Γράφει ο Δημήτρης Αντ. Σιδερής, ομ. καθηγητής καρδιολογίας, dimitrissideris.wordpress.com, Κοινή Γνώμη, 6 Μαΐου 2026

Όταν λέμε πολιτισμός εννοούμε συνήθως το σύνολο των ανθρώπινων επιτευγμάτων στον τεχνικό και πνευματικό τομέα. Ανθρώπινων. Οι κατασκευές των ζώων δηλαδή δεν είναι πολιτισμός. Οι φωλιές που χτίζουν τα πουλιά και πολλά ζώα, οι περίτεχνες κατασκευές των μελισσών, των μυρμηγκιών, των τερμιτών, δεν είναι πολιτισμός. Όλα αυτά είναι υποχρεωμένο να τα κάνει το ζώο στη βάση των φυσικών αντανακλαστικών με τα οποία γεννήθηκε.

Ο άνθρωπος έχει τρεις όψεις. Μια είναι το αισθητό Εγώ του, που αρχίζει να υπάρχει με τη σύλληψη και εννοεί τις σχέσεις του με το φυσικό περιβάλλον του. Δεύτερη είναι το νοητό Εγώ του, που αρχίζει να υπάρχει με τη γέννηση και εννοεί τις σχέσεις του με τον εαυτό του. Και τρίτη είναι το κοινωνικό Εγώ που αρχίζει με μια κοινωνική τελετουργία και υπονοεί τις σχέσεις του με το έλλογο περιβάλλον του, την κοινωνία. Το νοητό Εγώ αντιστοιχεί στον ασαφή όρο ψυχή και έχει τρία στοιχεία, μια είσοδο (τη γνώση), μια έξοδο (τη βούληση) και ένα συνδετικό στοιχείο των δυο τους (το συναίσθημα). Οι άνθρωποι σχηματίζουν κοινωνίες και αυτές έχουν σαν κάθε ένα μέλος τους, μια είσοδο, την επιστήμη, μια έξοδο, την ηθική και ένα διάμεσο στοιχείο, την τέχνη. Τα επιστημονικά, ηθικά και καλλιτεχνικά επιτεύγματα μιας κοινωνίας είναι που καταλαβαίνομε όταν μιλάμε για πολιτισμό. Η έννοια ωστόσο παραμένει αρκετά ασαφής.

Κι από πότε άρχισε ο πολιτισμός στην ανθρωπότητα; Ή, να το πω αλλιώς, ποια αρχαιολογικά ευρήματα μας πείθουν πως υπήρξε στην εποχή τους πολιτισμός; Η πιο διαδεδομένη άποψη είναι πως ο άνθρωπος είναι ο μόνος κατασκευαστής εργαλείων στο ζωικό βασίλειο. Ένα ζώο μπορεί να χρησιμοποιεί εργαλεία, π.χ. ένα ραβδί, αλλά όχι να κατασκευάζει (αν και έχουν παρατηρηθεί πίθηκοι που κλάδεψαν ένα κλαδί από τα παρακλάδια του για να χρησιμοποιήσουν το στέλεχος που είχε μείνει σαν ραβδί, για να φτάσουν μια μπανάνα). Ένας φυσικός, ο John Eldridge (1949), συμπληρώνει πως ο άνθρωπος αναρωτιέται τη σημασία των πραγμάτων και, επιπλέον, ονειρεύεται. Αυτά τα τελευταία δύο όμως, πώς ανευρίσκονται από τους αρχαιολόγους; Μια διαφορετική αντίληψη εξέφρασε η ανθρωπολόγος Margaret Mead. Απόδειξη για την ύπαρξη πολιτισμού είναι η ανεύρεση ενός μηριαίου οστού που έχει υποστεί κάταγμα και έχει πωρωθεί! Και το εξηγεί. Όταν σπάσει ένα κόκκαλο σε μερικές εβδομάδες ή μήνες πωρώνεται, δηλαδή συγκολλιόνται τα κομμάτια του. Ως τότε δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει το ζώο το μέλος με το κάταγμα. Αν είναι το μηριαίο οστό, δεν μπορεί να κινηθεί, επομένως δεν μπορεί να τρέξει για να βρει την τροφή του ή για να αποφύγει να γίνει η λεία κάποιου σαρκοβόρου ζώου. Με άλλα λόγια ένα ζώο με κάταγμα του μηριαίου οστού του πεθαίνει σε λίγο, πριν προλάβουν να κολλήσουν τα κολοβώματα του κατάγματος. Αν βρούμε λοιπόν σαν αρχαιολογικό εύρημα ένα μηριαίο οστό με πωρωμένο κάταγμα, αυτό σημαίνει πως κάποιος φρόντισε αυτό το ον να επιζήσει ώσπου να μπορέσει να περπατήσει και να αναλάβει τις ζωτικές λειτουργίες του. Έτσι, η φροντίδα για το συνάνθρωπο είναι, κατά την ανθρωπολόγο, η ουσία του πολιτισμού!

