ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΕΙΣ ΒΑΘΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΡΩΣΙΚΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος Γρίβας

Εισαγωγή: Τα θεολογικά αόρατα θεμέλια της στρατιωτικής επιστημολογίας

Η πολεμική τέχνη και επιστήμη δεν αναπτύσσεται ποτέ σε πολιτισμικό κενό. Αντιθέτως, τα στρατιωτικά δόγματα, οι στρατηγικές έννοιες και οι μέθοδοι διαχείρισης της βίας αποτελούν την άμεση, υλική απόληξη των βαθύτερων οντολογικών, γνωσιολογικών και θεολογικών παραδοχών ενός πολιτισμού.

Η δυτική στρατιωτική παράδοση, από τον Jomini και τον Alfred Thayer Mahan μέχρι το γερμανικό Schwerpunkt και τη νατοϊκή έννοια του Center of Gravity (Κέντρου Βάρους), δεν συνιστά μια απλή, «αντικειμενική» οργάνωση της ισχύος στο πεδίο. Αποτελεί τη στρατιωτική μετάφραση της δυτικής νοησιαρχίας, της οντολογίας της ισχύος και μιας διάχυτης, υπόγειας εσχατολογίας.

Χρησιμοποιώντας ως ερμηνευτικό εργαλείο τη φιλοσοφική και θεολογική σκέψη του π. Νικολάου Λουδοβίκου, ιδιαίτερα την κριτική του στη δυτική κλειστή πνευματικότητα, τη Θεολογία της Ισχύος και τη νοησιαρχική υποταγή του Είναι στο ανθρώπινο υποκείμενο το παρόν δοκίμιο επιχειρεί να εξετάσει το δυτικό νευτώνειο παράδειγμα (paradigm) πολέμου ως αποτέλεσμα μιας γεωπολιτισμικής μηχανικής τα αόρατα θεμέλια της οποίας βρίσκονται στις γνωσίες και κοσμοαντιλήψεις που δημιούργησε ο λεγόμενος Δυτικός Χριστιανισμός. Παράλληλα, το θέτει σε ριζική αντίθεση με τη ρωσοσοβιετική στρατηγική παράδοση, η οποία, ακόμη και στην «ανθρωποθεϊκή» σοβιετική της εκδοχή, διατήρησε μια οργανική, πλουραλιστική και εγγενώς «χαοπλεξική» (ChaoPlexic) αντίληψη για την τέχνη του πολέμου.

1. Το Δυτικό Τρίπτυχο: Νοησιαρχία, Εσχατολογικό Σημείο και Καθυπόταξη

Στο έργο του, ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος αναλύει πώς η δυτική νεωτερικότητα, εκκινώντας από το καρτεσιανό cogito και φτάνοντας στον γερμανικό ιδεαλισμό, εγκλωβίστηκε σε μια «κτητική συνείδηση». Η νόηση στη δυτική παράδοση παύει να είναι μια σχέση κοινωνίας με το οντολογικό βάθος του κόσμου και μετατρέπεται σε ένα εργαλείο εννοιοκρατικής αδράνειας και καθυπόταξης. Το ανθρώπινο υποκείμενο αυτοανακηρύσσεται σε κυρίαρχο της πραγματικότητας, πιστεύοντας ότι μπορεί να αναγάγει τα πάντα σε λογικά αρχιτεκτονήματα, ελεγχόμενα πλήρως από την ανθρώπινη διάνοια και την ανθρώπινη βούληση.

Αυτή η νοησιαρχική ψευδαίσθηση του απόλυτου ελέγχου μεταφέρεται αυτούσια στη δυτική «επιστήμη του πολέμου» μέσω ενός νευτώνειου μηχανιστικού παραδείγματος. Η «κυρίαρχη μεταφορά» (dominant metaphor) σε αυτό το επιστημολογικό παράδειγμα είναι ένας κόσμος – ρολόι. Δηλαδή ένα μηχανικό σύστημα απόλυτης αιτιοκρατίας, όπου όταν γυρίσει ένας τροχός αυτός θα γυρίσει έναν γρανάζι, το οποίο με τη σειρά του θα γυρίσει έναν άλλο τροχό κοκ και εν τέλει θα λάβεις ένα αποτέλεσμα, το οποίο θα είναι το ίδιο κάθε φορά που θα ακολουθείται αυτή η διαδικασία. Άρα, αν κάνεις τις προβλεπόμενες κινήσεις πάντα θα έχεις το αποτέλεσμα που επιθυμείς. Έτσι, ο πόλεμος αντιμετωπίζεται ως μια προβλέψιμη μηχανή, ο εχθρός ως ένα στατικό αντικείμενο, και το πεδίο μάχης ως ένα «γεωγραφικό κουτί».

