Του Σάββα Καλεντερίδη

Η διαδικασία που άρχισε το δίδυμο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν–Ντεβλέτ Μπαχτσελί στο Κουρδικό δεν αποτελεί «επίλυση» του προβλήματος. Ο σωστός όρος είναι αλλαγή πολιτικής. Και πρόκειται για μια αλλαγή η οποία, αν προχωρήσει, μπορεί να μεταμορφώσει όχι μόνο τις σχέσεις του τουρκικού κράτους με τους Κούρδους, αλλά και τον ίδιο τον χαρακτήρα της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Το κράτος που ίδρυσε ο Μουσταφά Κεμάλ το 1923 οικοδομήθηκε ως ένα σκληρά συγκεντρωτικό και εθνικιστικό κράτος-έθνος. Αυτό συνέβη σε μια επικράτεια στην οποία ζούσαν δεκάδες διαφορετικές εθνότητες και κοινότητες. Η πολιτική που ακολουθήθηκε ονομάστηκε από τους ίδιους τους Τούρκους «πολιτική μπετονοποίησης»: όλοι έπρεπε να αποκτήσουν την ίδια ταυτότητα, την ίδια γλώσσα και την ίδια εθνική συνείδηση.

Η ομογενοποίηση αυτή επιβλήθηκε με τη βία. Οι χριστιανικοί πληθυσμοί εξοντώθηκαν ή εκδιώχθηκαν μέσω των γενοκτονιών και των διωγμών, ενώ οι μουσουλμανικές εθνότητες υποβλήθηκαν σε σκληρές πολιτικές αφομοίωσης. Με αρκετές από αυτές το τουρκικό κράτος πέτυχε, τουλάχιστον επιφανειακά, τον στόχο του. Με τους Κούρδους, όμως, απέτυχε.

Ο λόγος είναι απλός: οι Κούρδοι αποτελούν έναν τεράστιο πληθυσμό, που υπολογίζεται ότι προσεγγίζει τα 35 εκατομμύρια μέσα στην Τουρκία. Είναι μια πολύ μεγάλη «μπουκιά» για να μπορέσει να την καταπιεί το κεμαλικό κράτος. Ένα τμήμα τους μπορεί να αφομοιώθηκε επιφανειακά, όμως, όταν αρχίζει να υποχωρεί ο φόβος του κράτους και αναγνωρίζονται στοιχειώδη δικαιώματα, η κουρδική ταυτότητα επανεμφανίζεται.

Η αποτυχία της στρατιωτικής λύσης

Ο ένοπλος αγώνας του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν άρχισε στις 15 Αυγούστου 1984, με επιθέσεις ανταρτών του PKK εναντίον δύο τουρκικών φυλακίων. Έκτοτε η Τουρκία ακολούθησε επί δεκαετίες μια πολιτική στρατιωτικής καταστολής. Χιλιάδες κουρδικά χωριά εκκενώθηκαν, καταστράφηκαν ή πυρπολήθηκαν, ενώ εκατομμύρια άνθρωποι μετακινήθηκαν προς τα Άδανα, τη Μερσίνα, την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη.

Η Άγκυρα μπορεί να αποστέρησε προσωρινά από τους αντάρτες την υποστήριξη που είχαν στην ύπαιθρο, δημιούργησε όμως ένα άλλο πρόβλημα. Ισχυρές κουρδικές κοινότητες εγκαταστάθηκαν στις μεγάλες πόλεις, απέκτησαν πολιτική εκπροσώπηση και άρχισαν να εκλέγουν βουλευτές και δημάρχους. Το Κουρδικό δεν λύθηκε. Άλλαξε μορφή και εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Τουρκία.

Ύστερα από 42 χρόνια πολέμου, τεράστιες οικονομικές απώλειες και δεκάδες χιλιάδες νεκρούς, το αποτέλεσμα για την Τουρκία είναι ουσιαστικά μηδενικό. Το κουρδικό κίνημα δεν εξαφανίστηκε και η κουρδική εθνική συνείδηση έγινε ισχυρότερη.

