Τους τελευταίους μήνες έχουν γίνει επανειλημμένες αναφορές σε ένα ιδιαίτερα σημαντικό βιβλίο στα αρμενικά, που εκδόθηκε στο Γερεβάν το 2019 από τον τουρκολόγο Δρ. Ρούμπεν Σαφραστιάν. Ο τίτλος του βιβλίου είναι: «Μουσταφά Κεμάλ: Ο Αγώνας κατά της Δημοκρατίας της Αρμενίας, 1919–1921».

Ο λόγος που το βιβλίο αυτό έχει προσελκύσει αυξημένο ενδιαφέρον τη συγκεκριμένη περίοδο είναι ότι, μεταξύ άλλων πολύτιμων στοιχείων, παρουσιάζει το πλήρες κείμενο ενός απόρρητου κρυπτογραφημένου τηλεγραφήματος. Το τηλεγράφημα αυτό στάλθηκε στις 8 Νοεμβρίου 1920 από τον Αχμέτ Μουχτάρ, προσωρινό Υπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας, προς τον Καζίμ Καραμπεκίρ, Αρχιστράτηγο του Στρατού του Ανατολικού Μετώπου, δηλαδή στα σύνορα με την Αρμενία. Το συγκεκριμένο έγγραφο είχε δημοσιευθεί για πρώτη φορά το 1960 στην Κωνσταντινούπολη από τον ίδιο τον Καραμπεκίρ στο βιβλίο του «Ο Πόλεμος της Ανεξαρτησίας μας».

Σύμφωνα με τον Δρ. Σαφραστιάν, το έγγραφο αυτό αντικατοπτρίζει με σαφήνεια τη θέση του Προέδρου της Τουρκίας Μουσταφά Κεμάλ (Ατατούρκ) και δεν θα μπορούσε να είχε συνταχθεί χωρίς τη ρητή καθοδήγηση και έγκρισή του. Ο ίδιος ο Μουχτάρ υπογράμμιζε ότι «η μυστική αυτή εντολή περιέχει τον πραγματικό στόχο της [τουρκικής] κυβέρνησης».

Επιπλέον, ο Κεμάλ είχε αποστείλει ήδη από τις 5 Φεβρουαρίου 1920 κρυπτογραφημένο τηλεγράφημα στον Καραμπεκίρ, δίνοντάς του σαφείς οδηγίες να προετοιμαστεί για επίθεση κατά της Αρμενίας.

Η ιδιαίτερη αξία αυτού του ιστορικού εγγράφου έγκειται στο γεγονός ότι η εχθρική στάση της τουρκικής κυβέρνησης το 1920 παρουσιάζει εντυπωσιακές και ανησυχητικές ομοιότητες με τη σημερινή πολιτική της απέναντι στη Δημοκρατία της Αρμενίας. Οι παραλληλισμοί ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο η Τουρκία αντιμετώπιζε την Αρμενία στο παρελθόν και στον τρόπο που τη βλέπει σήμερα είναι συγκλονιστικοί. Μια τέτοια συγκριτική προσέγγιση βοηθά επίσης στην κατανόηση της νοοτροπίας της πολιτικής ηγεσίας του Αζερμπαϊτζάν, το οποίο λειτουργεί ως «νεότερος εταίρος» της Τουρκίας.

Το μυστικό αυτό έγγραφο αποκτά άμεση επικαιρότητα σε σχέση με τις επίμονες προσπάθειες του Πρωθυπουργού Νικόλ Πασινιάν να υπογράψει μια «Συνθήκη Ειρήνης» με τον Πρόεδρο Ιλχάμ Αλίεφ, πιστεύοντας αφελώς ότι ένα τέτοιο έγγραφο θα μπορούσε να αποτρέψει το Αζερμπαϊτζάν από το να επιτεθεί στην Αρμενία.

