Νέο σοβαρό ζήτημα για την ισορροπία δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο ανοίγει δημοσίευμα των New York Times, σύμφωνα με το οποίο ο Ντόναλντ Τραμπ αναμένεται να δηλώσει στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ότι είναι διατεθειμένος να επανεντάξει την Τουρκία στο πρόγραμμα των F-35.

Το δημοσίευμα αναρτήθηκε λίγη ώρα πριν από την αναχώρηση του Αμερικανού προέδρου για την Άγκυρα, ενόψει της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ, και στηρίζεται σε ενημέρωση τεσσάρων ανώτερων αξιωματούχων της αμερικανικής κυβέρνησης.

Σύμφωνα με τους NYT, μετά από εβδομάδες παρασκηνιακών διαβουλεύσεων, η Ουάσινγκτον αναζητά τρόπο να ξεπεράσει το αδιέξοδο που κρατά την Τουρκία εκτός του προγράμματος από το 2019. Τότε, η Άγκυρα αποκλείστηκε λόγω της αγοράς των ρωσικών αντιαεροπορικών συστημάτων S-400, καθώς οι ΗΠΑ εκτιμούσαν ότι η συνύπαρξή τους με τα F-35 θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τα κρίσιμα τεχνολογικά χαρακτηριστικά των αμερικανικών μαχητικών.

Το βασικό εμπόδιο παραμένει νομικό και πολιτικό. Νόμος που ψήφισε το Κογκρέσο το 2020 απαγορεύει την πώληση F-35 στην Τουρκία, εκτός εάν η αμερικανική κυβέρνηση διαπιστώσει ότι η Άγκυρα δεν διαθέτει πλέον τους S-400. Γι’ αυτό εξετάζονται σενάρια όπως η μεταβίβαση των ρωσικών συστημάτων σε τρίτη χώρα ή η αδρανοποίησή τους μέσω αφαίρεσης κρίσιμων εξαρτημάτων.

Το δημοσίευμα σημειώνει ότι ο Τραμπ ενδέχεται να σηματοδοτήσει την πρόθεσή του με ανταλλαγή επιστολών με τον Ερντογάν, χωρίς όμως να είναι σαφές πότε και πώς θα μπορούσε να προχωρήσει η παράδοση των μαχητικών.

Η υπόθεση αναμένεται να προκαλέσει αντιδράσεις στο Κογκρέσο, όπου αρκετοί Ρεπουμπλικάνοι παραμένουν επιφυλακτικοί. Ανάμεσά τους και ο γερουσιαστής Τζιμ Ρις, πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Σχέσεων.

Ισχυρές αντιδράσεις υπάρχουν και από το Ισραήλ. Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου έχει ταχθεί διαχρονικά κατά της πώλησης F-35 στην Τουρκία, προειδοποιώντας ότι η Άγκυρα απειλεί το Ισραήλ, κατέχει τη μισή Κύπρο, πιέζει την Ελλάδα και μιλά ακόμη και για την Ιερουσαλήμ.

Για την Ελλάδα και την Κύπρο, το ενδεχόμενο επανένταξης της Τουρκίας στα F-35 αποτελεί εξέλιξη πρώτης γραμμής. Η Άγκυρα δεν έχει εγκαταλείψει ούτε το casus belli, ούτε τις διεκδικήσεις στο Αιγαίο, ούτε την κατοχή στην Κύπρο. Αν, λοιπόν, αποκτήσει πρόσβαση στο πιο προηγμένο μαχητικό της Δύσης, η στρατιωτική ισορροπία στην περιοχή θα επηρεαστεί σοβαρά.