Η πρώτη σοβαρή απόπειρα διαφορετικής προσέγγισης άρχισε με τη διαδικασία του Όσλο, γύρω στο 2009. Η τότε ηγεσία της ΜİΤ είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το PKK δεν μπορούσε να ηττηθεί στρατιωτικά. Ο Χακάν Φιντάν συμμετείχε στις συνομιλίες και λίγο έλειψε να συλληφθεί από εισαγγελείς που συνδέονταν με τους μηχανισμούς του κεμαλικού βαθέος κράτους και του Φετουλάχ Γκιουλέν.

Σήμερα οι συνθήκες είναι διαφορετικές. Ο Ερντογάν έχει υποτάξει το παλαιό βαθύ κράτος και έχει συγκροτήσει έναν νέο μηχανισμό εξουσίας, πλήρως ελεγχόμενο από τον ίδιο. Η πρόταση για την αλλαγή πολιτικής στο Κουρδικό εμφανίστηκε μέσω του Μπαχτσελί, ο οποίος εκπροσωπεί τον εθνικιστικό και κρατικό πυρήνα του σημερινού καθεστώτος.

Το νεοοθωμανικό σχέδιο

Ο στόχος του Ερντογάν δεν περιορίζεται στους Κούρδους της Τουρκίας. Επιδιώκει να προσεταιριστεί τους Κούρδους της Συρίας και του Ιράκ, αλλά και τους σουνιτικούς αραβικούς πληθυσμούς των δύο χωρών, εντάσσοντάς τους σε μια ευρύτερη νεοοθωμανική σφαίρα επιρροής.

Η στρατιωτική αντιπαράθεση παρουσιάζεται πλέον ως «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία», ώστε η νέα πολιτική να γίνει αποδεκτή από μια τουρκική κοινωνία η οποία δηλητηριάστηκε επί τέσσερις δεκαετίες με συνθήματα μίσους κατά των Κούρδων. Το σχετικό νομικό πλαίσιο προβλέπει τη διάλυση του PKK, την παράδοση των όπλων, την απελευθέρωση χιλιάδων κρατουμένων και την παύση των διώξεων εναντίον δεκάδων χιλιάδων Κούρδων.

Ακόμη και η ονομασία του νόμου έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν γίνεται λόγος για ενίσχυση της «εθνικής ενότητας», αλλά για ενίσχυση της «εθνικής αλληλεγγύης και της κοινωνικής ένταξης». Η διατύπωση αυτή μπορεί να υποδηλώνει την αναγνώριση της ύπαρξης διαφορετικών εθνικών ταυτοτήτων μέσα στην Τουρκία.

Εδώ βρίσκεται και η ουσία του ζητήματος. Ο Ερντογάν επιχειρεί να μεταμορφώσει το κεμαλικό κράτος-έθνος σε ένα νέο πολιτικό οικοδόμημα, το οποίο θα αναγνωρίζει την ύπαρξη περισσότερων εθνοτήτων, διατηρώντας όμως τον συγκεντρωτικό έλεγχο της Άγκυρας. Πρόκειται για μετάβαση από το αυστηρά κεμαλικό μοντέλο σε ένα νεοοθωμανικό σχήμα.

Αυτό δεν είναι εύκολο. Και κυρίως δεν είναι χωρίς κινδύνους.

Η αντίδραση των κεμαλικών

Χαρακτηριστική είναι η παρέμβαση του βετεράνου κεμαλικού αρθρογράφου της εφημερίδας Sözcü, Εμίν Τσολασάν. Ο Τσολασάν εκφράζει την καχυποψία ενός σημαντικού τμήματος του τουρκικού κράτους και της κοινωνίας απέναντι στη νέα διαδικασία.