Μυστικό έγγραφο του 1920 αποκαλύπτει τα σχέδια της Τουρκίας – όπως ακριβώς και σήμερα – για την εξάλειψη της Αρμενίας

Οι ομοιότητες ανάμεσα σε όσα γράφτηκαν το 1920 και σε όσα συμβαίνουν σήμερα είναι ανατριχιαστικές. Παρακάτω επισημαίνονται αποσπάσματα του μυστικού τουρκικού εγγράφου του 1920, τα οποία είναι εξίσου δυσοίωνα και επίκαιρα και σήμερα:

«Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η πρόταση κατάπαυσης του πυρός που υποβλήθηκε από την Αρμενία, τη στιγμή που αυτή είναι απομονωμένη τόσο από τον Δυτικό όσο και από τον Ανατολικό κόσμο, αποσκοπεί στην αποφυγή μιας επικείμενης καταστροφής. Μόλις η Αρμενία ενισχυθεί, θα επιδιώξει φυσικά να εκπληρώσει την υποχρέωση που της επιβάλλει η Συνθήκη των Σεβρών να διακόψει τους δεσμούς μας με την Ανατολή και, σε συνεργασία με τους Έλληνες, να υπονομεύσει τη ζωή και την πρόοδό μας. Είναι αδιανόητο η Αρμενία, η οποία βρίσκεται στο κέντρο της μεγάλης μουσουλμανικής περιφέρειας, να απαρνηθεί με ειλικρινή πεποίθηση αυτό το σκληρό καθήκον χωροφύλακα και να αποφασίσει να συνδέσει πλήρως τη μοίρα της με την Τουρκία και τον Ισλαμισμό. Για τον λόγο αυτό, είναι απολύτως αναγκαίο η Αρμενία να εξαλειφθεί πολιτικά και φυσικά από το μέσον.

Ταυτόχρονα, δεδομένου ότι η επίτευξη αυτού του στόχου εξαρτάται από τις δυνατότητες που μας παρέχει η ισχύς μας και από τη γενικότερη πολιτική συγκυρία, είναι απαραίτητο να προετοιμαστούν συντονισμένα οι αναγκαίες προϋποθέσεις. Από αυτό προκύπτει ότι η αποχώρησή μας στο πλαίσιο μιας απλής συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός με τους Αρμενίους δεν μπορεί να τεθεί καν ως θέμα συζήτησης. Οι βασικοί όροι της κατάπαυσης του πυρός που θα μεταφερθούν στους Αρμενίους δεν θα πρέπει να αποσκοπούν στην αποχώρησή μας από την Αρμενία, αλλά στην παραπλάνησή τους και στη δημιουργία μιας εικόνας φιλειρηνικής στάσης προς την Ευρώπη. Στην πραγματικότητα, όμως, το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα θα πρέπει να είναι η δημιουργία των απαραίτητων προϋποθέσεων για τη σταδιακή προετοιμασία και ωρίμανση του τελικού μας στόχου.»

«Στην παρούσα φάση, είναι απολύτως απαραίτητο να αποστρατευτεί ο αρμενικός στρατός και να κατασχεθεί ο οπλισμός του, ώστε να μην υπάρχει καμία δυνατότητα ανασυγκρότησης της στρατιωτικής του δομής. Υπό το πρόσχημα της διατήρησης του ελέγχου των σιδηροδρόμων και της προστασίας των δικαιωμάτων του μουσουλμανικού πληθυσμού, είναι αναγκαίο να εγκαθιδρύσουμε τον στρατιωτικό μας έλεγχο σε ολόκληρη την επικράτεια της Αρμενίας και, με τον τρόπο αυτό, να κρατήσουμε στα χέρια μας όλους τους οδικούς άξονες που συνδέουν την Τουρκία με το Αζερμπαϊτζάν. Ο προαναφερθείς στόχος πρέπει να επιτευχθεί με συγκαλυμμένο και ήπιο τρόπο, τόσο στο κείμενο της συνθήκης ειρήνης όσο και στις ενέργειες που απορρέουν από αυτήν, υπό την προϋπόθεση ότι θα εμφανιζόμαστε διαρκώς ειρηνικοί στα μάτια των Αρμενίων.»