Το μήνυμα είναι καθαρό: ο Τραμπ φαίνεται έτοιμος να ανοίξει ξανά τον φάκελο των F-35 για την Τουρκία, βλέποντας τον Ερντογάν ως προσωπικό συνομιλητή και χρήσιμο σύμμαχο στο ΝΑΤΟ. Το ερώτημα είναι αν το Κογκρέσο, το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος θα μπορέσουν να φρενάρουν μια απόφαση που μπορεί να αλλάξει τα δεδομένα στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η γνωστή τακτική της Άγκυρας να οικειοποιείται στοιχεία της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς της Ανατολής και των Βαλκανίων φαίνεται πως περνά πλέον και από την κουζίνα. Αυτή τη φορά στο επίκεντρο βρίσκεται ο μπακλαβάς.

Η Τουρκία ζήτησε από την UNESCO να αναγνωρίσει τον μπακλαβά ως μέρος της τουρκικής πολιτιστικής κληρονομιάς, στηρίζοντας τη διεκδίκησή της σε συνταγές της Κωνσταντινούπολης κατά την οθωμανική περίοδο.

Το πρόβλημα, όμως, είναι προφανές. Η Κωνσταντινούπολη δεν ήταν ποτέ απλώς «οθωμανική κουζίνα». Υπήρξε για αιώνες κέντρο του Ελληνισμού, της βυζαντινής παράδοσης και μιας πολίτικης γαστρονομίας που διαμορφώθηκε μέσα από λαούς, θρησκείες και πολιτισμούς.

Η ελληνική πλευρά αντέδρασε με αντίστοιχη προσφυγή στην UNESCO, αναδεικνύοντας τη σύνδεση του μπακλαβά με την πολίτικη κουζίνα, αλλά και με παλαιότερα ελληνικά γλυκίσματα με μέλι και ξηρούς καρπούς.

Η υπόθεση αποκτά διεθνείς διαστάσεις, καθώς και η Συρία προβάλλει τη δική της ιστορική σχέση με τον μπακλαβά, ιδιαίτερα μέσω της παράδοσης του Χαλεπίου και της Δαμασκού.

Οι ειδικοί της γαστρονομικής ιστορίας σημειώνουν ότι ο μπακλαβάς δεν μπορεί να φυλακιστεί εύκολα σε ένα σύγχρονο εθνικό αφήγημα. Η μορφή που γνωρίζουμε σήμερα πιθανότατα διαμορφώθηκε στην Κωνσταντινούπολη τον 15ο και 16ο αιώνα, πάνω σε παλαιότερες βυζαντινές, ελληνικές, ανατολιακές και αραβικές επιρροές.

Η απόφαση της UNESCO αναμένεται μέσα στο έτος στο Σιαμέν της Κίνας. Μέχρι τότε, ο «πόλεμος του μπακλαβά» δείχνει πως η πολιτιστική διπλωματία δεν περνά μόνο από μνημεία, χάρτες και αρχεία, αλλά ακόμη και από ένα ταψί σιροπιαστό γλυκό.

Η Γαλλία εμφανίζεται πλέον πιο ανοιχτή στο ενδεχόμενο πώλησης του γαλλοϊταλικού αντιαεροπορικού συστήματος SAMP/T στην Τουρκία, έπειτα από χρόνια πολιτικών επιφυλάξεων και έντονων αντιθέσεων με την Άγκυρα. Σύμφωνα με πηγές που επικαλείται το Reuters, το Παρίσι δεν έχει δώσει ακόμη πράσινο φως, ωστόσο η στάση του φαίνεται να έχει μετακινηθεί, ανοίγοντας τον δρόμο για πιο ουσιαστικές συνομιλίες.

Το SAMP/T, γνωστό και ως Mamba, κατασκευάζεται από την κοινοπραξία Eurosam, στην οποία συμμετέχουν η MBDA France, η MBDA Italy και η Thales. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά συστήματα αεράμυνας, ικανό να παρακολουθεί δεκάδες στόχους ταυτόχρονα και να αντιμετωπίζει πολλαπλές απειλές, ενώ παρουσιάζεται ως η ευρωπαϊκή απάντηση στο αμερικανικό Patriot.