Τα βασικά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Έχει πραγματικά διαλυθεί το PKK; Ποια όπλα θα παραδοθούν, πού, πότε και σε ποιον; Τι θα γίνει με τον Αμπντουλάχ Οτσαλάν; Θα απελευθερωθεί και, αν ναι, με ποιους όρους; Τι δικαιώματα θα αναγνωριστούν στους Κούρδους;

Η συμβολική καύση όπλων από μια μικρή ομάδα στελεχών του PKK στη Σουλεϊμανίγια δεν αποτελεί πραγματικό αφοπλισμό. Ήταν μια σκηνοθετημένη τελετή, ενώ έκτοτε δεν έχει παρουσιαστεί κάποιος συγκεκριμένος και επαληθεύσιμος μηχανισμός παράδοσης του οπλισμού.

Υπάρχει και ένα δεύτερο ζήτημα. Η σχεδιαζόμενη απελευθέρωση χιλιάδων μελών του κουρδικού κινήματος προκαλεί ήδη αντιδράσεις, ιδιαίτερα όταν στις φυλακές παραμένουν στρατιωτικοί, υπαξιωματικοί και μαθητές στρατιωτικών σχολών που καταδικάστηκαν μετά την απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016.

Οι εντάσεις στους ποδοσφαιρικούς αγώνες της Αμέντσορ αποτελούν μια πρώτη ένδειξη όσων μπορεί να ακολουθήσουν. Οι Κούρδοι δηλώνουν μαζικά την ταυτότητά τους, χρησιμοποιούν την ονομασία «Αμέντ» για το Ντιγιαρμπακίρ και αμφισβητούν δημόσια την κεμαλική αντίληψη περί ενός ενιαίου τουρκικού έθνους. Από την άλλη πλευρά, οι Τούρκοι εθνικιστές αντιδρούν με ακόμη μεγαλύτερη ένταση.

Η ηγεσία της Τουρκίας μπορεί να έχει συμφωνήσει με τον Οτσαλάν και την ηγεσία του κουρδικού κινήματος. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι συμφώνησαν οι δύο κοινωνίες.

Ο δρόμος του Μεντερές

Στο τέλος του άρθρου του, ο Τσολασάν απευθύνει μια προειδοποίηση που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη:

«Γεια σου, Ρετζέπ Ταγίπ. Γεια σου, Ντεβλέτ Μπαχτσελί. Να είστε λίγο προσεκτικοί. Διαφορετικά, η καταιγίδα που θα ξεσπάσει θα παρασύρει πρώτα εσάς. Θα το μετανιώσετε, αλλά τότε θα είναι πολύ αργά».

Η αναφορά αυτή συνιστά σαφή προειδοποίηση προς τον Ερντογάν και τον Μπαχτσελί. Αν η διαδικασία οδηγήσει, στα μάτια των κεμαλικών, στη διάλυση του κράτους-έθνους, οι άνθρωποι που την προώθησαν θα θεωρηθούν υπεύθυνοι. Και τότε ενδέχεται να αντιμετωπίσουν την τύχη του Αντνάν Μεντερές.

Ο Μεντερές ανατράπηκε με το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1960, δικάστηκε στη Γιάσιαντα και απαγχονίστηκε τον Σεπτέμβριο του 1961, μαζί με τον υπουργό Εξωτερικών Φατίν Ρουστού Ζορλού και τον υπουργό Οικονομικών Χασάν Πολατκάν. Το ίδιο βαθύ κράτος που χρησιμοποιεί τους πολιτικούς ηγέτες, όταν κρίνει ότι αυτοί απειλούν τα θεμέλια του καθεστώτος, δεν διστάζει να τους θυσιάσει.

Ο Μεντερές συνδέθηκε και με τα Σεπτεμβριανά του 1955, τη «Νύχτα των Κρυστάλλων» του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου, της Τενέδου και της Σμύρνης. Όμως ο πραγματικός μηχανισμός σχεδιασμού και εκτέλεσης βρισκόταν στο τουρκικό βαθύ κράτος και στις δομές ανορθόδοξου πολέμου, μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των βρετανικών επιδιώξεων για το Κυπριακό και της αμερικανικής στρατιωτικής επιρροής στην Τουρκία.