«Η αποδοχή της αρχής του δημοψηφίσματος σχετικά με τα σύνορα, ως πρώτο σημείο των όρων της κατάπαυσης του πυρός που σας αποστέλλονται σήμερα για να παραδοθούν στην αρμενική κυβέρνηση, απορρέει από την επιθυμία να παρεμποδιστεί ο οριστικός καθορισμός των συνόρων με την Αρμενία. Μπορείτε να αποδεχθείτε προσωρινά τη συνοριακή γραμμή του Μπρεστ-Λιτόφσκ, δεδομένου ότι ο στόχος είναι αρχικά να αποσπαστεί από τους Αρμενίους μια γραπτή πρόταση σχετικά με τα σύνορα και να αποφευχθεί το ενδεχόμενο αδιεξόδου στις διαπραγματεύσεις. Παράλληλα, είναι αναγκαίο να προετοιμαστεί το έδαφος για συνεχή παρέμβαση, υπό το πρόσχημα της προστασίας των δικαιωμάτων της μουσουλμανικής μειονότητας που παραμένει στην άλλη πλευρά των συνόρων [εντός της Αρμενίας]. Πρέπει να περιληφθούν στη συμφωνία ρήτρες που θα διασφαλίζουν την κατάσχεση των όπλων του εχθρού [της Αρμενίας] και τον ταχύτερο δυνατό αφοπλισμό του στρατού της. Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στον σταδιακό εξοπλισμό των Τούρκων της περιοχής και στη δημιουργία εθνικών ενόπλων δυνάμεων. Οι δυνάμεις αυτές θα συνδέσουν την Ανατολή με τη Δύση και θα καταστήσουν το Αζερμπαϊτζάν ανεξάρτητο τουρκικό κράτος.»

Υπάρχουν αρκετές ανησυχητικές ομοιότητες ανάμεσα στις εχθρικές προθέσεις που εκφράζονται στο τουρκικό έγγραφο του 1920 και στη σημερινή πραγματικότητα:

1. Η «Συνθήκη Ειρήνης» που προτίθεται να υπογράψει η Αρμενία με το Αζερμπαϊτζάν δεν πρόκειται να αποτρέψει τον Πρόεδρο Αλίεφ από την υλοποίηση της επανειλημμένα διακηρυγμένης πρόθεσής του να εισβάλει και να καταλάβει ολόκληρη τη Δημοκρατία της Αρμενίας, την οποία αποκαλεί «Δυτικό Αζερμπαϊτζάν». Η πλέον ξεκάθαρη ένδειξη της κακόβουλης πρόθεσής του είναι οι συνεχείς απειλές του και οι αδιάκοπες απαιτήσεις για νέες παραχωρήσεις. Όσο περισσότερο ο Πρωθυπουργός Νικόλ Πασινιάν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις αυτές, τόσο αυξάνονται οι αξιώσεις του Αλίεφ.

2. Αν ο Πασινιάν αποδεχθεί την απαίτηση του Αλίεφ για την επανεγκατάσταση 300.000 Αζέρων στην Αρμενία, αυτό ενδέχεται να σημάνει το τέλος της αρμενικής κρατικής υπόστασης. Ο Αλίεφ θα μπορούσε να αξιοποιήσει ακόμη και το παραμικρό πρόσχημα για να αποστείλει στρατεύματα στην Αρμενία, υποτίθεται για την «προστασία» των ομοεθνών του.

3. Η αναφορά στο έγγραφο του 1920 ότι πρέπει να «κρατάμε στα χέρια μας όλους τους δρόμους που συνδέουν την Τουρκία με το Αζερμπαϊτζάν» παρουσιάζει άμεση ομοιότητα με τη σημερινή απαίτηση για τη δημιουργία ενός «διαδρόμου». Η απαίτηση αυτή αντανακλά τη διαχρονική τουρκική φιλοδοξία για έναν «Δρόμο του Τουράν», ο οποίος θα συνδέει τις τουρκικές δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας με την Τουρκία.                                                               Διαβάστε το σημερινό φύλλο της Εφημερίδας Αζάτ Ορ στο PDF και στα Ελληνικά σελ. 6-7.

   Azad Or 13-2-2026