Έρνεστ Χέμινγουεϊ και οι δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις από τη Μικρασιατική Καταστροφή

Μαρτυρίες από τις τραγωδίες της Σμύρνης και της Θράκης

Μετάφραση Άρθρου του Αρά Μαγκογιάν από την Αρμενική εφημερίδα Αζάτ Ορ

Ο γίγαντας της αμερικανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, Έρνεστ Χέμινγουεϊ (Ernest Hemingway), είναι γνωστός για το λιτό αλλά εξαιρετικά εκφραστικό συγγραφικό του ύφος, τις πολεμικές ανταποκρίσεις του και τη βαθιά κατανόηση του ανθρώπινου πόνου. Τα περίφημα αριστουργήματά του, όπως «Ο γέρος και η θάλασσα» (The Old Man and the Sea), «Αποχαιρετισμός στα όπλα» (A Farewell to Arms), «Για ποιον χτυπά η καμπάνα» (For Whom the Bell Tolls), «Ο ήλιος ανατέλλει ξανά» (The Sun Also Rises) και «Να έχεις και να μην έχεις» (To Have and Have Not), θεμελίωσαν την παγκόσμια λογοτεχνική του φήμη.

Για το απαράμιλλο λογοτεχνικό του έργο τιμήθηκε με μερικά από τα σημαντικότερα διεθνή βραβεία. Το 1953 έλαβε το Βραβείο Πούλιτζερ (Pulitzer Prize) και το 1954 το Νόμπελ Λογοτεχνίας (Nobel Prize in Literature), κυρίως για την αφηγηματική του δεξιοτεχνία και τη βαθιά επιρροή που άσκησε στη σύγχρονη γραφή. Πριν ακόμη γνωρίσει τη λογοτεχνική καταξίωση, είχε τιμηθεί και από την ιταλική κυβέρνηση με το Αργυρό Μετάλλιο Στρατιωτικής Ανδρείας, για το θάρρος που επέδειξε στο ιταλικό μέτωπο κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Λιγότερο γνωστό, ωστόσο, είναι ότι στα πρώτα χρόνια της λογοτεχνικής και δημοσιογραφικής του πορείας άφησαν το αποτύπωμά τους τα τραγικά γεγονότα της Μικράς Ασίας και της Θράκης τη δεκαετία του 1920, οι εκτοπισμοί που ακολούθησαν τη Γενοκτονία των Αρμενίων και η καταστροφή της Σμύρνης.

Το φθινόπωρο του 1922, λοιπόν, ο μόλις 23 ετών Χέμινγουεϊ έφτασε στην Κωνσταντινούπολη και την Ανατολική Θράκη ως πολεμικός ανταποκριτής της καναδικής εφημερίδας Toronto Daily Star, με αποστολή να καλύψει το τέλος του ελληνοτουρκικού πολέμου και την οριστική κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Φτάνοντας στην περιοχή αμέσως μετά την τραγική πυρκαγιά της Σμύρνης και τις σφαγές του χριστιανικού πληθυσμού, ο Χέμινγουεϊ έγινε αυτόπτης μάρτυρας της βίαιης εκτόπισης εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων. Βαθιά συγκλονισμένος από όσα αντίκρισε, αναφέρθηκε στις ανταποκρίσεις του στους μακραίωνους διωγμούς και στην εθνοτική τραγωδία που βάραινε επί αιώνες τους χριστιανικούς πληθυσμούς της περιοχής.

Όπως χαρακτηριστικά έγραφε:

«Και έτσι συνεχίζουν την πορεία τους. Έχοντας πίσω τους μια ιστορία χιλίων χρόνων σφαγών, είναι δύσκολο να καταλαγιάσει ο φυλετικός φόβος, όποιος κι αν είναι εκείνος που τους δίνει υποσχέσεις».

(«So they go. With a history of a thousand years of massacre behind them, it is hard for the racial fear to be quieted, no matter who makes the promises.»)