Η ιστορία της Τουρκίας δείχνει ότι οι πολιτικοί ηγέτες μπορεί να πιστεύουν πως ελέγχουν το βαθύ κράτος, μέχρι τη στιγμή που ο ίδιος μηχανισμός αποφασίζει ότι δεν τους χρειάζεται πλέον.

Ο Ερντογάν παίζει ένα εξαιρετικά επικίνδυνο παιχνίδι. Αν πετύχει, θα έχει μεταμορφώσει την Τουρκία και θα έχει εντάξει το κουρδικό στοιχείο στο νεοοθωμανικό του σχέδιο. Αν αποτύχει, μπορεί να προκαλέσει μια εθνικιστική έκρηξη, κοινωνικές συγκρούσεις και μια νέα παρέμβαση των σκοτεινών μηχανισμών του τουρκικού κράτους.

Θα έχει, λοιπόν, ο Ερντογάν την τύχη του Μεντερές;

Δεν είναι βέβαιο. Όμως το γεγονός ότι αυτή η προειδοποίηση διατυπώνεται πλέον δημόσια από ανθρώπους του κεμαλικού στρατοπέδου σημαίνει ότι το ερώτημα έχει ήδη τεθεί μέσα στην ίδια την Τουρκία. Και στην τουρκική πολιτική ιστορία, όταν αρχίζουν να εμφανίζονται αναφορές στην αγχόνη, κανείς δεν έχει το δικαίωμα να τις αντιμετωπίζει ως σχήμα λόγου.

Γράφει ο Νικόλαος Ταμουρίδης Αντγος (ε.α)-Επίτιμος Α’ Υπαρχηγός ΓΕΣ

Η πολεμική ρητορική του Ερντογάν, καθώς και άλλων τούρκων νεοοθωμανών οραματιστών, εναντίον της Ελλάδος, δεν λέει να σταματήσει. Αντιθέτως, η ρητορική μετουσιώνεται σε πράξεις και η κατάσταση μεταξύ των δύο χωρών κλιμακώνεται επικίνδυνα, αγγίζοντας τα όρια απαρχής θερμής σύγκρουσης.

Δεν είναι βέβαια όλοι οι γείτονες πολεμοχαρείς με αρπακτική νοοτροπία. Επειδή τους έχω ζήσει και τους ξέρω, γνωρίζω ότι η μεγάλη πλειοψηφία του γειτονικού λαού, είναι νοήμονες και κοσμικά-ρεαλιστικά σκεπτόμενοι τούρκοι.

Σε αυτούς λοιπόν τους νοήμονες γείτονες απευθύνομαι, υπενθυμίζοντας ορισμένα βασικά στοιχεία της ζωής και της ιστορίας των δύο λαών, πιστεύοντας ότι μπορούν να επηρεάσουν έστω και κατ’ ελάχιστον την κοινή γνώμη, η οποία δέχεται μια άνευ προηγουμένου προπαγάνδα από τα ΜΜΕ της γείτονος χώρας, που ελέγχονται απόλυτα από την Ερντογανική νομενκλατούρα.

Αγαπητοί γείτονες:

Σας υπενθυμίζουμε ότι:

-Εμείς είμαστε στην περιοχή αυτή εδώ και χιλιετίες και παράγουμε πολιτισμό, έχοντας την ελευθερία ως εφάμιλλη της ύπαρξής μας και την ειρήνη ως προϋπόθεση της ελευθερίας μας.

-Εσείς, ή μάλλον όσοι από εσάς κατάγονται από τους ανατολή και δεν είναι γόνοι εξισλαμισθέντων κατοίκων της περιοχής, κάνατε την εμφάνισή σας στην ευρύτερη περιοχή τον 11^ο μ.Χ. αιώνα, διαποτισμένοι από την ιδέα της κατάκτησης των πάντων.

-Δεν σας καλέσαμε στα μέρη μας. Ότι έχετε σήμερα δεν είναι δικό σας, αλλά το πήρατε με τη βία και τα όπλα, το κατακτήσατε «διά πυρός και σιδήρου».