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η δυτική στρατηγική συγκροτεί ένα συγκεκριμένο τρίπτυχο:

Α. Κατανόηση της Πραγματικότητας (Νοησιαρχία/Ρασιοναλισμός): Η ακλόνητη πίστη ότι ο στρατιωτικός νους μπορεί να χαρτογραφήσει πλήρως το πεδίο, να εξαλείψει την αβεβαιότητα μέσω των πληροφοριών και να μετατρέψει το χάος σε γραμμική εξίσωση.

Β. Το Κρίσιμο/Εσχατολογικό Σημείο: Εδώ εκδηλώνεται η υπόγεια εσχατολογία του δυτικού πολιτισμού. Η εμμονή της Δύσης με την «αποφασιστική μάχη» (decisive battle), το Schwerpunkt (σημείο εστίασης) και το Center of Gravity (Κέντρο Βάρους) αντανακλούν τη θεολογική αναζήτηση μιας «τελικής λύσης». Η Δύση πιστεύει ότι υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο, ένα μυστικό κλειδί του εχθρικού συστήματος. Αν ο στρατηγός καταφέρει να εντοπίσει αυτό το οντολογικό θεμέλιο του εχθρού, ο πόλεμος θα λυθεί ακαριαία, εσχατολογικά, και η ιστορία θα ηρεμήσει.

Γ. Καθυπόταξη διά της Ισχύος: Μόλις εντοπιστεί το εσχατολογικό σημείο, η Δύση ρίχνει εκεί όλη τη συντριπτική, υλική της ισχύ (Mass). Είναι η βίαιη καθυπόταξη του φαινομένου από το κυρίαρχο υποκείμενο. Η «Μάχη των Καννών» του Σλίφεν, η διάσπαση του Γκουντέριαν στο Σεντάν το 1940, ή το νατοϊκό δόγμα “Shock and Awe” (Σοκ και Δέος) αποτελούν την απόλυτη έκφανση αυτού του μυστικισμού της ισχύος.

2. Η Ρωσο-Σοβιετική Αντίθεση: Ρευστότητα, Προσαρμοστικότητα και η Αποδοχή του Χάους

Απέναντι σε αυτό το δυτικό, αρχιτεκτονικό μοντέλο, η ρωσική και μετέπειτα σοβιετική στρατιωτική σκέψη λειτούργησε πάνω σε ένα εντελώς διαφορετικό επιστημολογικό παράδειγμα. Όπως επισημαίνει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος, η ανατολική/πατερική οντολογία δεν αντιλαμβάνεται τον κόσμο ως μια κλειστή, κτητική δομή, αλλά ως ένα γίγνεσθαι-εν-κοινωνία, μια ρευστή και δυναμική πραγματικότητα.

Αυτή η πολιτισμική διαίσθηση επέτρεψε στους Ρώσους στρατιωτικούς θεωρητικούς να αναπτύξουν ένα μοντέλο που σήμερα αναγνωρίζεται ως Χαοπλεκτικό (Chaoplexity).

Από την «Επιστήμη της Νίκης» του Σουβόροφ μέχρι το δόγμα της Μάχης εις Βάθος (Deep Battle) του Έλληνα Τριανταφύλλοφ, η ρωσική σχολή απέρριψε τη δυτική νοησιαρχία και την εμμονή με το ένα «αποφασιστικό σημείο»:

Το Πλουραλιστικό Πεδίο: Οι Ρώσοι κατάλαβαν ότι το «αποφασιστικό σημείο» δεν υπάρχει εκ των προτέρων μέσα στο χάος του πολέμου. Είναι μια αυταπάτη. Οι Διαδοχικές Επιχειρήσεις (Consecutive Operations) σε Ευρύ Μέτωπο (Μπρουσίλοφ) και η Μάχη εις Βάθος (Τριανταφύλλοφ) αποτελούν την παραδοχή ότι το πεδίο είναι ένα Πολύπλοκο Προσαρμοστικό Σύστημα.

