Του Γιάννου Χαραλαμπίδη, ΣΗΜΕΡΙΝΗ

Στο έργο του καλωδίου, που θα ενώνει Ελλάδα, Κύπρο και Ισραήλ, η Τουρκία – με τη βοήθεια των λανθασμένων χειρισμών των ημετέρων (Αθηνών, κυρίως, αλλά και Λευκωσίας) – επιδιώκει να μας εμπλέξει σε ένα παιχνίδι ρωσικής ρουλέτας. Γι’ αυτό, τώρα, αναζητείται φόρμουλα εκτόνωσης. Η Άγκυρα έχει το πιστόλι στα χέρια της υπό την εξής έννοια: Αυτή θέτει υπό αμφισβήτηση τα κυριαρχικά και ειδικά κυριαρχικά δικαιώματα των Αθηνών και της Λευκωσίας, όπως αυτά καθορίζονται από το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. Και απειλεί ακόμη και με κρίση, κάτι που συνιστά πάγια τακτική. Εκείνο, δε, που θα επιδιώξει είναι να γεμίσει τις μισές θαλάμες του πιστολιού και να το βάλει στο κεφάλι των Αθηνών, καλώντας τις να πατήσουν τη σκανδάλη! Εκτός και αν λειτουργήσει αφοπλιστικά η μυστική διπλωματία με την υιοθέτηση μιας φόρμουλας επί τη βάσει της οποίας η κάθε πλευρά θα είναι δυνατό να δίνει τη δική της ερμηνεία. Και σε αυτήν όμως την περίπτωση, θα υπάρχει ή όχι κόστος για την Ελλάδα και τα ειδικά της κυριαρχικά δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας και της νοητής, ακαθόριστης, έστω και μονομερώς, ΑΟΖ της;

Μέσω Παρισίων

Μια τέτοια περίπτωση, δηλαδή φόρμουλα εκτόνωσης, έχει ειπωθεί: Ότι δηλαδή το Παρίσι είναι αυτό που θα κάνει το “dirty job” (βρόμικη δουλειά), ενημερώνοντας την Τουρκία για τις έρευνες του πλοίου Abeille Marengo, που φέρει τη σημαία της, και μάλιστα γραπτώς, εάν δεν το έχει πράξει ήδη. Για να είναι με τον τρόπο αυτό ικανοποιημένη η Άγκυρα. Δηλαδή πληρώνει η Ελλάδα αλλά και η Κύπρος μια γαλλική εταιρεία ερευνών για να έρθει το Παρίσι να δημιουργήσει τις συνθήκες που είναι πιθανό δημιουργήσουν τον εξής κίνδυνο: Να δώσουν στην Τουρκία την ευκαιρία να ισχυρίζεται ότι έχει δικαιοδοσία εντός της ελληνικής υφαλοκρηπίδας ή σε υπό αμφισβήτηση περιοχές. Ανοίγει, με άλλα λόγια, τρύπα στα ελληνικά ειδικά κυριαρχικά δικαιώματα μέσω Γαλλίας ή όχι; Αυτό θα το απαντήσει το ίδιο το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. Για να γίνουν καθαρές δουλειές στην υπόθεση του καλωδίου…

Έκδοση της NAVTEX

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή: Εντός των επομένων ημερών, εκτός και αν τύχει κάτι άλλο, η Ελλάδα ετοιμάζει την έκδοση NAVTEX, προκειμένου να επαναρχίσουν οι υποθαλάσσιες έρευνες για το Great Sea Interconnector (GSI) που αφορά στην ηλεκτρική διασύνδεση Κύπρου, Ελλάδας και Ισραήλ. Οι έρευνες καλύπτουν περιοχή ανατολικά της Κρήτης και της Κάσου, με προοπτική συνέχισης προς την Κύπρο. Οι ακριβείς συντεταγμένες και οι ημερομηνίες θα καθοριστούν από τη NAVTEX, η οποία δεν καθορίζει από μόνη της τα όρια της υφαλοκρηπίδας, αλλά εκδίδεται για λόγους ασφαλείας, υποδηλώντας όμως δικαιοδοσία. Το πλοίο που θα διεξάγει τις έρευνες φέρει την ονομασία Abeille Marengo και έχει γαλλική σημαία. Από τις 27 Οκτωβρίου είναι αγκυροβολημένο στο Ηράκλειο και αναμένει την έναρξη των εργασιών. Η έκδοση της NAVTEX θα έχει ως νομική βάση την εισήγηση της ελληνικής διυπουργικής Επιτροπής Χορήγησης Αδειών Ερευνών Θαλάσσης (ΕΧΑΕΘ) και το πλοίο θα ενημερώνει τις αρμόδιες ελληνικές υπηρεσίες τουλάχιστον 72 ώρες πριν από τις εργασίες και καθημερινά κατά την εκτέλεσή τους. Αυτή είναι ελληνική διοικητική διαδικασία, χωρίς ενημέρωση προς την Τουρκία, διότι σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, η Αθήνα έχει δικαιοδοσία εφόσον η δραστηριότητα είναι εντός της δικής της υφαλοκρηπίδας, αλλά ακόμη και αν τμήμα της τίθεται υπό τουρκική αμφισβήτηση εκτός κάποιων εξαιρετικών περιπτώσεων που δεν συντρέχουν με την υφιστάμενη έρευνα.

