Γράφει ο Χρίστος Γούδης

Την Τετάρτη, 28 Ιανουαρίου του 2026, είδα την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή «Καποδίστριας». Το πρόδρομο αίσθημα ικανοποίησης ότι θα παρακολουθήσω, επί τέλους, ένα εθνικό κινηματογραφικό έργο, έδωσε τη θέση του, καθώς εξελίσσονταν τα φαινόμενα και δρώμενα της ταινίας, σε ένα ακαθόριστο, αμήχανο, και σύμπλοκο συνονθύλευμα επί μέρους αισθημάτων οργής, θυμηδίας και θρηνωδίας. Μιας γοητευτικής απογοήτευσης, που κατά μία έννοια την είχα προαισθανθεί πριν να κυκλοφορήσει στις αίθουσες προβολής η ταινία, καθώς αναρωτιόμουνα αν θα ήταν ποτέ δυνατό να γυρισθεί ένα ικανοποιητικό έργο «Περί Θεού», ακόμα και από τον καλύτερο παγκοσμίως σκηνοθέτη. Ήταν ακριβώς αυτό το προαίσθημα που με έκανε να επιταχύνω την έκδοση του περί Καποδίστρια έργου μου, που ήδη βρίσκεται στο τυπογραφείο, με την πρόθεση να γίνουν ευρύτερα γνωστές με λιτό τρόπο κάποιες απαραίτητες γνώσεις για τον επί γης θεό Ιωάννη Καποδίστρια.

Ήταν όντως θεός ο Ιωάννης Καποδίστριας; Τηρουμένων των αναλογιών, ναι, ένα μεγάλο καταφατικό ΝΑΙ, κατά το «έκαστος στο είδος του και ο Λουμίδης στους καφέδες». Ήταν ο γκραν μετρ της ευρωπαϊκής διπλωματικής σκακιέρας που έπαιζε ταυτόχρονα (σιμουλτανέ) και για μεγάλο χρονικό διάστημα, πολλές παρτίδες σκάκι, όλες απέναντι σε μετρ του είδους. Και που τις κέρδισε όλες!!!

Και συγχρόνως ήταν ο κατ’ εξοχήν Έλληνας θεός, όπως προσφυώς το αποτύπωσε ο φίλος του ποιητής Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός, απευθυνόμενος στο πλοίο που θα μετέφερε τον νεοεκλεγέντα Κυβερνήτη μας από την Αγκώνα της Ιταλίας στην Ελλάδα:

Ο Ουρανός ειν’ ευμενής, ο Ποσειδών φιλέλλην

Κι ο μέλλων επιβάτης σου πρώτος Ελλήνων Έλλην

Έζησε ο Καποδίστριας το δικό του Βατερλώ στην τελευταία φάση της διακυβέρνησης της Ελλάδος; Αναμφισβήτητα ναι, που όμως κατά ειρωνική συγκυρία, λόγω του απρόσμενου και βίαιου θανάτου του, τον οδήγησε στον αιώνιο θρίαμβό του, και στο ανεξάλειπτο της μνήμης του. Ο Έλληνας Ελ Σιντ που καλπάζοντας νεκρός επάνω στο άλογό του εσαεί θριαμβεύει!

Και τώρα τα όσα δεν προβλήθηκαν ή δεν τονίσθηκαν ή κακώς αποδόθηκαν στην καλοπροαίρετη ταινία για τον Ιωάννη Καποδίστρια, θα πρέπει εμείς να τα ανακεφαλαιώσουμε συνοπτικά, καταθέτοντας έτσι τον δικό μας επιμνημόσυνο στέφανο στον μεγάλο αυτόν άνδρα της ελληνικής Ιστορίας:

1. Δεν θα υπήρχε Φιλική Εταιρεία, και άρα προπομπός, εμπνευστής και πυροκροτητής της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, αν δεν υπήρχε το πρόσωπο και η διεθνής αίγλη του Ιωάννη Καποδίστρια ως Υπουργού των Εξωτερικών της τότε τσαρικής Ρωσίας, το οποίο οι πατέρες της Φιλικής Εταιρείας, όλοι ανεξαιρέτως, προέβαλαν προς τα έξω, και συνεχώς επεδίωκαν να έχουν, ως την «κινούσα Αρχή» της εθνικής μας επαναστατικής οργάνωσης.