Η Λογική της Ανάδυσης (Emergence): Αντί ο στρατηγός να επιβάλλει βίαια ένα προκατασκευασμένο γραμμικό πλάνο, ο ρωσικός στρατός πιέζει ταυτόχρονα και διαδοχικά ολόκληρη τη δομή του εχθρού στον Χρόνο. Οι Ρώσοι περιμένουν τη ρωγμή να αναδυθεί οργανικά από το ίδιο το χάος. Δεν ψάχνουν το Κέντρο Βάρους (Center of Gravity) για να το χτυπήσουν μετωπικά. Αντίθετα, προκαλούν τέτοια εντροπία στο σύστημα του εχθρού, ώστε το Κέντρο Βάρους του να καταρρεύσει μόνο του λόγω εσωτερικής αστάθειας. Αξίζει εδώ να επισημανθεί ότι ένας από τους οξυδερκείς θεωρητικούς του πολέμου στη Δύση, ο John Boyd, που έχει καθιερώσει το μοντέλο του κύκλου OODA (Observe, Orient, Decide, Act) έθετε τη δημιουργία εντροπίας στο εχθρικό σύστημα ως βασική στοχοθέτηση.

Πρωτοβουλία από τα Κάτω (Αυτο-οργάνωση): Ενώ η δυτική νοησιαρχία τείνει προς τη μικροδιοίκηση (micromanagement) για να διατηρήσει τον έλεγχο, η ρωσική παράδοση (ξεκινώντας από τον Σουβόροφ) επενδύει στην εκπαίδευση του απλού στρατιώτη να ενεργεί αυτόνομα. Στο χαοπλεκτικό μοντέλο, η επιβίωση επιτυγχάνεται μέσω της αυτο-οργάνωσης των μικρών μονάδων στο πεδίο, και όχι μέσω των άκαμπτων διαταγών ενός κεντρικού αρχηγείου.

3. Η Σχετικότητα του Χώρου: Η Εξαίρεση του Ναπολέοντα

Η δυτική εμμονή με το «γεωγραφικό κουτί» θεωρεί ορισμένες καταστάσεις ως απόλυτα μειονεκτήματα με βάση τους κανόνες της γεωμετρίας. Για παράδειγμα, ο «εγκλωβισμός» μιας δύναμης ανάμεσα σε δύο εχθρικές στρατιές (στρατηγική περικύκλωση) θεωρείται γραμμικά ως βέβαιη ήττα.

Ωστόσο, ο Ναπολέων Βοναπάρτης, ο οποίος λειτούργησε ως μια προ-χαοπλεξική διάνοια που έσπασε τα νευτώνεια στερεότυπα της εποχής του, απέδειξε ότι ο Χώρος είναι σχετικός, όταν κυριαρχείς στον Χρόνο. Μέσα από τη Στρατηγική των Εσωτερικών Γραμμών, ο Ναπολέων μετέτρεπε τη γεωγραφική περικύκλωση σε θριαμβευτικό πλεονέκτημα.

Χρησιμοποιώντας ένα καταιγιστικό χρονικό Tempo, ο Γάλλος αυτοκράτορας χτυπούσε τον πρώτο εχθρό με όλη του την ισχύ, τον διέλυε, και προτού ο δεύτερος εχθρός προλάβει να επεξεργαστεί την πληροφορία και να αντιδράσει, είχε ήδη στραφεί εναντίον του. Ο Ναπολέων συμπίεζε τον χρόνο τόσο βίαια, που «βραχυκυκλώνε» τον κύκλο OODA των αντιπάλων του, αποδεικνύοντας ότι μικροί, αστάθμητοι και δυναμικοί παράγοντες μπορούν να ανατρέψουν οποιοδήποτε στατικό, αρχιτεκτονικό πλάνο.

4. Η Επιχειρησιακή Ήττα της Δυτικής Ψευδαίσθησης

Συμπερασματικά, η δυτική πολεμική επιστήμη παραμένει βαθιά εγκλωβισμένη στη «θεολογία της ισχύος» και τη νοησιαρχική ψευδαίσθηση ότι η τεχνολογική υπεροχή και η πληροφοριακή κυριαρχία μπορούν να καταργήσουν το χάος του πολέμου. Έννοιες όπως το Schwerpunkt και το Center of Gravity, παρά την τακτική τους χρησιμότητα, φέρουν το οντολογικό βάρος μιας εσχατολογικής αναζήτησης που αρνείται να δεχθεί τη μη-γραμμικότητα της ιστορικής πραγματικότητας.