Μην αγνοείτε ότι:

-Όπου και να σκάψει κανείς σήμερα στα σημερινά όρια της χώρας σας, παντού αναφύεται Ελλάδα!

-Οι ρίζες πολλών από εμάς βυθίζονται βαθιά εκεί στα χώματα της Ρωμιοσύνης, τα χώματα τα ποτισμένα από αρχαία και πρόσφατα αίματα προγόνων μας.

-Εδώ στα άγια ελληνικά χώματα, στους πυρωμένους τούτους βράχους συντρίβονται από αρχαιοτάτων χρόνων οι ορδές των από ανατολάς και δυσμάς επιδρομέων!

Ακόμη και σήμερα:

-Εσείς μιλάτε για πόλεμο, εμείς για ειρήνη.

-Εσείς χρησιμοποιείτε βία και απειλές, εμείς ψυχραιμία και λόγο φιλικό.

-Εσείς διακατέχεστε από μια αρπακτική νοοτροπία, εμείς από ειλικρινή και ειρηνική προσέγγιση, προς όφελος των δύο λαών.

-Εσείς εξοπλίζεστε συνέχεια και εκτελείτε πολεμικές επιχειρήσεις στη Συρία, στο Ιράκ, ακόμη και στη Λιβύη. Εμείς προσπαθούμε να διατηρήσουμε την ειρήνη, την ασφάλεια και την συνεργασία σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο.

Αγαπητοί γείτονες:

-Νομίζετε ότι θα κερδίσετε κάτι από τυχόν πολεμική αναμέτρηση με την Ελλάδα; Να ξέρετε ότι είμαστε αρκετά δυνατοί για να υπερασπιστούμε τα ιερά χώματα της πατρίδας μας!

-Το μόνο που θα κερδίσετε είναι να τροφοδοτήσετε με άκρατο μίσος τις επόμενες γενιές των νέων Ελλήνων και των Τούρκων.

Σταματήστε λοιπόν την πολεμική ρητορική! Αφήστε κατά μέρος την «Γαλάζια Πατρίδα» και κάθε άλλη διεκδίκηση εναντίον μας και:

-Πιάστε «από το αυτί» τον Ερντογάν, τον κυβερνητικό σύμμαχό του και όλους όσοι ηγούνται αυτής της συγκρουσιακής πολιτικής και ονειρεύονται πόλεμο αντί για ειρήνη!

-Μην τους δίνετε το δικαίωμα να σας στερούν την ηρεμία και την ευημερία, για εσάς, για τα παιδιά σας, για τα παιδιά των παιδιών σας. Επενδύστε στη φιλία και στην ειρήνη!

-Μην σπέρνετε μίσος στις νέες γενιές!

Ευθεία προειδοποίηση προς τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και τον κυβερνητικό του εταίρο, Ντεβλέτ Μπαχτσελί, απευθύνει ο γνωστός Τούρκος δημοσιογράφος και αρθρογράφος της Sözcü, Εμίν Τσολασάν, με αφορμή τη διαδικασία που η Άγκυρα παρουσιάζει ως σχέδιο για μια «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία».

Ο Τσολασάν περιγράφει μια χώρα που κινείται μέσα σε αβεβαιότητα, χωρίς κανείς να γνωρίζει ποια θα είναι η κατάληξη των παρασκηνιακών διαπραγματεύσεων. Όπως υποστηρίζει, ούτε η τουρκική κυβέρνηση γνωρίζει πραγματικά πού οδηγείται η κατάσταση, παρά το γεγονός ότι κυβερνά τη χώρα εδώ και περίπου 25 χρόνια.

Κατά τον αρθρογράφο, το κυβερνών κόμμα έχει παραχωρήσει στον Ντεβλέτ Μπαχτσελί τη διαχείριση κρίσιμων πτυχών του Κουρδικού, περιοριζόμενο σε ρόλο θεατή. Με ακόμη μεγαλύτερη ειρωνεία στρέφεται κατά του Ερντογάν, ο οποίος, όπως γράφει, συμπεριφέρεται ως «παγκόσμιος ηγέτης», πιστεύοντας ότι η εξάλειψη της τρομοκρατίας μπορεί να επιτευχθεί με διακηρύξεις.