2. Δεν θα υπήρχε ελληνική επικράτεια άξια λόγου, για να αποτελέσει την ανεξάρτητη Ελλάδα που τελικά απετέλεσε, αν δεν υπήρχαν οι στρατιωτικές νίκες του Ιωάννη Καποδίστρια, οι οποίες οδήγησαν στην απελευθέρωση της Στερεάς Ελλάδος από τον οθωμανικό ζυγό, κατά τα πρώτα έτη της διακυβέρνησής του, και οι οποίες ελάχιστα συνειδητοποιούνται και προβάλλονται ακόμη και από τους πολλούς υμνητές του υπολοίπου μεγάλου, σημαντικού, και εκτεταμένου δομικού έργου συγκρότησης του νεώτερου ελληνικού κράτους μας, που δικαίως είναι ευρύτατα γνωστό σε όλους μας.

3. Δεν θα υπήρχε ελεύθερη Ελλάδα, αν τελικά δεν επιβεβαιώνονταν η αρχική του εμμονή στις προϋποθέσεις που απαιτούνταν για να καταστεί επιτυχής μία ελληνική επανάσταση και τις οποίες εναγωνίως προσπαθούσε ως Υπουργός των Εξωτερικών του τσάρου να επιβάλλει από την πρώτη στιγμή. Την επίσημη δηλαδή κήρυξη από την Ρωσία πολέμου κατά της Οθωμανικής Τουρκίας, παράλληλα με τον ξεσηκωμό των Ελλήνων.

4. Δεν θα προκαλείτο ο νικηφόρος για την Ρωσία ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1828-1829, ο μόνος καταλυτικός για την ανεξαρτησία μας, αν δεν μεθοδεύονταν από τις ενέργειες, τις πειστικές υποδείξεις και τις πιέσεις του Ιωάννη Καποδίστρια επί του νέου τσάρου Νικολάου Α΄, προϋπόθεση που έθεσε σ’ αυτόν για να αναλάβει την θέση του ως Κυβερνήτης της Ελλάδος, μετά την εκλογή του από την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας (Απρίλιος 1827).

5. Και τέλος, κάτι ιδιαιτέρως σημαντικό που επίσης διαφεύγει των πολλών θαυμαστών και υμνητών του Καποδίστρια, οι οποίοι τον προβάλλουν ως εφάμιλλο του Μέττερνιχ, αποδεχόμενοι σιωπηρά την περίβλεπτο πρώτη θέση που θεωρούν ότι έχει ο τελευταίος στην ευρωπαϊκή ιστορία της εποχής του. Ο Καποδίστριας δεν ήταν απλώς εφάμιλλος του Μέττερνιχ, αλλά στο τέλος του παιχνιδιού τον συνέτριψε κυριολεκτικά, με το να αποσπάσει την Ρωσία από την Ιερά Συμμαχία μετά την πρόκληση του προαναφερθέντος ρωσοτουρκικού πολέμου, και την συνεννόηση της τελευταίας με την Αγγλία και την Γαλλία για το ελληνικό ζήτημα, αποκλείοντας την Αυστρία από το παιχνίδι και απωθώντας τον Μέττερνιχ στην παρασκιά των εξελίξεων την στιγμή που ο Καποδίστριας αναλάμβανε την διακυβέρνηση της νέας Ελλάδος, εξέλιξη-εφιάλτη για τον Μέττερνιχ (ας πρόσεχε).

Και τώρα τα αρνητικά της πεφωτισμένης δεσποτείας του Ιωάννη Καποδίστρια, κατ’ άλλους της καταπιεστικής δικτατορίας του, που δεν ήταν παρά το εξής ένα: η δυσανάλογη με την διατήρηση της κοινωνικής ισορροπίας επιτάχυνση των αλλαγών που προσπάθησε να επιβάλλει, κάνοντας ακόμη και τον εγκάρδιο και στενό σύμμαχό του, τον θρυλικό για όλους μας Θεόδωρο Κολοκοτρώνη να του πει («Ρητά του Γέρου Κολοκοτρώνη ή έργα του κατά παράδοσιν», υπό Γ. Τερτσέτη):

– «Μου χάλασες την Ελλάδα».

– «Γιατί;», του απεκρίθη ο Καποδίστριας.

– «Γιατί έπρεπε να το κάμεις 5 φράγκικο και 15 να το αφήσεις τούρκικο. Μετά είκοσι χρόνους να το κάμεις 10 φράγκικο και να το αφήσεις 5 τούρκικο, ώστε μετά είκοσι άλλους τόσους χρόνους, να γένει όλο φράγκικο».