Η τοποθέτηση του φυσικού είναι βασικά γνωστική. Ακόμη και τα όνειρα που επικαλείται είναι το ιδανικό αγαθό, η ιδανική αλήθεια, το ιδανικό κάλλος. Ονειρεύεται να τα γνωρίσει. Κι ο Σωκράτης φανταζόταν πως κανένας δεν είναι με τη θέλησή του κακός. Γίνεται κακός, διότι δεν ξέρει ποιο είναι το καλό. Η κακία θα γίνει μπούμεραγκ εναντίον του.

Ανθρώπινη κοινωνία άρχισε να υπάρχει αφότου οι άνθρωποι έθεσαν περιορισμούς στους εαυτούς του ως προς τη διατροφή και τη γενετήσια επιθυμία. Έτσι, χάρη στις απαγορεύσεις, δημιούργησε κεφάλαιο, δηλαδή ένα θησαυρό αγαθών που αυτοπολλαπλασιάζονται, έτσι που καταναναλώνοτάς τα δεν λιγοστεύουν. Και χάρη στους περιορισμούς στους κανόνες αναπαραγωγής, εξασφάλισε ότι αυτό το κεφάλαιο που δημιουργείται δεν θα σκορπίσει μετά το θάνατό του, αλλά θα μεταβιβαστεί σε κάποιον που αναγνωρίζεται από όλους διάδοχος. Αυτή η δομή δημιουργεί μια αλληλεξάρτηση των μελών μιας κοινωνίας, αλλά και ανταγωνισμούς μεταξύ τους για το ποιος είναι ο ιδιοκτήτης του κεφαλαίου. Σε κανέναν δεν αρέσει η εξάρτηση, που περιορίζει την ελευθερία του, να κάνει ό,τι θέλει. Απαιτείται επομένως και μια συγκινησιακή δύναμη που βοηθάει τη συνοχή της κοινωνίας. Αυτός είναι κυρίως ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης. Απέναντι σε ένα έργο τέχνης, εικαστικό ή παραστατικό, όλοι στέκονται και συγκινούνται το ίδιο, έστω και αν οι εικόνες που σχηματίζουν μέσα τους είναι διαφορετικές για τον καθένα. Όλοι οι Έλληνες στεκόμαστε εκστατικοί μπροστά στον Παρθενώνα. Η Μιντ όμως εισάγει και ένα άλλο στοιχείο, την αγάπη, που μεταφράζεται σε μέριμνα. Και αν μια κοινωνία επιθυμεί να διατηρεί τη συνοχή της πρέπει να φροντίσει να προαγάγει αυτό το στοιχείο.