Σημασία του έργου

Η ανωτέρω θέση τεκμαίρεται από το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας ως εξής: Το Abeille Marengo θα πραγματοποιήσει υποθαλάσσιες έρευνες για την προετοιμασία της πόντισης του ηλεκτρικού καλωδίου Great Sea Interconnector (GSI), που περιλαμβάνουν:

• Βυθομετρικές έρευνες: Χαρτογράφηση του βυθού, καταγραφή του βάθους και της μορφολογίας του.
• Γεωφυσικές έρευνες: Εντοπισμός πετρωμάτων, απότομων κλίσεων και άλλων εμποδίων στη διαδρομή του καλωδίου.
• Γεωτεχνικές έρευνες: Εξέταση της σύστασης και της σταθερότητας των ιζημάτων, όπου απαιτείται.
• Έλεγχος της διαδρομής: Επιβεβαίωση ότι το καλώδιο μπορεί να τοποθετηθεί με ασφάλεια στον επιλεγμένο υποθαλάσσιο διάδρομο.

Οι συγκεκριμένες εργασίες χαρακτηρίζονται από τον φορέα του έργου ως προπαρασκευαστικές έρευνες για την πόντιση καλωδίου. Ωστόσο, ο ακριβής νομικός χαρακτηρισμός κάθε δραστηριότητας έχει σημασία. Το κρίσιμο νομικό ερώτημα είναι εάν οι εργασίες του Abeille Marengo αφορούν τεχνικές έρευνες για την πόντιση υποθαλάσσιου καλωδίου ή θαλάσσια επιστημονική έρευνα (Marine Scientific Research – MSR).

Άδεια και ενημέρωση

Η διάκριση είναι καθοριστική, διότι διαφορετικά άρθρα της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS, 1982) ρυθμίζουν κάθε δραστηριότητα (Βλέπε πίνακα).

Επί του παρόντος έχουμε εργασίες έρευνας επί της υφαλοκρηπίδας, ανεξαρτήτως ποια τμήματά της τίθενται από τουρκική αμφισβήτηση. Η ελληνική ΑΟΖ δεν είναι καθορισμένη ούτε καν μονομερώς. Υπάρχει, όμως, νοητώς με βάση το ΔΔΘ. Άρα η Ελλάδα: 1) Δεν χάνει τα δικαιώματά της για την ΑΟΖ, ακόμη και αν δεν την έχει καθορίσει με την Τουρκία, μάλλον τα δικαιώματα αυτά υπερκαλύπτονται επί του παρόντος από την υφαλοκρηπίδα, που είναι ipso facto, υπάρχει και παράγει δικαιώματα εκ της φύσεώς της, χωρίς να χρειάζεται ανακήρυξη. Συμφωνία είναι δυνατό να επιβάλλεται όταν υπάρχει αμφισβήτηση από άλλο κράτος ως προς τα όρια του καθενός. 2) Με βάση το άρθρο 79 δεν υπάρχει ρητή υποχρέωση για ενημέρωση, πολλώ δε μάλλον για αίτημα άδειας.

Συναφώς επισημαίνονται τα εξής: Α) Εάν θα γίνουν γεωτρήσεις απαιτείται άδεια του κράτους που έχει νόμιμη δικαιοδοσία επί της συγκεκριμένης υφαλοκρηπίδας (άρθρο 81 UNCLOS), δηλαδή της Ελλάδας. Β) Για άλλες μορφές έρευνας, όπως η επιστημονική, είναι δυνατό να χρειαστεί, όπως το άρθρο 246, συναίνεση. Υπάρχουν περιπτώσεις που η μορφή των ερευνών είναι ζήτημα ερμηνείας. Η Τουρκία θέλει να εισπράξει συναίνεση ή άδεια για να δημιουργήσει προηγούμενο δικής της δικαιοδοσίας επί της ελληνικής υφαλοκρηπίδας και επί της νοητής ΑΟΖ, που δεν έχει σήμερα, επειδή δεν έχει τα σχετικά δικαιώματα, εάν λάβει κάποιος υπόψη όσα το ΔΔΘ καθορίζει.