Τα λόγια αυτά αποκαλύπτουν με σαφήνεια ότι ο Χέμινγουεϊ είχε αντιληφθεί σε βάθος τη βαριά ψυχολογική κατάσταση και τον διαρκή τρόμο που βίωναν οι επιζώντες της Γενοκτονίας των Αρμενίων του 1915, καθώς και οι χριστιανικοί πληθυσμοί της Μικράς Ασίας, μπροστά στην επικείμενη άφιξη των τουρκικών στρατευμάτων.

Στην ανταπόκρισή του με τίτλο «Κωνσταντινούπολη: Βρώμικη λευκότητα, όχι λαμπερή και μυστηριώδης» (Constantinople: Dirty White, Not Shining and Mysterious), που δημοσιεύτηκε στις 18 Οκτωβρίου 1922, ο Χέμινγουεϊ καταρρίπτει τις δυτικές ρομαντικές αντιλήψεις για την «Ανατολή». Περιγράφει την Κωνσταντινούπολη όχι ως μια μαγευτική και γοητευτική πόλη, αλλά με ωμό ρεαλισμό:

«Η Κωνσταντινούπολη δεν μοιάζει με τις ταινίες. Δεν μοιάζει με τις φωτογραφίες, τους πίνακες ζωγραφικής ή οτιδήποτε άλλο… Ό,τι φαίνεται λευκό στην Κωνσταντινούπολη είναι ένα βρώμικο λευκό. Όταν δεις τι χρώμα παίρνει ένα λευκό πουκάμισο μέσα σε δώδεκα ώρες, τότε μπορείς να αντιληφθείς τι απόχρωση αποκτά ένας λευκός μιναρές μέσα σε τετρακόσια χρόνια».

(«Constantinople doesn’t look like the movies. It does not look like the pictures, or the paintings, or anything… Everything white in Constantinople is dirty white. When you see the color a white shirt gets in twelve hours, you appreciate the color a white minaret gets in four hundred years.»)

Ο διάσημος συγγραφέας περιγράφει με σκληρές εκφράσεις τη βρωμιά των δρόμων, την ένταση της ατμόσφαιρας, τη λάσπη και τη μυρωδιά της κοπριάς των αλόγων, αποδίδοντας την άχαρη εικόνα μιας πόλης που βρισκόταν υπό την κατοχή των Συμμάχων και στο κατώφλι ραγδαίων και χαοτικών αλλαγών.

Στην ανταπόκρισή του με τίτλο «Εν αναμονή μιας σφαγής: Οι φονιάδες της Κωνσταντινούπολης περιμένουν την ευκαιρία» (Waiting for an Orgy: Constantinople Cut-Throats Await Chance for an Orgy, 19 Οκτωβρίου 1922), ο Χέμινγουεϊ παρουσιάζει την τεταμένη και αλλόκοτη ατμόσφαιρα της Κωνσταντινούπολης, καθώς οι κάτοικοι περίμεναν να διαπιστώσουν αν οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των Συμμάχων και της τουρκικής πλευράς θα οδηγούσαν σε γενικευμένο πόλεμο. Μέσα σε αυτό το κλίμα, αντιπαραβάλλει τις ανησυχητικές εικόνες των δρόμων με τη μυστηριώδη νυχτερινή ζωή της πόλης, φέρνοντας σε αντίθεση το κάλεσμα του μουεζίνη για προσευχή με τα μεθυσμένα γέλια που αντηχούσαν στους χώρους νυχτερινής διασκέδασης.

Το σημαντικότερο ίσως έργο αυτής της σειράς θεωρείται γενικά η ανταπόκριση «Μια σιωπηλή, φρικιαστική πομπή» / «Πρόσφυγες από τη Θράκη» (A Silent, Ghastly Procession / Refugees from Thrace), που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα The Toronto Daily Star στις 20 Οκτωβρίου 1922.