Κάποιος τραυματίζεται στο δρόμο. Αυτόματα οι παριστάμενοι τείνουν να σπεύσουν για να του προσφέρουν βοήθεια. Ναι, αλλά αν αυτός πεθάνει, θα έλθουν τα όργανα του κράτους και θα ερευνήσουν ποιος τον είδε τελευταίος. Αυτός είναι ο πρώτος ύποπτος για το θάνατο του άτυχου τραυματία. Ε, όχι και να μπλέξω στη γραφειοκρατία της δικαιοσύνης! Καλύτερα να απομακρυνθώ το συντομότερο από τον τόπο του δυστυχήματος. Ναι, υπάρχουν πολιτείες που αυτά ισχύουν. Ας μην τις κατονομάσω. Χτύπησα, φωνάζω βοήθεια, αλλά κανένας δεν έρχεται να μου προσφέρει τις πρώτες βοήθειες, ώσπου να έλθει η κρατική βοήθεια, το ασθενοφόρο, όποτε και αν ειδοποιηθεί και έλθει. Μπορεί τότε να είναι αργά. Βρέθηκα σε ένα αεροδρόμιο όταν κατέρρευσε ξαφνικά κάποιος. Ένας συνάδελφος καρδιολόγος εφάρμοσε ό,τι έπρεπε και μαζί τον διατηρήσαμε, ώσπου ήλθε το κλιμάκιο πρώτων βοηθειών του αεροδρομίου και τον ανέλαβε. Αν εκείνος πέθαινε, ο συνάδελφος κι εγώ θα είμαστε οι πρώτοι ύποπτοι για το θάνατό του, είμαστε οι τελευταίοι που τον είδαμε ζωντανό. Με τις αρχές της Μιντ ένα κράτος που αποθαρρύνει, με νομικές διαδικασίες, τη συνδρομή σε κάποιον που έχει επείγουσα ανάγκη είναι ένα απολίτιστο κράτος. Κι ας είναι εκείνο που έχει παραγάγει τα περισσότερα τεχνικά έργα πολιτισμού σε όλο το σύγχρονο κόσμο. Ακόμη και ο φυσικός Έλντριτζ αναρωτιέται όταν γράφει για τα εργαλεία. Ήταν πρώτα οι μύες ανθρώπων και ζώων που κινούσαν τις μηχανές. Ήλθε ύστερα ο ατμός. Και κατόπιν ο ηλεκτρισμός. Και τελευταία η ατομική ισχύς. Τη θεωρεί ως την ισχύ για τις ερχόμενες γενεές. Αλλά και την ισχύ για βόμβες. Τι θα επιλέξουμε, έναν καλύτερο πολιτισμό ή έναν τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο;

Η Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος με ιδιαίτερη τιμή και συγκίνηση ολοκλήρωσε το όραμα της και θέτει στη διάθεση της εκπαιδευτικής κοινότητας και του ευρύτερου κοινού το νέο εκπαιδευτικό video animation, αφιερωμένο στην Ιστορία και τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Το έργο αυτό τελεί υπό την αιγίδα του Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού αναγνωρίζοντας τη θεσμική του σημασία για την ενίσχυση της ιστορικής μνήμης στη νέα γενιά.

Η Συλλογική Προσφορά Υψηλού Επιπέδου, έφερε το αποτέλεσμα αυτό το οποίο δεν θα ήταν εφικτό να υλοποιηθεί χωρίς την άμεση, αφιλοκερδή και εθελοντική συμβολή μιας εξαιρετικής ομάδας ακαδημαϊκών και επαγγελματιών. Η σύμπραξη αυτή αποτελεί υπόδειγμα κοινωνικής προσφοράς, καθώς κορυφαίοι επιστήμονες και δημιουργοί ένωσαν τις δυνάμεις τους για να μετατρέψουν την ιστορική γνώση σε ένα σύγχρονο, οπτικοακουστικό εκπαιδευτικό εργαλείο.

Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε την επιστημονική ομάδα για την άμεση ανταπόκριση της, για την συγκίνηση τους που καταφέραμε να κάνουμε όλοι μαζί ένα τόσο μεγάλο βήμα. Θα πρέπει να αναφέρουμε πως η ιστορική εγκυρότητα και η καλλιτεχνική αρτιότητα του video την οφείλουμε στους:

 Παναγιώτη Διαμάντη: Διδάκτωρ Γενοκτονιών Πανεπιστημίου Τεχνολογίας Σίδνεϊ, 

Θεοφάνη Μαλκίδη: Διδάκτωρ Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 

Νικόλαο Παυλίδη: Απόφοιτο του τμήματος Ιστορίας/Αρχαιολογίας του ΑΠΘ, 

Φίλιππο Τσαουσέλη: Σκηνοθέτη και συγγραφέα, 

Παναγιώτη Λεσγίδη: Γραφίστα και Ραφαήλ Μετενίδη: Νομικό με εμπειρία σε θέματα πολιτιστικών φορέων.