Αμφισβητούμενες περιοχές και επήρεια

Ερώτημα: Θα είναι διαφορετική η νομική διαδικασία για περιοχές που είναι μεν ελληνικές αλλά υπό τουρκική αμφισβήτηση; Εάν πρόκειται για ελληνική υφαλοκρηπίδα, η αρμοδιότητα ανήκει εκ των πραγμάτων στην Ελλάδα. Αυτό ισχύει ακόμη και αν το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν δημιουργεί από μόνο του δικαίωμα συναίνεσης για την Άγκυρα, ειδικώς εάν υπάρχει σαφής παραβίαση από μέρους της σε σχέση με το ΔΔΘ.

Για μη οριοθετημένη υφαλοκρηπίδα, το άρθρο 83(3) προβλέπει ότι τα ενδιαφερόμενα κράτη οφείλουν:

• Να καταβάλλουν κάθε προσπάθεια για προσωρινές πρακτικές διευθετήσεις.
• Να μην παρεμποδίζουν ή θέτουν σε κίνδυνο την επίτευξη τελικής συμφωνίας οριοθέτησης.
• Να διασφαλίζουν ότι οι προσωρινές διευθετήσεις δεν προδικάζουν την τελική οριοθέτηση (αντίστοιχη ρύθμιση για την ΑΟΖ περιλαμβάνει το άρθρο 74(3)).

Ως προς το θέμα της συναίνεσης, αυτή δεν απαιτείται: 1) Για βυθομετρήσεις, που δεν προκαλούν αλλαγή του βυθού. 2) Για σεισμικές και γεωφυσικές επιπτώσεις. Διαφορετική είναι η περίπτωση ερευνητικών γεωτρήσεων για τις οποίες ενδέχεται να χρειάζεται συναίνεση εφόσον υπάρχει αλλαγή του βυθού. Συνεπώς, σε καμιά των περιπτώσεων που εξετάζουμε, η Ελλάδα δεν υποχρεούται είτε να ζητήσει άδεια είτε να ζητήσει συναίνεση από την Τουρκία. Ο τρόπος ενεργείας, δηλαδή η μορφή της έρευνας, θα καθοριστεί άλλωστε από τη NAVTEX. Υπάρχει βεβαίως και κάτι άλλο: Το τουρκολιβυκό μνημόνιο στηρίζεται στην τουρκική θέση ότι τα νησιά της Ελλάδας, ακόμη και η Κρήτη, δεν έχουν δικαιώματα για ΑΟΖ. Και, ως εκ τούτου, η Τουρκία και η Λιβύη χάραξαν το 2019 μια θαλάσσια οριοθετική γραμμή, αντιμετωπίζοντας τις ακτές τους ως αντικείμενες, χωρίς να αποδώσουν την επήρεια που διεκδικεί η Ελλάδα για τα ενδιάμεσα ελληνικά νησιά. Η Άγκυρα θεωρεί ότι τα νησιά της Ελλάδας δεν έχουν επήρεια, δηλαδή δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη στη μέση γραμμή της οριοθέτησης ΑΟΖ ή ακόμη και υφαλοκρηπίδας επειδή αδικούν την ίδια διότι παρεμβάλλονται μεταξύ των δυο ηπειρωτικών χώρων κατά τρόπο που περιορίζουν την Τουρκία στο Αιγαίο και αλλού. Συμβαίνει, δε, αυτό παρότι το άρθρο 121, παρ. 2 του ΔΔΘ τονίζει ρητώς ότι τα νησιά, πλην εκείνων που θεωρούνται βράχοι (121 παρ. 3), έχουν δικαίωμα για ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα, άρα και πλήρη επήρεια.