Ταξιδεύοντας προς την Αδριανούπολη (Εντιρνέ) και το Καραγάτς, ο Χέμινγουεϊ έγινε αυτόπτης μάρτυρας της μαζικής εκτόπισης περισσότερων από 250.000 χριστιανών προσφύγων, Ελλήνων και Αρμενίων, οι οποίοι εγκατέλειπαν την Ανατολική Θράκη μέσα στην καταρρακτώδη βροχή.

Ως αυτόπτης μάρτυρας, περιέγραψε μια ατέλειωτη πομπή από κάρα που σέρνονταν από βόδια και βουβάλια, σε μήκος περίπου είκοσι μιλίων. Οι πρόσφυγες μετέφεραν μαζί τους ό,τι περιουσιακό στοιχείο μπορούσαν να διασώσουν: κουβέρτες, ραπτομηχανές και οικόσιτα ζώα. Ανάμεσα στις περιγραφές της ανθρώπινης δυστυχίας, ο Χέμινγουεϊ κατέγραψε με συγκλονιστική ακρίβεια την εικόνα ενός άνδρα που είχε απλώσει μια κουβέρτα πάνω από τη γυναίκα του, η οποία γεννούσε μέσα σε ένα ανοιχτό κάρο, προσπαθώντας να την προστατεύσει από την καταρρακτώδη βροχή. Δίπλα της, η μικρή τους κόρη έκλαιγε τρομοκρατημένη.

Η εικόνα αυτή τον σημάδεψε για χρόνια και αργότερα ενσωματώθηκε στη συλλογή διηγημάτων του «Στην εποχή μας» (In Our Time), που εκδόθηκε το 1925:

«Ένας άνδρας απλώνει μια κουβέρτα πάνω από τη γυναίκα του, η οποία γεννά μέσα σε ένα από τα κάρα, για να την προστατεύσει από τη δυνατή βροχή. Εκείνη είναι ο μόνος άνθρωπος που βγάζει κάποιον ήχο. Η μικρή της κόρη την κοιτάζει τρομοκρατημένη και αρχίζει να κλαίει. Και η πομπή συνεχίζει την πορεία της».

(«A husband spreads a blanket over a woman in labor in one of the carts to keep off the driving rain. She is the only person making a sound. Her little daughter looks at her in horror and begins to cry. And the procession keeps moving.»)

Παράλληλα, στις ανταποκρίσεις του «Οι Βρετανοί μπορούν να σώσουν την Κωνσταντινούπολη» (The British Can Save Constantinople) και σε άλλα πολιτικά δημοσιεύματα της περιόδου 30 Σεπτεμβρίου – Οκτωβρίου 1922, ο Χέμινγουεϊ παρουσίασε τις στρατιωτικές κινήσεις γύρω από τα Δαρδανέλια και τις διαπραγματεύσεις για την ανακωχή στα Μουδανιά. Με βάση αυτές τις εξελίξεις, ανέλυσε την υψηλού επιπέδου διπλωματία μεταξύ του στρατηγού σερ Τσαρλς Χάρινγκτον (Sir Charles Harington) και των Τούρκων εθνικιστών στρατιωτικών διοικητών. Δεν δίστασε να διατυπώσει ειλικρινείς και αυστηρές κρίσεις για τους στρατιωτικούς διοικητές και τους πολιτικούς ηγέτες, επισημαίνοντας τη σύγχυση και τις διαιρέσεις που επικρατούσαν μεταξύ των συμμαχικών δυνάμεων στην περιοχή.

Οι ανταποκρίσεις αυτές διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του Χέμινγουεϊ ως συγγραφέα. Το υψηλό κόστος αποστολής τηλεγραφικών μηνυμάτων και ο περιορισμένος χώρος που διέθεταν οι εφημερίδες επέβαλλαν εξαιρετική οικονομία στη γραφή. Ο Χέμινγουεϊ έπρεπε να μεταδίδει τις πληροφορίες με απόλυτη ακρίβεια και αμεσότητα, εγκαταλείποντας τις περιττές περιγραφικές λεπτομέρειες και τα λογοτεχνικά στολίδια.

