς την ελληνική κυβέρνηση καλώντας την να απαντήσει σε τρία ερωτήματα (βλ. περισσότερα σε προηγούμενο σχετικό άρθρο). Αξίζει να επισημανθεί η εξής ουσιώδης λεπτομέρεια: ότι στο έγγραφο κοινοποίησης του ΕΔΔΑ δεν μνημονεύεται παραδόξως η απόφαση Lautsi κ.α. κατά Ιταλίας (2011), στην οποία κρίθηκε ότι ο Εσταυρωμένος στις σχολικές αίθουσες δεν παραβίαζε τα ανθρώπινα δικαιώματα των προσφευγόντων.

Η νέα εξέλιξη αφορά την υποβολή γραπτών παρατηρήσεων στο ΕΔΔΑ από το «Ευρωπαϊκό Κέντρο για το Νόμο και τη Δικαιοσύνη» (“European Centre for Law and Justice”), μιας συλλογικότητας Γάλλων νομικών που εδρεύει στο Στρασβούργο. Στο παρόν άρθρο θα σταχυολογήσουμε ορισμένα καίρια σημεία από αυτή την παρέμβαση υπέρ της Ελλάδας που αξίζουν της προσοχής μας.

Οι Γάλλοι νομικοί συνδέουν το προοίμιο του ελληνικού Συντάγματος («Εις το όνομα της Αγίας και Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδος») με το προοίμιο του καταστατικού του Συμβουλίου της Ευρώπης σύμφωνα με το οποίο τα κράτη-μέλη επιβεβαιώνουν «την αφοσίωσή τους στις πνευματικές και ηθικές αξίες που αποτελούν την κοινή κληρονομιά των λαών τους και την πραγματική πηγή της ατομικής ελευθερίας, της πολιτικής ελευθερίας και του κράτους δικαίου, αρχές που αποτελούν τη βάση κάθε γνήσιας δημοκρατίας».

Επισημαίνουν ότι η ανάρτηση θρησκευτικών εικόνων στα δικαστήρια συνιστά έθιμο που απορρέει από το ελληνικό Σύνταγμα ενώ σύμφωνα με το άρθρο 1 του ελληνικού Αστικού Κώδικα το έθιμο αποτελεί πηγή δικαίου. Η παρουσία θρησκευτικών συμβόλων στα δικαστήρια, λοιπόν, θεωρείται ιστορική πρακτική, έθιμο και έκφραση της συνταγματικής ταυτότητας της Ελλάδας.

Επιπλέον, σημειώνουν ότι δεν προκύπτει από τη νομολογία του ΕΔΔΑ ότι απαγορεύεται η ύπαρξη επίσημης θρησκείας σε ένα κράτος-μέλος ενώ και η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ δεν καταδικάζει το γεγονός ότι μία θρησκεία αναγνωρίζεται ως επίσημη ή επικρατούσα από ένα κράτος.

Σημαντικό τμήμα των γραπτών παρατηρήσεων αφιερώνεται στην υπόθεση Lautsi κ.α. κατά Ιταλίας στην οποία η μείζων σύνθεση του ΕΔΔΑ έκρινε ότι ο σταυρός είναι ένα «παθητικό» θρησκευτικό σύμβολο (δηλ. από μόνη της η δημόσια ανάρτησή του δεν απαιτεί ή επιβάλλει κάποια ενέργεια, προσευχή ή υπόκλιση από όσους το αντικρίζουν) του οποίου η παρουσία στις σχολικές αίθουσες δεν συνεπάγεται κάποια εξαναγκαστική επίδραση και ως εκ τούτου δεν παραβίαζε την (αρνητική) θρησκευτική ελευθερία των προσφευγόντων. Πέραν τούτου, το ΕΔΔΑ έκρινε στην εν λόγω υπόθεση ότι η Ιταλία μπορούσε νομίμως να δώσει στην πλειοψηφούσα θρησκεία της χώρας κυρίαρχη προβολή στο σχολικό περιβάλλον.

Κατά το «Ευρωπαϊκό Κέντρο για το Νόμο και τη Δικαιοσύνη» η εικόνα του Χριστού στα ελληνικά δικαστήρια έχει αντίστοιχο «παθητικό» χαρακτήρα, δεν απαιτεί καμία πράξη λατρείας, δεν επηρεάζει τις αποφάσεις των δικαστών και συμβολίζει την πνευματική κληρονομιά της Ελλάδας.