Την ασφυκτική έλλειψη ελευθερίας που επικρατούσε κατά την διακυβέρνησή του, τού την εκφράζει με ειλικρίνεια ο διαμαρτυρόμενος Μακρυγιάννης, λέγοντάς του με την λαϊκή θυμοσοφία που διακατέχει τον λόγο του, τον οποίο στη συνέχεια μεταποίησε σε στίχο ο Άγγελος Σικελιανός:

Την λευτεριά μας τούτη, Κυβερνήτα μου, δεν την ήβραμε στο δρόμο,

και δεν θα μπούμε εύκολα στου αυγού το τσόφλι,

γιατί δεν είμαστε κλωσόπουλα σ’ αυτό να ξαναμπούμε πίσω,

μα εγίναμε πουλιά και τώρα πια στο τσόφλι μέσα δεν χωρούμε!

Αναφορικά δε με την λανθασμένη και άδικη συμπεριφορά του απέναντι στον ηρωϊκό και ευγενή οίκο των Μαυρομιχαλαίων, των πρωτοπόρων της Ελληνικής Επανάστασης, όλων εκείνων που έχυσαν κρουνηδόν το αίμα τους μαχόμενοι σε όλη την σημερινή ελληνική επικράτεια, οι μόνοι από τους εκάστοτε τοπικούς μαχητές της ελευθερίας μας, που έδρασαν τόσο μακριά από τον τόπο τους, διακινδυνεύοντας έτσι την ασφάλεια της ένδοξης ιδιαιτέρας πατρίδας τους, της λεβεντογέννας και ευάνδρου Μάνης, εμμονική και ανεξήγητα σκληρή συμπεριφορά (με μόνη δυνατή ερμηνεία μία υπολανθάνουσα ζηλοφθονία για τα απαράμιλλα κατορθώματά τους), η οποία τελικά οδήγησε στην δολοφονία του, ο λόγος ξανά στον Μακρυγιάννη, όταν ρωτήθηκε για την τραγική αυτή κατάληξη του μεγάλου ανδρός:

Οι μεγάλοι άνθρωποι κάνουν μεγάλα λάθη,

κι ο Κυβερνήτης εχάθη από τα μεγάλα λάθη του…

Από μία άποψη ο Κυβερνήτης διαισθάνονταν αυτόν τον κίνδυνο λόγω της γυναικείας φύσης της Εξουσίας. Άλλωστε, ο λόγος που έμεινε ανεκπλήρωτος ο ανθρώπινος έρωτάς του με την Ρωξάνδρα δεν ήταν άλλος παρά η φοβία που είχε για τις γυναίκες, το ότι «πίσω από κάθε γυναίκα κρύβεται ένα Βατερλώ». Μόνο που δεν πρόσεξε εγκαίρως ότι η Εξουσία είναι πάντα μια ακατάβλητη femme fatale, η κατ’ εξοχήν μοιραία γυναίκα.

Πάντως, η αλήθεια είναι ότι όλοι οι άνθρωποι, άλλος πολύ και άλλος λιγότερο, έχουν την φωτεινή και την σκοτεινή όψη τους. Έτσι λοιπόν, και όλοι οι δικοί μας ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης δεν αποτελούν εξαίρεση. Όμως με αυτούς και με αυτά και παρ’ όλα αυτά, με τους δικούς τους αγώνες και με το δικό τους αίμα, γράφτηκε η ένδοξη ιστορία της νικηφόρου Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Με όλους αυτούς ανεξαιρέτως, με τα καλά τους και με τα κακά τους. Το αποτέλεσμα του αγώνα τους δικαιώνει όλους και συγχωρεί τα όποια σφάλματά τους, όλα και απ’ όλους.

Κάτω από αυτό το πνεύμα η θρυλούμενη προσπάθεια αγιοποίησης του Ιωάννη Καποδίστρια μας βρίσκει απολύτως σύμφωνους μέσα σε ένα διευρυμένο πλαίσιο καθιέρωσης μιας χριστιανικής εορτής «των Αγίων Ιωάννου Καποδίστρια και Πέτρου Μαυρομιχάλη και πάντων των υπέρ Πίστεως και Πατρίδος πεσόντων μελών των οικογενειών αυτών» ή ακόμη καλύτερα μιας θρησκευτικής εορτής μνήμης «Των Αγίων Πάντων Μαχητών υπέρ της Πίστεως και της Ελευθερίας της Φιλτάτης ημών Πατρίδος». Γένοιτω!