Παρότι ο Χέμινγουεϊ δεν έφτασε στη Σμύρνη την ώρα της ίδιας της πυρκαγιάς, τον Σεπτέμβριο του 1922, πήρε συνεντεύξεις από επιζώντες πρόσφυγες, ναυτικούς και Βρετανούς αξιωματικούς που βρίσκονταν στις αποβάθρες και στο λιμάνι. Οι συγκλονιστικές αφηγήσεις τους για τα πλήθη που ούρλιαζαν και τις μητέρες που αρνούνταν να αποχωριστούν τα νεκρά νεογέννητά τους τον σημάδεψαν τόσο βαθιά, ώστε αργότερα παραδέχτηκε:

«Δεν μπόρεσα ποτέ να βγάλω από τη μνήμη μου το λιμάνι της Σμύρνης. Το πιο αποτρόπαιο θέαμα ήταν αυτό που αντίκριζες μέσα στο νερό… Ήταν η μοναδική φορά στη ζωή μου που κάτι με στοίχειωσε τόσο, ώστε να το δω στον ύπνο μου σαν εφιάλτη».

(“I could not forget the harbor at Smyrna. What was in the water was the most dreadful part of it… That was the only time in my life I ever dreamed about anything.”)

Οι εμπειρίες αυτές αποτέλεσαν τη βάση για το περίφημο διήγημά του «Στην προκυμαία της Σμύρνης» (On the Quai at Smyrna), το οποίο συμπεριλήφθηκε ως λογοτεχνική μικρογραφία στη συλλογή «Στην εποχή μας» (In Our Time), που εκδόθηκε το 1925.

Στο διήγημα αυτό, ο Χέμινγουεϊ περιγράφει με ακρίβεια και λιτότητα την τραγωδία των Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων που είχαν κατακλύσει την παραλία, περιμένοντας τη σωτηρία. Αποτυπώνει τον θρήνο των μητέρων και τις μεταμεσονύκτιες κραυγές ανθρώπων που βρίσκονταν αντιμέτωποι με την απόγνωση και τον θάνατο. Το έργο του δεν αποτελεί απλώς ένα λογοτεχνικό απόσπασμα, αλλά και ένα συγκλονιστικό τεκμήριο της οριστικής εκρίζωσης και εκτόπισης του αρμενικού και ελληνικού πληθυσμού της Μικράς Ασίας.

Για τον Έλληνα και τον Αρμένιο αναγνώστη, οι μαρτυρίες του Χέμινγουεϊ έχουν ιδιαίτερη σημασία. Δεν έγραψε πολιτικές ή θεωρητικές αναλύσεις, αλλά κατέγραψε, ως ανεξάρτητος παρατηρητής, την ανθρώπινη καταστροφή σε όλη της τη σκληρότητα. Με την αμείλικτη αλλά αντικειμενική γραφίδα του, παρουσίασε στον κόσμο την αιματηρή πραγματικότητα των τελευταίων χρόνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της πρώτης περιόδου της Τουρκικής Δημοκρατίας, καθώς και τη σκληρή εικόνα της εθνοκάθαρσης που πραγματοποιήθηκε σε βάρος των χριστιανικών πληθυσμών. Με τον τρόπο αυτό, η δική του φωνή έγινε μια δυνατή κραυγή υπέρ των δύστυχων θυμάτων, διασώζοντας στη μνήμη της ανθρωπότητας την τραγωδία τους και τον ανείπωτο πόνο τους.

@Azad Or

Σε πρόσφατο βίντεο που δημοσίευσε το Κόμμα Ισότητας, Ειρήνης και Φιλίας (ΚΙΕΦ/DEB), επιχειρείται η καλλιέργεια εντυπώσεων γύρω από το καθεστώς των Μουφτειών στη Θράκη, υποστηρίζοντας ότι το «δικαίωμα επιλογής θρησκευτικού ηγέτη» είναι δήθεν κατοχυρωμένο από διεθνείς συνθήκες.