Να σημειωθεί ότι η Ελλάδα είχε παρέμβει στην υπόθεση Lautsi κ.α. κατά Ιταλίας υποστηρίζοντας ότι μια αντίληψη ουδετερότητας που θα επέβαλε την εξάλειψη ενός παραδοσιακά υπάρχοντος θρησκευτικού συμβόλου, αντί να ανοίξει διάλογο για την κατανόηση και την ανοχή που χαρακτηρίζουν τον πλουραλισμό, θα κατέληγε σε άρνηση αυτής ακριβώς της ελευθερίας και τελικά θα απέκλειε τη θρησκευτική διάσταση από την κοινωνία. Οι Γάλλοι νομικοί συμφωνούν με την τότε θέση της Ελλάδας ότι η αφαίρεση των θρησκευτικών συμβόλων θα αποτελούσε αρνητική προκατάληψη απέναντι στη θρησκευτική παράδοση της χώρας και όχι ουδέτερη στάση.

Αλλά και πολλά άλλα κράτη του Συμβουλίου της Ευρώπης που παρενέβησαν στην υπόθεση Lautsi κ.α. κατά Ιταλίας απαίτησαν να γίνονται σεβαστές οι εθνικές και θρησκευτικές ταυτότητες και παραδόσεις τους καθώς αυτές αποτελούν τη ρίζα των ευρωπαϊκών αξιών και της ενότητας.

Βασικό επιχείρημα της «Ένωσης Αθέων» είναι ότι εντός του δικαστηρίου η θρησκευτική ουδετερότητα πρέπει να είναι απόλυτη προκειμένου να διασφαλιστεί η αμεροληψία των δικαστών. Σύμφωνα όμως με τις γραπτές παρατηρήσεις του «Ευρωπαϊκού Κέντρου για το Νόμο και τη Δικαιοσύνη» δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι η παρουσία της εικόνας του Χριστού στην αίθουσα της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας στην Ελλάδα έχει επηρεάσει τις δικαστικές αποφάσεις.

Υπογραμμίζεται επιπροσθέτως ότι η ουδετερότητα του κράτους αφορά την άσκηση εξουσίας και όχι την ταυτότητά του. Το κριτήριο είναι το εξής: Επηρεάζει η ενέργεια του κράτους τη θρησκευτική ελευθερία; Στην περίπτωση των ελληνικών δικαστηρίων δεν αποδεικνύεται ότι έχει υπάρξει προσηλυτισμός, άνιση μεταχείριση ή περιορισμοί στην ελευθερία της συνείδησης λόγω της παρουσίας των θρησκευτικών εικόνων.

Το «Ευρωπαϊκό Κέντρο για το Νόμο και τη Δικαιοσύνη» καταλογίζει ακόμη στην «Ένωση Αθέων» ότι συγχέει την αμεροληψία των δικαστών με τη γενική ουδετερότητα του κράτους. Σύμφωνα όμως με παλαιότερη απόφαση του ΕΔΔΑ (Pitkevich κατά Ρωσίας) παραβίαση μπορεί να υπάρχει μόνο όταν ένας δικαστής εκδηλώνει ενεργά τη θρησκευτική του ταυτότητα εντός του πλαισίου των καθηκόντων του (π.χ. κάνοντας προσηλυτισμό) κι όχι απλώς επειδή υπάρχει κάποιο θρησκευτικό σύμβολο μέσα στη δικαστική αίθουσα.

Συνοψίζοντας, οι Γάλλοι νομικοί υποστηρίζουν στις γραπτές παρατηρήσεις τους ότι:

1. Η παρουσία ορθόδοξων εικόνων στα ελληνικά δικαστήρια ανήκει στη συνταγματική και πολιτισμική ταυτότητα της χώρας.

2. Τα θρησκευτικά αυτά σύμβολα είναι «παθητικά» και δεν ασκούν καμία επιρροή στην αμεροληψία των δικαστών.

3. Δεν υπάρχει πραγματικός περιορισμός του δικαιώματος στη θρησκευτική ελευθερία των άθεων.

4. Η Ελλάδα διαθέτει ευρύ περιθώριο εκτίμησης.

5. Μια καταδικαστική απόφαση θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρή πολιτική σύγκρουση, όπως στην υπόθεση Lautsi κ.α. κατά Ιταλίας (22 κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης είχαν τοποθετηθεί κατά της «υπερβολικής εκκοσμίκευσης»).

Το ΕΔΔΑ καλείται να λάβει απόφαση για το ανωτέρω ευαίσθητο θέμα και μια τυχόν αποδοχή των προσφυγών της «Ένωσης Αθέων» είναι βέβαιο ότι θα διαταράξει την ιστορική, εθιμική, πολιτισμική, θρησκευτική και συνταγματική παράδοση στην Ελλάδα αλλά και ευρύτερα στην Ευρώπη.