Το video animation δημιουργήθηκε με σκοπό να φέρει τους μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, αλλά και κάθε ενδιαφερόμενο πολίτη, σε επαφή με την πλούσια ιστορική και πολιτιστική διαδρομή του Ποντιακού Ελληνισμού. Μέσα από σύγχρονη οπτικοακουστική αφήγηση και  προσέγγιση, προσαρμοσμένη στην παιδαγωγική ηλικία των μαθητών. 

Πραγματοποιήθηκε με την τέχνη του animation για να μεταδώσει με σεβασμό και ιστορική ακρίβεια δύσκολες έννοιες. Η μνήμη είναι άμυνα απέναντι στη λήθη γι’ αυτό θα θέλαμε οι νέοι να μάθουν, να νιώσουν και να προβληματιστούν μέσα από τη δύναμη της εικόνας. Η στήριξη τέτοιων πρωτοβουλιών εντάσσεται στον στρατηγικό μας στόχο για μια ζωντανή, βιωματική ιστορική εκπαίδευση που καλλιεργεί την ιστορική συνείδηση και τον σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η Υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού κα. Σοφία Ζαχαράκη είναι η πρώτη μετά από σειρά ετών που μας δέχτηκε με τόσο ειλικρινές ενδιαφέρον και πραγματική προθυμία να ακούσει τις θέσεις μας. Η στάση της σηματοδοτεί μια νέα αρχή, καθώς έθεσε άμεσα υπό την αιγίδα του Υπουργείου το συγκεκριμένο video, θεσπίζοντας παράλληλα την εκπαιδευτική – πολιτιστική δράση «Η Ιστορία και ο Πολιτισμός του Ποντιακού Ελληνισμού». 

Πρόκειται για μια πρωτοβουλία παραγωγής και διάθεσης ψηφιακού υλικού που θα συνοδεύει τους μαθητές μας για τα σχολικά έτη 2025-2026 και 2026-2027. Θέλουμε να την ευχαριστήσουμε θερμά, καθώς με δική της προσωπική εισήγηση, το video αυτό θα αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της εγκυκλίου για τις εκδηλώσεις Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου σε όλα τα σχολεία της χώρας. Η κίνηση αυτή δεν είναι απλώς μια θεσμική κίνηση, αλλά μια πράξη ευθύνης απέναντι στην ιστορική αλήθεια που περιμέναμε χρόνια να δικαιωθεί».

«Η ιστορία μας δεν είναι μόνο μνήμη, είναι χρέος προς το μέλλον. Ευχαριστούμε θερμά τους συνεργάτες μας που πρόσφεραν το ταλέντο και τις γνώσεις τους χωρίς κανένα αντάλλαγμα, με μοναδικό κίνητρο τη μετάδοση της ιστορικής αλήθειας στη νέα γενιά. Κυρίως όμως για το χρέος που έχουμε προς τους προγόνους μας και την αγάπη μας για τον Πόντο».

Το βίντεο και το έγγραφο της έγκρισης από το Υπουργείο 

Α: Εκπαιδευτική – πολιτιστική δράση υπό την αιγίδα του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού

Σχετ.: Τα Φ.Ε.Σ.Ε. με αρ. πρωτ. 284/15-01-2026, 1101/16-02-2026 Γρ. Υπουργού και 15071/15-01- 2026, 15463/16-02-2026 ΓΓΑΒΕΕΑ και το με αρ. πρωτ. εισ. Υ.ΠΑΙ.Θ.Α. 18597/Δ2/16-02-2026 έγγραφο

Το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού θέτει υπό την αιγίδα του την Εκπαιδευτική – πολιτιστική δράση (παραγωγή και διάθεση ψηφιακού εκπαιδευτικού υλικού) με

τίτλο: «Η Ιστορία και ο Πολιτισμός του Ποντιακού Ελληνισμού», που διοργανώνεται από την Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος.

Η δράση θα πραγματοποιηθεί κατά τη διάρκεια του τρέχοντος σχολικού έτους 2025-2026 και του σχολικού έτους 2026-2027, με πανελλαδική διάθεση εκπαιδευτικού υλικού, σε ψηφιακό

περιβάλλον.