Ωστόσο, η επιχειρηματολογία του βασίζεται σε μια καταργημένη συνθήκη του 1913, η οποία μάλιστα ουδέποτε ίσχυσε για τη Θράκη, αγνοώντας το μοναδικό ισχύον διεθνές πλαίσιο: αυτό της Συνθήκης της Λωζάννης (1923).

Η ανύπαρκτη αναφορά σε «Τουρκική Μειονότητα»

Στο βίντεο χρησιμοποιείται συστηματικά ο όρος «Τουρκική Μειονότητα της Δυτικής Θράκης». Ωστόσο, η Συνθήκη της Λωζάννης του 1923 -το μοναδικό ισχύον διεθνές κείμενο- αναγνωρίζει και προστατεύει αποκλειστικά «Μουσουλμανική Μειονότητα» (Muslim minority).

Ο όρος «τουρκική μειονότητα» δεν υφίσταται σε κανένα σημείο της Συνθήκης, καθώς η μειονότητα είναι θρησκευτική και απαρτίζεται από διαφορετικές εθνοτικές ομάδες (τουρκογενείς, Πομάκους και Ρομά).

Το πυροτέχνημα με τη Συνθήκη της Αθήνας (1913)

Για να στηρίξει τον ισχυρισμό περί «εκλογής θρησκευτικού ηγέτη», το ΚΙΕΦ επικαλείται στο βίντεο (0:28) το Άρθρο 11 της Συνθήκης της Αθήνας του 1913: «The muftis, each within his own community, shall be elected by Mussulman electors…».

Μετάφραση: «Οι μουφτήδες, έκαστος εντός της κοινότητός του, θα εκλέγονται από μουσουλμάνους εκλογείς…».

Το ΚΙΕΦ αποσιωπά επιμελώς τόσο την ακυρότητα της συνθήκης αυτής όσο και τα αντικειμενικά ιστορικά και γεωγραφικά δεδομένα.

Γιατί η Συνθήκη της Αθήνας (1913) ΔΕΝ αφορά και ΔΕΝ ισχύει για τη Θράκη

Η Θράκη δεν ανήκε τότε στην Ελλάδα: Η Συνθήκη της Αθήνας του 1913 υπεγράφη αμέσως μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και αφορούσε αποκλειστικά και μόνο τα εδάφη που είχαν απελευθερωθεί μέχρι τότε (Μακεδονία, Ήπειρο, Κρήτη, Νησιά Αιγαίου).

Η Δυτική Θράκη ενσωματώθηκε οριστικά στον εθνικό κορμό αργότερα, με τη Συνθήκη των Σεβρών (1920) και τη Συνθήκη της Λωζάννης (1923). Συνεπώς, οι ρυθμίσεις του 1913 δεν κάλυπταν εξαρχής τη Θράκη.

Συνολική κατάργηση και αντικατάσταση: Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Μικρασιατική Εκστρατεία, η Συνθήκη της Λωζάννης (1923) ρύθμισε εκ νέου, οριστικά και συνολικά τις σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, αντικαθιστώντας κάθε προγενέστερο καθεστώς.

Η Ρήτρα Υπεροχής (Άρθρο 37): Στο Άρθρο 37 της Συνθήκης της Λωζάννης ορίζεται ρητά ότι οι διατάξεις για τις μειονότητες (Άρθρα 38–44) αναγνωρίζονται ως θεμελιώδεις νόμοι:

«Turkey undertakes that the stipulations contained in Articles 38 to 44 shall be recognised as fundamental laws, and that no law, no regulation, nor official action shall conflict or interfere with these stipulations, nor shall any law, regulation, nor official action prevail over them».