Ο ρόλος της Γαλλίας και η τουρκική προσφορά

Υπό αυτές λοιπόν τις συνθήκες, εάν η Γαλλία έχει ενημερώσει ή θα ενημερώσει την Τουρκία και δη γραπτώς, ανοίγει τρύπα στα ειδικά κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας. Και κανείς δεν ξέρει αν δεν διαβάσει τη γαλλική ενημέρωση πώς μπορεί να εκληφθεί το περιεχόμενό της, κατά πόσον δηλαδή η Άγκυρα θα το μεταφράσει ως συναίνεση μόνο ή ακόμη και ως άδεια. Επί τούτου μπορεί να ξεκινήσει μια άλλη αντιμαχία: Εάν η κίνηση της Γαλλίας ήταν αυτό που ονομάζουμε στο Διεθνές Δίκαιο αρχή της αντιφατικότητας: «Estoppel». Τι σημαίνει αυτή η αρχή; Η Τουρκία μπορεί να ισχυριστεί ότι η γαλλική γραπτή δήλωση-ενημέρωση είναι συνδεδεμένη με την Ελλάδα. Και έτσι να προβάλει τον δεύτερο συναφή ισχυρισμό: ότι η Ελλάδα τηρεί αντιφατική στάση. Ότι, δηλαδή, έχει υπαναχωρήσει από την αρχική της θέση αφού αποδέχεται έστω και σιωπηρώς τη γαλλική ενέργεια, που μπορεί να ερμηνευτεί από την Άγκυρα ως αναγνώριση δικής της δικαιοδοσίας επί αμφισβητούμενης υφαλοκρηπίδας. Εάν, η Τουρκία στηριχθεί στη νεότερη ελληνική θέση όπως η ίδια η Άγκυρα την ερμηνεύει, παρέχοντας διευκολύνσεις που θα έπρεπε να δοθούν από την Ελλάδα, και η Ελλάδα αντιδράσει, τότε η Τουρκία μπορεί να επιχειρήσει να θεμελιώσει την αρχή της estoppel. Δηλαδή να πει ότι, με τη γαλλική γραπτή δήλωση είχε αλλάξει η αρχική ελληνική. Άρα η Άγκυρα θα μπορούσε να προβαλει τον ισχυρισμμο οτι είχε δεχθεί η ίδια μέσω Γαλλίας μορφή τουρκικής δικαιοδοσίας. Εφόσον εν συνεχεία η Ελλάδα αντιδράσει, η στάση της θα ήταν δυνατόν να θεωρηθεί απο την Τουρκία ως αντιφατική. Γιατί; Διότι η Τουρκία θα ηταν δυνατον να ισχυριστει τα εξης: Η Αθηνα έχει ήδη προβεί σε αμεσες ή έμμεσες δράσεις (γαλλική ενημερωση) ή σε αδράνεια (σιωπηρή αποδοχή) και μετά από όλα αυτά υπαναχωρησε εκ νεου, κακή τη πίστη, για να πλήξει τα δικαιώματα της Άγκυρας και να αποκτήσει όφελος μαζί με τη Γαλλία από το καλώδιο. Υπάρχει επί τούτου σχετική υπόθεση στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, στην υπόθεση Delimitation of the Maritime Boundary in the Gulf of Maine Area (Canada/United States), 1984, που αναγνώρισε ότι τα ίδια πραγματικά περιστατικά μπορούν να εξεταστούν τόσο υπό το πρίσμα της acquiescence όσο και του estoppel.

Ούτως ή άλλως, το θέμα της αμφισβήτησης των ελληνικών κυριαρχικών και ειδικών κυριαρχικών δικαιωμάτων δεν τελειώνει εδώ. Γιατί; Διότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο μοιάζει με την κατοχή της Κύπρου και το ψευδοκράτος. Είναι μεν παράνομο κατά το ΔΔΘ, αλλά επί του πεδίου η Τουρκία κρατεί και τις δυο περιπτώσεις ως «ανοικτή πληγή» και προστατεύει αυτό το de facto καθεστώς διά της ισχύος της. Και προχωρεί σε παροχή δώρων προς την Αίγυπτο για να την δελεάσει, έτσι ώστε να την φέρει κοντά με την προσδοκία ανατροπής της μερικώς καθορισθείσας ΑΟΖ της με την Ελλάδα και της ΑΟΖ της με την Κύπρο.

Τα ξένα κόλλυβα…

Πώς η Άγκυρα επιχειρεί να το πράξει; Με την προσφορά περί των 15.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων πρόσθετης περιοχής από αυτήν που το ΔΔΘ καθορίζει για την Αίγυπτο. Σημειώνεται ότι μέρος αυτής της προσφοράς ανήκει στη νοητή ΑΟΖ της Ελλάδας και σε εκείνη της Κύπρου. Έτσι, η Άγκυρα επιδιώκει όπως αλλάξει η Αίγυπτος στρατόπεδο και παυθεί των δικαιωμάτων της από τμήματα του τουρκολιβυκού μνημονίου, που με βάση το ΔΔΘ τής ανήκουν, εφόσον θα λάβει τα τουρκικά ανταλλάγματα… με ξένα κόλλυβα. Στο θέμα της Κύπρου, η Τουρκία αντιμετωπίζει ένα σοβαρό πρόβλημα: Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι η Αίγυπτος καθόρισε ΑΟΖ με την Κύπρο, αλλά το ότι υπάρχει και η σύνδεση μεγάλων συμφερόντων, που αφορούν τη μεταφορά φυσικού αερίου προς το Ιντκού και από εκεί στην Ευρώπη. Βεβαίως, υπάρχει πάντα η επιλογή του μερικού καθορισμού ΑΟΖ της Τουρκίας με την Αίγυπτο, όπως συνέβη και στην περίπτωση Ελλάδας – Αιγύπτου, οπότε το σκηνικό θα περιπλεχθεί.