Αμφισβητεί τον αφοπλισμό του PKK

Ο Τσολασάν επικεντρώνεται στις δύο βασικές προϋποθέσεις που έχει θέσει η τουρκική κυβέρνηση: την αυτοδιάλυση του PKK και την παράδοση του οπλισμού του στις κρατικές αρχές.

Αμφισβητεί, ωστόσο, ότι η οργάνωση έχει πράγματι διαλυθεί. Αναφέρεται, μάλιστα, στις σχετικές δηλώσεις του Μαζλούμ Αμπντί, επικεφαλής των κουρδικών δυνάμεων στη Συρία, χαρακτηρίζοντας τους ισχυρισμούς περί αυτοδιάλυσης «παραμύθια».

Ακόμη πιο επικριτικός εμφανίζεται στο ζήτημα της παράδοσης των όπλων. Υπενθυμίζει την τελετή που είχε πραγματοποιηθεί στη Σουλεϊμανίγια του βορείου Ιράκ, όπου περίπου εκατό ένοπλοι, άνδρες και γυναίκες, εμφανίστηκαν να ρίχνουν συμβολικά όπλα σε ένα φλεγόμενο δοχείο.

Ο αρθρογράφος χαρακτηρίζει τη συγκεκριμένη εικόνα «θέατρο», υποστηρίζοντας ότι χρησιμοποιήθηκε για να δημιουργηθεί η εντύπωση πως το PKK αφοπλίζεται. Κατά την εκτίμησή του, από εκείνη την ημέρα δεν έχει παραδοθεί ουσιαστικά ούτε ένα όπλο στο τουρκικό κράτος.

«Η μπάλα βρίσκεται πλέον στον Οτσαλάν»

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει και στον φυλακισμένο ηγέτη του PKK, Αμπντουλάχ Οτσαλάν. Ο Τσολασάν σημειώνει ότι παραμένουν αναπάντητα κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με όσα θα ζητήσει, τα δικαιώματα που ενδέχεται να του αναγνωριστούν και το εάν, πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις θα μπορούσε να αποφυλακιστεί.

Υποστηρίζει, παράλληλα, ότι ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί, τον οποίο χαρακτηρίζει βασικό οργανωτή της διαδικασίας, ενδέχεται να γνωρίζει περισσότερα από όσα δημοσιοποιούνται.

Η μεγαλύτερη ανησυχία του αρθρογράφου αφορά το ενδεχόμενο απελευθέρωσης χιλιάδων καταδικασμένων ή προφυλακισμένων μελών του PKK. Ο ίδιος θεωρεί ότι μια τέτοια εξέλιξη θα προκαλέσει βαθύ κοινωνικό ρήγμα, ιδίως εάν παραμείνουν στις φυλακές στρατιώτες, υπαξιωματικοί, στρατιωτικοί μαθητές και εκπαιδευόμενοι που καταδικάστηκαν μετά την απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016.

Ο Τσολασάν επικαλείται και τα επεισόδια στον ποδοσφαιρικό αγώνα Κοτζάελισπορ–Αμέντ Σπορ ως πιθανή πρώτη ένδειξη των εντάσεων που μπορεί να προκληθούν.

Κλείνοντας το άρθρο του, απευθύνεται προσωπικά στους δύο ηγέτες της τουρκικής κυβερνητικής συμμαχίας:

«Ρετζέπ Ταγίπ και Ντεβλέτ Μπαχτσελί, να είστε προσεκτικοί. Διαφορετικά, η θύελλα που θα ξεσπάσει θα παρασύρει πρώτα εσάς».

Και καταλήγει με μια ακόμη σαφέστερη προειδοποίηση: σε τέτοιες υποθέσεις δεν χωρούν πειραματισμοί, καθώς όταν έρθει η μεταμέλεια, μπορεί να είναι πλέον πολύ αργά.