Μετάφραση: «Η Τουρκία αναλαμβάνει την υποχρέωση όπως οι διατάξεις οι περιεχόμενες στα Άρθρα 38 έως 44 αναγνωρισθούν ως θεμελιώδεις νόμοι, και όπως ουδείς νόμος, ουδείς κανονισμός, ουδεμία επίσημη πράξη περιέρχηται σε αντίθεση ή διαφωνία προς τις διατάξεις αυτές, υπερισχύει δε αυτών».

(Βάσει του Άρθρου 45, η δέσμευση αυτή ισχύει αμοιβαία και για την Ελλάδα).

Το μοναδικό και αποκλειστικό διεθνές νομικό πλαίσιο που διέπει το καθεστώς της Μουσουλμανικής Μειονότητας στη Θράκη είναι η Συνθήκη της Λωζάννης (Άρθρα 37–45), η οποία δεν περιέχει καμία απολύτως διάταξη που να επιβάλλει την εκλογή Μουφτήδων.

Η θεσμική πραγματικότητα και η υποκρισία της Τουρκίας

Πέραν της νομικής ακυρότητας των ισχυρισμών του ΚΙΕΦ, προκύπτει και ένα τεράστιο ζήτημα πολιτικής και θεσμικής υποκρισίας:

Δικαστικά καθήκοντα στην Ελλάδα: Στην ελληνική έννομη τάξη, ο Μουφτής δεν είναι απλώς ένας θρησκευτικός ηγέτης, αλλά δημόσιος λειτουργός που ασκεί δικαστική εξουσία (ιεροδίκης) εφαρμόζοντας στοιχεία του Ισλαμικού Δικαίου (Σαρία) σε υποθέσεις οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου. Επειδή εκδίδει αποφάσεις «στο όνομα του Ελληνικού Κράτους», η επιλογή του διέπεται από την εγχώρια νομοθεσία περί δημοσίων υπαλλήλων, μέσω συστήματος διορισμού/επιλογής από ειδικές επιτροπές, και όχι μέσω καθολικής ψηφοφορίας.

Τι ισχύει στην ίδια την Τουρκία: Όπως επισημαίνει σταθερά το Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, στην ίδια την Τουρκία οι Μουφτήδες δεν εκλέγονται, αλλά είναι δημόσιοι υπάλληλοι που διορίζονται απευθείας από το Κράτος (μέσω της Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων – Diyanet). Είναι τουλάχιστον παράδοξο να ζητείται για τη Θράκη μια διαδικασία που η ίδια η Τουρκία απορρίπτει στην επικράτεια της.

Δεν προβλέπεται καμία διαδικασία εκλογής Μουφτήδων

Το βίντεο του ΚΙΕΦ επιχειρεί να θεμελιώσει ανύπαρκτα δικαιώματα επικαλούμενο ένα καταργημένο άρθρο μιας συνθήκης του 1913, η οποία μάλιστα δεν αφορούσε καν τη Θράκη.

Το μόνο ισχύον διεθνές πλαίσιο για τη Δυτική Θράκη είναι η Συνθήκη της Λωζάννης του 1923, η οποία προστατεύει τη Μουσουλμανική Μειονότητα και δεν προβλέπει καμία διαδικασία εκλογής μουφτήδων.

Δείτε το βίντεο του ΚΙΕΦ:

fonirodopis.gr

Περίπου 2.000 πήλινες μορφές από την Αγία Ειρήνη, αιώνες παλαιότερες από τον περίφημο κινεζικό στρατό, αφηγούνται μια ξεχωριστή κυπριακή ιστορία. Από έναν αρχαίο βωμό στις προθήκες της Στοκχόλμης, ένα ταξίδι που επιστρέφει στη δική μας μνήμη.

