Με αιχμή το διαχρονικό πρόταγμα «Δεν ξεχνάμε – Ποτέ ξανά», ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας και ακαδημαϊκός Προκόπης Παυλόπουλος ανέπτυξε στη Θεσσαλονίκη (25/1/2026) μια ομιλία-παρέμβαση για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων της πόλης, στο πλαίσιο της εκδήλωσης της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης για την Ημέρα Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος.

Στην εισαγωγή του, μίλησε για «ύψιστη τιμή και ανείπωτη συγκίνηση», συνδέοντας τη σημερινή μνήμη με ένα θεσμικό και συμβολικό ορόσημο: υπενθύμισε ότι ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας υπέγραψε στις 29 Δεκεμβρίου 2017 το διάταγμα για την ανέγερση του Εμβληματικού Εβραϊκού Μουσείου Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη, το οποίο χαρακτήρισε ως μουσείο «με ακτινοβολία μνήμης και διδαχής», προσανατολισμένο σε ένα «αυτονόητο και διαχρονικό χρέος απέναντι στον Άνθρωπο και στην Ανθρωπότητα».

Ιστορική διαδρομή: από τις ρίζες έως την εξόντωση

Ο Προκόπης Παυλόπουλος έθεσε ως αφετηρία ότι η ανέγερση του Μουσείου συνιστά «πράξη απόδοσης ιστορικής δικαιοσύνης», επειδή τα πάθη των Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτελούν «μικρογραφία» του συνολικού Ολοκαυτώματος.

Κάνοντας ιστορική αναδρομή, σημείωσε ότι οι ρίζες της κοινότητας «χάνονται στα βάθη των αιώνων», με τεκμήρια ήδη από τους πρώτους μεταχριστιανικούς χρόνους και με διαδοχικά κύματα εγκατάστασης: την παρουσία Εβραίων στην πόλη σε βυζαντινούς χρόνους, την άφιξη Ασκεναζίμ τον 14ο αιώνα και κυρίως το μεγάλο ρεύμα Σεφαραδιτών μετά το 1492, όταν διώχθηκαν από την Ισπανία.

Περιέγραψε επίσης την εντυπωσιακή πρόοδο της κοινότητας στον 19ο και στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, την κοινωνική και πολιτική της συμμετοχή (με αναφορά στη «Φεντερασιόν» και τον Αβραάμ Μπεναρόγια), αλλά και το πλήγμα της πυρκαγιάς του 1917 που οδήγησε μέρος της κοινότητας σε μετανάστευση.

Στο πολεμικό σκέλος, τόνισε ότι το 1940 η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης αριθμούσε ξανά πάνω από 50.000 ψυχές, ενώ στον Πόλεμο 1940-41 συμμετείχαν πάνω από 13.000 Έλληνες Εβραίοι.

Η κορύφωση της ομιλίας ήρθε με την περιγραφή της κατοχής: στις 9 Απριλίου 1941 τα γερμανικά στρατεύματα εισήλθαν στη Θεσσαλονίκη και επιβλήθηκαν μέτρα περιορισμού και γκετοποίησης. Στις 15 Μαρτίου 1943 ξεκίνησαν τα πρώτα τρένα προς τα στρατόπεδα εξόντωσης, με προορισμό το Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέθεσε, από τους 67.000 Έλληνες Εβραίους, πάνω από 46.000 Θεσσαλονικείς Εβραίοι μεταφέρθηκαν στα στρατόπεδα και μόλις περίπου 1.950 επέστρεψαν.

«Δεν ξεχνάμε – Ποτέ ξανά»: όχι ως σύνθημα, αλλά ως καθήκον εγρήγορσης

Ο κ. Παυλόπουλος υπογράμμισε ότι η ομιλία για το Ολοκαύτωμα δεν μπορεί να μένει σε απλή παράθεση γεγονότων, χωρίς επικαιροποίηση των διδαγμάτων του «Δεν ξεχνάμε – Ποτέ ξανά». Έθεσε το ζήτημα ως καθήκον αδιάλειπτης εγρήγορσης, απέναντι σε σύγχρονους κινδύνους που υπονομεύουν δημοκρατικούς θεσμούς και κράτος δικαίου, τροφοδοτούν πολέμους και ανισότητες και περιθωριοποιούν αρχές όπως ο ανθρωπισμός, η αλληλεγγύη, η ειρήνη και η κοινωνική δικαιοσύνη.

Στο θεωρητικό υπόβαθρο, επικαλέστηκε δύο κλασικές μελέτες:

• τον Mark Mazower («Σκοτεινή Ήπειρος»), για την Ευρώπη του 20ού αιώνα ως «εργαστήρι κοινωνικού και πολιτικού πειραματισμού» και την υποχώρηση των δημοκρατικών ιδεωδών πριν το 1940,

• και τον Saul Friedländer («Η ναζιστική Γερμανία και οι Εβραίοι»), για το πώς η ναζιστική ιδεολογία κατέστησε την εξόντωση των Εβραίων πρωταρχικό στόχο κρατικής πολιτικής.

Μουσείο Ολοκαυτώματος Θεσσαλονίκης και το μήνυμα «urbi et orbi»

Ιδιαίτερο βάρος έδωσε στη συμβολική και παιδευτική αποστολή του Μουσείου Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη, το οποίο –όπως είπε– θα στέλνει προς κάθε κατεύθυνση το μήνυμα ότι το Ολοκαύτωμα είναι το ειδεχθέστερο έγκλημα κατά της Ανθρωπότητας και «δεν πρέπει να επαναληφθεί, ποτέ ξανά, με κάθε κόστος».

Παράλληλα, συνέδεσε ρητά τη μνήμη του Ολοκαυτώματος με την καταδίκη κάθε Γενοκτονίας, προσθέτοντας τη δική του ελληνική αναφορά: τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και τη Γενοκτονία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, με θύτη –όπως ανέφερε– την Τουρκία.

«Πληγή» και «καμπάνα» – και προειδοποίηση για αναθεωρητισμό

Στο πιο αιχμηρό σημείο, χαρακτήρισε το Ολοκαύτωμα για τους Έλληνες «μια χαίνουσα πληγή και μια αενάως ηχούσα καμπάνα»: πληγή για το αίμα των αθώων, καμπάνα για να μην πέσει η συνείδηση στον «λήθαργο της λησμονιάς» που επέτρεψε να φυτρώσουν οι εφιάλτες του ναζισμού.

Στον επίλογο, έθεσε δύο σαφείς συναγερμούς:

1. την άνοδο ενός «διαβρωτικού ιστορικού αναθεωρητισμού» που επιχειρεί να αμφισβητήσει την ιστορική πραγματικότητα του Ολοκαυτώματος,

2. την ψευδαίσθηση ότι οι εφιάλτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου έχουν οριστικά περάσει, όσο επιμένουν οι συνθήκες που τους γεννούν: πολεμοχαρή συμπτώματα, διεύρυνση ανισοτήτων, υποχώρηση του κοινωνικού κράτους δικαίου – παράγοντες που εκμεταλλεύονται ναζιστικά και φασιστικά μορφώματα.

Κλείνοντας, έστειλε από τη «Θεσσαλονίκη της Ιστορίας και του Πολιτισμού» μήνυμα ενότητας και αποφασιστικότητας: ότι οι συνειδήσεις πρέπει να παραμένουν «σε διαρκή εγρήγορση», με βάση την ιστορική μνήμη και τις θεμελιώδεις αξίες του ελληνικού και ευρωπαϊκού πολιτισμού.