 Επισημαίνεται ότι σε κάθε σχετική επικοινωνία, δημοσίευση, έντυπο ή ψηφιακό υλικό θα πρέπει να αναγράφεται ρητά η φράση «υπό την αιγίδα του Υ.ΠΑΙ.Θ.Α.».

Σημαντικές πολιτικές αναταράξεις προκαλεί στην Τουρκία η πρόταση του ηγέτη του MHP, Ντεβλέτ Μπαχτσελί, να δοθεί επίσημος ρόλος στον Αμπντουλάχ Οτσαλάν ως «Συντονιστή της Ειρηνευτικής Διαδικασίας και της Πολιτικοποίησης».

Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης

Ο γνωστός Τούρκος αναλυτής Μουράτ Γετκίν αποκαλύπτει έντονο παρασκήνιο συνεννοήσεων ανάμεσα στο τουρκικό κράτος, το DEM και μηχανισμούς ασφαλείας. Στην ανάλυσή του, ο Γετκίν επισημαίνει ότι η παρέμβαση Μπαχτσελί δεν ήταν ούτε αυθόρμητη ούτε αποκομμένη από εξελίξεις που βρίσκονται σε εξέλιξη εδώ και εβδομάδες στο παρασκήνιο της τουρκικής πολιτικής ζωής.

Ο ηγέτης των εθνικιστών του MHP, ο οποίος στο παρελθόν ζητούσε την επαναφορά της θανατικής ποινής για τον Οτσαλάν και τον χαρακτήριζε «δολοφόνο βρεφών», εμφανίστηκε τώρα να στηρίζει ανοιχτά την παραχώρηση ειδικού καθεστώτος στον ιστορικό ηγέτη του PKK.

Μιλώντας στην κοινοβουλευτική ομάδα του κόμματός του στις 5 Μαΐου, ο Μπαχτσελί δήλωσε ότι για να προχωρήσει η διαδικασία μιας «Τουρκίας χωρίς τρομοκρατία», θα πρέπει να δοθεί στον Οτσαλάν ο ρόλος του «Συντονιστή Ειρήνης και Πολιτικοποίησης».

Η πρόταση προκάλεσε άμεση και ενθουσιώδη αντίδραση από το φιλοκουρδικό DEM. Ο συμπρόεδρος του κόμματος, Τουντζέρ Μπακιρχάν, δήλωσε ότι «υπογράφει» την πρόταση Μπαχτσελί, ενώ ζήτησε και τη δημιουργία ειδικού κοινοβουλευτικού «Συμβουλίου Παρακολούθησης και Εποπτείας της Ειρηνευτικής Διαδικασίας».

Μάλιστα, κάλεσε να κατατεθεί άμεσα σχετικός νόμος και να εγκριθεί από την τουρκική Εθνοσυνέλευση μέσα σε μία εβδομάδα.

Ο Γετκίν παρατηρεί ότι η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε στις 5 Μαΐου δείχνει πως η μέχρι πρότινος λεγόμενη διαδικασία για μια «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία» έχει πλέον επιστρέψει ανοιχτά στον όρο «ειρηνευτική διαδικασία», δηλαδή στην πολιτική ορολογία που χρησιμοποιούσε διαχρονικά το κουρδικό στρατόπεδο.

Κατά τον Τούρκο αναλυτή, ιδιαίτερη σημασία έχει και η χρονική σύμπτωση των δηλώσεων Μπαχτσελί με ανακοίνωση στελεχών του PKK, η οποία δημοσιεύθηκε σχεδόν ταυτόχρονα μέσω του πρακτορείου ANF.

Η ανακοίνωση υπογράφηκε όχι από το PKK ή το KCK, αλλά από το λεγόμενο «Κίνημα των οπαδών του ΑΠΟ» – ονομασία που παραπέμπει στα πρώτα χρόνια της οργάνωσης και στους πιστούς του Οτσαλάν.

Για τον Γετκίν, αυτή η λεπτομέρεια δεν είναι τυχαία. Εκτιμά ότι αποτελεί έμμεσο μήνυμα πως έχουν ήδη αρχίσει διαδικασίες μετασχηματισμού ή ακόμη και σταδιακής διάλυσης του PKK.