Πρώτα γνώρισα τους περίφημους πήλινους πολεμιστές της Κίνας. Μόλις πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια ήρθαν σε γνώση μου οι πήλινες μορφές της Αγίας Ειρήνης. Όταν τις αντίκρισα, ο νους μου πήγε αμέσως στον κινεζικό στρατό που ήδη γνώριζα. Μόνο που οι δικές μας μορφές ήταν παλαιότερες.

Σήμερα, έχοντας την πολυτέλεια της στήλης «Παλαιολόγιο», μοιράζομαι αυτή την προσωπική ανακάλυψη και την ιστορία της, μαζί με ένα ερώτημα που με συνοδεύει από τότε και το οποίο θέτω στο τέλος αυτού του κειμένου.

Χαρακτηριστικά σύνολα της Αγίας Ειρήνης χρονολογούνται στον 7ο αιώνα π.Χ. Οι Κινέζοι πολεμιστές κατασκευάστηκαν τον 3ο αιώνα π.Χ., για το μαυσωλείο του πρώτου αυτοκράτορα, Τσιν Σι Χουάνγκ, ο οποίος πέθανε το 210 π.Χ. Περίπου τέσσερις έως πέντε αιώνες χωρίζουν αυτά τα δημιουργήματα.

Η πρώτη οπτική εντύπωση τα φέρνει κοντά. Η ιστορία εξηγεί τη διαφορά τους: οι μορφές της Αγίας Ειρήνης ήταν αναθήματα σε ιερό, ενώ οι πολεμιστές της Κίνας αποτελούσαν μέρος ενός αυτοκρατορικού ταφικού συγκροτήματος. Ο κυπριακός «στρατός» περιγράφει την εικόνα του συγκεντρωμένου πλήθους. Η σύγκριση δεν υποδηλώνει ιστορική σύνδεση ή επιρροή ανάμεσα στα δύο σύνολα.

Η κυπριακή ιστορία άρχισε να αποκαλύπτεται τον Νοέμβριο του 1929. Ένας ιερέας μετέφερε στη Λευκωσία το κεφάλι και το επάνω μέρος πήλινου αγάλματος που είχε βρεθεί στο χωράφι του. Το εύρημα οδήγησε τη Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή στην Αγία Ειρήνη, στη βορειοδυτική Κύπρο.

Εκεί, κάτω από το χώμα, περίμενε ένα ολόκληρο πλήθος: σχεδόν 2.000 πήλινα αγάλματα και ειδώλια. Πολλά διατηρούσαν την ημικυκλική διάταξή τους γύρω από τον βωμό, με τις μικρότερες μορφές μπροστά και τις μεγαλύτερες πίσω. Ανάμεσά τους, ένοπλοι άνδρες και ταύροι. Το όνομα της θεότητας παραμένει άγνωστο· η ερμηνεία της λατρείας στηρίζεται στα ευρήματα, με τους ερευνητές να εξετάζουν ιδιαίτερα τη σχέση της με τη γονιμότητα.

Η εικόνα έχει κάτι το συγκλονιστικά ανθρώπινο. Πίσω από κάθε πήλινο σώμα υπήρξε ένα χέρι που το έπλασε και κάποιος που το μετέφερε στο ιερό. Μια προσφορά που μπορεί να συνόδευε μια παράκληση, μια ευχαριστία, μια προσδοκία.

Δεν γνωρίζουμε τις προσωπικές ιστορίες εκείνων που τα αφιέρωσαν. Μπορούμε, όμως, να αναγνωρίσουμε την ανάγκη τους να αφήσουν κάτι μπροστά στο θείο. Ένα αντικείμενο που θα παρέμενε εκεί όταν οι ίδιοι θα επέστρεφαν στην καθημερινότητά τους.

Οι άνθρωποι έφυγαν. Οι προσφορές έμειναν.

Σήμερα, σχεδόν 1.000 μορφές της Αγίας Ειρήνης παρουσιάζονται στο Medelhavsmuseet, το Μουσείο Μεσογειακών και Εγγύς Ανατολικών Αρχαιοτήτων της Στοκχόλμης. Η τοποθέτησή τους σε ημικύκλιο γύρω από έναν ιερό λίθο επιχειρεί να ανασυνθέσει τη διάταξη στην οποία τις συνάντησαν οι ανασκαφείς.