Η Τουρκία επιδιώκει την απόκτηση του συστήματος στο πλαίσιο του σχεδίου της για τη δημιουργία ολοκληρωμένης αντιαεροπορικής και αντιπυραυλικής ασπίδας, γνωστής ως «Steel Dome», του Ατσάλινου Θόλου δηλαδή. Η Άγκυρα, αν και διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ, παραμένει ευάλωτη στον τομέα της αεράμυνας και αναζητά λύσεις που θα της προσφέρουν τεχνολογική αυτονομία, συμπαραγωγή και μεταφορά τεχνογνωσίας.

Το ζήτημα είχε παγώσει τα προηγούμενα χρόνια λόγω της επιδείνωσης των σχέσεων Γαλλίας–Τουρκίας. Οι διαφωνίες σε Συρία, Λιβύη και Ανατολική Μεσόγειο, καθώς και η τουρκική επιθετικότητα απέναντι σε Ελλάδα και Κύπρο, είχαν καταστήσει το Παρίσι βασικό εμπόδιο στην πρόοδο του προγράμματος.

Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, η αλλαγή κλίματος φέρεται να ακολούθησε επαφές του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν με την Ιταλίδα πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι, ενόψει της Συνόδου του ΝΑΤΟ στην Τουρκία. Το θέμα συζητήθηκε και σε επικοινωνία της Μελόνι με τον Ταγίπ Ερντογάν στις 3 Ιουλίου.

Παρά το άνοιγμα, οι πηγές επισημαίνουν ότι η Γαλλία θα πρέπει να καθησυχάσει την Ελλάδα και την Κύπρο πριν από οποιαδήποτε συμφωνία. Το Παρίσι έχει υπογράψει στρατηγικές αμυντικές συμφωνίες και με τις δύο χώρες, γεγονός που καθιστά πολιτικά ευαίσθητη κάθε πιθανή πώληση προηγμένου αντιαεροπορικού συστήματος στην Τουρκία.

Η Άγκυρα, από την πλευρά της, θεωρεί ότι υπάρχει πλέον πολιτική βούληση από Τουρκία, Ιταλία και Γαλλία για να προχωρήσει η διαδικασία. Ωστόσο, ακόμη και οι πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις τονίζουν ότι η υπόθεση βρίσκεται σε αρχικό στάδιο και ότι δεν υπάρχει ακόμη τελική έγκριση.

Οποιαδήποτε συμφωνία, εφόσον προχωρήσει, αναμένεται να αφορά τη νέα γενιά του SAMP/T, η οποία εισέρχεται σταδιακά σε υπηρεσία στις γαλλικές και ιταλικές ένοπλες δυνάμεις. Το ενδιαφέρον της Τουρκίας εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια ενίσχυσης της αμυντικής της βιομηχανίας και μείωσης της εξάρτησής της από δυτικά συστήματα χωρίς δυνατότητα ελέγχου ή συμπαραγωγής.

Για την Ελλάδα και την Κύπρο, όμως, το θέμα δεν είναι τεχνικό αλλά καθαρά στρατηγικό. Η ενίσχυση της τουρκικής αεράμυνας με ευρωπαϊκό σύστημα υψηλών δυνατοτήτων θα επηρέαζε τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, σε μια περίοδο που η Τουρκία δεν έχει εγκαταλείψει ούτε τις αναθεωρητικές της αξιώσεις ούτε την κατοχή της βόρειας Κύπρου.

Το γαλλικό άνοιγμα, ακόμη και αν δεν σημαίνει άμεση έγκριση πώλησης, δείχνει ότι οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες επαναξιολογούν τη σχέση τους με την Τουρκία μέσα από το πρίσμα των αναγκών του ΝΑΤΟ και της περιφερειακής αστάθειας. Το ερώτημα είναι αν αυτή η επαναπροσέγγιση θα γίνει εις βάρος των ελληνικών και κυπριακών συμφερόντων.