Οι εκπρόσωποι της οργάνωσης έθεσαν ως βασική προϋπόθεση για την πρόοδο της διαδικασίας την αναβάθμιση του καθεστώτος του Οτσαλάν, κάτι που η Άγκυρα μέχρι πρότινος απέφευγε ακόμη και να συζητήσει δημόσια.

Το πλέον κρίσιμο στοιχείο της ανάλυσης αφορά το παρασκήνιο συντονισμού ανάμεσα στο τουρκικό κράτος και το κουρδικό πολιτικό στρατόπεδο.

Ο Γετκίν αφήνει σαφείς αιχμές ότι υπάρχει δίαυλος συνεννόησης ανάμεσα στη ΜİΤ και το DEM, υπενθυμίζοντας ότι η Περβίν Μπουλντάν –κεντρικό πρόσωπο των επαφών με το Ιμραλί– είχε ήδη μιλήσει τις προηγούμενες ημέρες για την ανάγκη «συγχρονισμένης» διαδικασίας.

Σύμφωνα με την ανάλυση, η συνάντηση Ερντογάν – Μπαχτσελί την 1η Μαΐου θεωρείται καθοριστική. Ο Γετκίν σημειώνει ότι σχεδόν κάθε προσωπική συνάντηση των δύο ανδρών τα τελευταία χρόνια συνοδεύτηκε από σημαντικές πολιτικές αποφάσεις.

Δύο ημέρες αργότερα, δημοσίευμα της εφημερίδας Türkiye αποκάλυπτε ότι ο επικεφαλής της ΜİΤ, Ιμπραήμ Καλίν, είχε ήδη ενημερώσει την ηγεσία του AKP πως έχει δημιουργηθεί «μηχανισμός επιβεβαίωσης» για την παράδοση όπλων από μέλη του PKK.

Όλα αυτά, σύμφωνα με τον Γετκίν, δείχνουν έντονη κινητικότητα στο παρασκήνιο και συντονισμό που ξεπερνά τις δημόσιες δηλώσεις.

Ο Τούρκος αναλυτής υπογραμμίζει ότι η τουρκική κοινωνία αντιμετωπίζει τη διαδικασία με «επιφυλακτική στήριξη», καθώς δημοσκοπήσεις δείχνουν ποσοστά αποδοχής μεταξύ 55% και 58%.

Ωστόσο, τονίζει ότι η πρόταση να δοθεί στον Οτσαλάν επίσημος ρόλος «ειρήνης» ενδέχεται να προκαλέσει ισχυρές αντιδράσεις, κυρίως στο εθνικιστικό και συντηρητικό ακροατήριο που επί δεκαετίες είχε διαπαιδαγωγηθεί με τη ρητορική περί «τρομοκράτη» και «δολοφόνου παιδιών».

Για τον λόγο αυτό, ο Γετκίν θεωρεί ότι το πραγματικό βάρος πέφτει πλέον στο AKP και προσωπικά στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος θα πρέπει να πείσει το παραδοσιακό εθνικιστικό εκλογικό σώμα για μια τόσο δραστική πολιτική μεταστροφή.

Παράλληλα, ο αναλυτής συνδέει τις εξελίξεις αυτές με τις ευρύτερες γεωπολιτικές και οικονομικές επιδιώξεις της Άγκυρας, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την προσέγγιση με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Όπως σημειώνει, αν η κυβέρνηση Ερντογάν θεωρεί πραγματικά ότι το μέλλον της τουρκικής οικονομίας περνά μέσα από την αποκατάσταση σχέσεων με την Ευρώπη, τότε θα χρειαστεί να προχωρήσει και σε βήματα εκδημοκρατισμού και ενίσχυσης του κράτους δικαίου.

Ο Γετκίν καταλήγει ότι οι μήνες Μάιος και Ιούνιος θα είναι πολιτικά «καυτοί» για την Τουρκία, αφήνοντας να εννοηθεί ότι το επόμενο διάστημα μπορεί να υπάρξουν ακόμη πιο τολμηρές κινήσεις στο κουρδικό ζήτημα, πίσω από κλειστές πόρτες και μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.