Η παρουσία τους στη Σουηδία συνδέεται με τις ανασκαφές της Σουηδικής Αποστολής του 1927–1931. Όπως εξηγεί το ίδιο το μουσείο, τα ευρήματα μοιράστηκαν ανάμεσα στη Σουηδία και την Κύπρο με άδεια της βρετανικής αποικιακής κυβέρνησης, σύμφωνα με την πρακτική της εποχής.

Έτσι, ένα σύνολο που είχε συγκεντρωθεί γύρω από τον ίδιο βωμό απέκτησε μια χωρισμένη διαδρομή. Η αρχαιολογική του αξία αναγνωρίστηκε διεθνώς, αλλά η αρχική του ενότητα διασπάστηκε.

Για έναν Κύπριο, η θέα αυτών των μορφών σε ένα μουσείο της βόρειας Ευρώπης μπορεί να δημιουργήσει μια παράξενη αίσθηση εγγύτητας. Βρίσκεσαι μακριά από τον τόπο σου και ξαφνικά συναντάς ένα κομμάτι του. Ίσως μάλιστα ένα κομμάτι που δεν είχες γνωρίσει ποτέ.

Υπάρχει και μια δεύτερη χρονολογική διαφορά που αξίζει να προσέξουμε. Ο κινεζικός πήλινος στρατός ανακαλύφθηκε το 1974. Οι μορφές της Αγίας Ειρήνης είχαν έρθει στο φως το 1929, σαράντα πέντε χρόνια νωρίτερα.

Η αρχαιολογία δεν είναι διαγωνισμός πρωτιάς. Οι ημερομηνίες, όμως, κάνουν τη δική μου καθυστερημένη γνωριμία με την Αγία Ειρήνη ακόμη πιο αξιοπρόσεκτη. Γνώριζα την εικόνα ενός μακρινού αυτοκρατορικού στρατού, ενώ αγνοούσα ένα τόσο εντυπωσιακό σύνολο από τη γη της Κύπρου.

Από την Αγία Ειρήνη στην Κίνα και από τις προθήκες της Στοκχόλμης πίσω στον τόπο μας, αυτό το ταξίδι καταλήγει στην ανάγκη να γνωρίσουμε καλύτερα τη δική μας ιστορία. Μερικές φορές χρειάζεται να κάνουμε έναν μεγάλο κύκλο για να προσέξουμε όσα βρίσκονταν εξαρχής κοντά μας.

Και εδώ επιστρέφω στο ερώτημα που γεννήθηκε όταν πρωτοείδα αυτές τις μορφές: πόσοι από εμάς αναγνωρίζουμε αμέσως τους πήλινους πολεμιστές της Κίνας και πόσοι θα αναγνωρίζαμε εκείνους της Αγίας Ειρήνης;

Πηγές: Medelhavsmuseet, «Cyprus – 7,000 years of history»· Γιώργος Μπουρογιάννης, «The Ayia Irini Project at Medelhavsmuseet, Stockholm», Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, «Κύπριος Χαρακτήρ»· Βάσος Καραγιώργης, «Collections of Cypriote Antiquities in Foreign Museums», «Κύπριος Χαρακτήρ»· UNESCO, «Mausoleum of the First Qin Emperor»./Κέντρο Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας (CVAR), Ίδρυμα Κώστα και Ρίτας Σεβέρη.

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» ταξιδεύει από την Αγία Ειρήνη έως την Κίνα και επιστρέφει μέσω Σουηδίας, ακολουθώντας τις πήλινες μορφές που φέρνουν μακρινούς κόσμους στην ίδια αφήγηση και μας οδηγούν πιο κοντά στη δική μας ιστορία.

slpress.gr