Η Θαλάσσια Φιλία και τα διπλά ΜΟΕ…

Ούτως ή άλλως, μπορεί μεν η Αίγυπτος να μην απάντησε στην τουρκική προσφορά, όμως διαφώνησε με την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου. Πλην, όμως, προχωρεί τις επόμενες μέρες – από τις 2 ώς τις 9 Νοεμβρίου – σε κοινή άσκηση με την Άγκυρα, που φέρει την επωνυμία Θαλάσσια Φιλία (“Dostluk Denizi”). Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του τουρκικού Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, της 27ης Οκτωβρίου του 2026, η άσκηση θα διεξαχθεί στην περιοχή της Αλεξάνδρειας με τα Πολεμικά Ναυτικά της Τουρκίας και της Αιγύπτου. Αντικείμενο της άσκησης είναι οι επιχειρήσεις επιφανείας και η εκπαίδευση μονάδων υποβρύχιων καταστροφών (SAT). Η Τουρκία θα συμμετάσχει με την κορβέτα TCG Burgazada (F-513), που θα βρίσκεται στην Αλεξάνδρεια από την 1 έως τις 3 Νοεμβρίου. Η άσκηση αποτελεί συνέχεια της επαναπροσέγγισης Άγκυρας–Καΐρου, που είχε σηματοδοτηθεί τον Σεπτέμβριο του 2025, όταν οι δύο χώρες πραγματοποίησαν την πρώτη κοινή ναυτική τους άσκηση έπειτα από 13 χρόνια. Τις ίδιες περίπου ημέρες, από τις 5 έως τις 5 Νοεμβρίου, θα πραγματοποιηθεί στην Τουρκία επίσκεψη από τον Διοικητική της Ελληνικής Τακτικής Αεροπορίας και την αντιπροσωπία του στο πλαίσιο του σχεδιασμού Μέτρων Οικοδόμησης Ελλάδας – Τουρκίας. Και δεν είναι μόνο αυτά που συντρέχουν την ίδια χρονική στιγμή. Είναι και η επίσκεψη της Εκπροσώπου του ΓΓ του ΟΗΕ στο Κυπριακό, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, που συναντήθηκε ήδη με τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη χθες, ενώ αύριο συναντάται με τον κατοχικό ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν, προκειμένου να προετοιμάσει μια κοινή συνάντηση μαζί τους στις 9 του μήνα, για να εξετάσουν πώς μπορεί να συνεχιστούν οι προσπάθειες επανέναρξης των συνομιλιών.

Πρόκειται για χάρτη που δείχνει τα όρια των ΑΟΖ της Κύπρου, της Ελλάδας, της Τουρκίας, της Αιγύπτου και άλλων κρατών στη βάση του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας.

Ο χάρτης αποτυπώνει με πράσινο διάγραμμα την Αιγυπτιακή ΑΟΖ όπως προκύπτει από τη συμφωνία με την Ελλάδα.

Η Τουρκία επιδιώκει να κατανείμειτην Κυπριακή και Ελληνική ΑΟΖ, εάν καταφέρει να φέρειτην Αίγυπτο με τα νερά της. Θέλει για την ίδια το 41% της Κυπριακής ΑΟΖ και προσφέρειτο 17% στην Αίγυπτο. Ταυτοχρόνως, θεωρεί ότι η Ελλάδα θα πρέπει να χάσει περίτο 16% από την ΑΟΖ της. Από αυτό το ποσοστό, η Τουρκία λαμβάνειτο 14% και η Αίγυπτος το 2%.

Ο χάρτης δείχνει την πορεία του ηλεκτρικού καλωδίου από την Κύπρο στην Ελλάδα. Είναι πρόδηλον ότι η πορεία του διέρχεται από περιοχές, τις οποίες η Τουρκία θέτει υπό αμφισβήτηση, και δη από την περιοχή της Κρήτης, όπου υπάρχει και ο παράνομος χώρος του τουρκολιβυκού μνημονίου.