Αντιθέτως, η ρωσο-σοβιετική σχολή, αλλά εν μέρει και η γερμανική, χάρη στην επιρροή του Ρομαντισμού και σήμερα η Ισραηλινή εναρμονισμένες με μια πιο ανοιχτή, σχεσιακή και δυναμική οντολογία, αποδέχθηκαν το Χάος ως το φυσικό περιβάλλον του πολέμου. Δεν επεδίωξαν τη χειρουργική «τελική» μάχη, αλλά τη διαρκή, χρονική ροή των επιχειρήσεων.

Στους πολέμους του 21ου αιώνα, όπου τα drones, ο ηλεκτρονικός πόλεμος και η Τεχνητή Νοημοσύνη συμπιέζουν τον χρόνο σε κλάσματα δευτερολέπτου, το δυτικό, νευτώνειο αρχιτεκτόνημα του απόλυτου ελέγχου καταρρέει. Η νίκη δεν ανήκει πλέον σε αυτόν που κατέχει την επαρκή υλική ισχύ για να πλήξει ένα υποτιθέμενο «κρίσιμο σημείο», αλλά σε αυτόν που διαθέτει την ευελιξία να πλοηγηθεί μέσα στο Χάος, μετατρέποντας τον Χρόνο στο απόλυτο στρατηγικό του όπλο.

5. Η Ουκρανία και η κρίση των μεγάλων σχηματισμών μάχης

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έδειξε ότι το πεδίο της μάχης γίνεται ολοένα περισσότερο διαφανές. Drones, θερμικοί αισθητήρες, δορυφορικές εικόνες, ηλεκτρονική επιτήρηση και δικτυωμένα πυρά καθιστούν τις μεγάλες συγκεντρώσεις δυνάμεων εξαιρετικά ευάλωτες. Η παραδοσιακή μηχανοκίνητη σφήνα κινδυνεύει να εντοπιστεί και να προσβληθεί πριν αποκτήσει την αναγκαία ορμή.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει το τέλος της Μάχης εις Βάθος αλλά ότι πρέπει να αλλάξει η μορφή της.

Οι δυνάμεις διασπείρονται σε μικρότερα στοιχεία, ενώ τα αποτελέσματά τους επανασυγκεντρώνονται μέσω δικτύων. Μικρές ομάδες εφόδου, drones αναγνώρισης και προσβολής, περιπλανώμενα πυρομαχικά, ηλεκτρονικός πόλεμος, πυροβολικό και μη επανδρωμένα χερσαία συστήματα μπορούν να ενεργούν ως μέρη ενός ενιαίου, κατανεμημένου σχηματισμού.

Η νέα αρχή είναι: διασπορά των δυνάμεων στον χώρο, συγκέντρωση των αποτελεσμάτων στον χρόνο.

Δεν πρόκειται λοιπόν για πλήρη αποκέντρωση ούτε για κατάργηση της μάζας. Η μάζα επιστρέφει με διαφορετική μορφή. Επιστρέφει ως μεγάλος αριθμός αισθητήρων, πυρομαχικών, ψευδών στόχων, αυτόνομων συστημάτων και ταυτόχρονων διλημμάτων που επιβάλλονται στον αντίπαλο. Η ποσότητα μετατρέπεται σε ποιότητα όταν δημιουργεί περισσότερες απειλές από όσες μπορεί να επεξεργαστεί το εχθρικό σύστημα διοίκησης.

6. Η κατανεμημένη Μάχη Εις Βάθος (Distributed Deep Battle)

Η μελλοντική Μάχη εις Βάθος δεν θα αποτελέσει λοιπόν μια επιστροφή στις σοβιετικές τεθωρακισμένες στρατιές αλλά θα είναι μια σύνθεση φυσικού ελιγμού, ηλεκτρονικού πολέμου, αλγοριθμικής επεξεργασίας, ρομποτικής και μαζικών πυρών ακριβείας.

Για να καταστεί ξανά δυνατή η επιχειρησιακή κίνηση, θα απαιτηθεί μια πολυεπίπεδη ομπρέλα επιβιωσιμότητας. Ηλεκτρονικές παρεμβολές, παραπλάνηση, καπνογόνα, κινητική αντι drone πυρά (από λειόκανα μέχρι πυρομαχικά AHEAD), συστήματα κατευθυνόμενης ενέργειας και επιθετική προσβολή των εχθρικών χειριστών, αισθητήρων και δικτύων. Βέβαια καμία «ασπίδα» δεν θα είναι απολύτως στεγανή. Σκοπός της θα είναι να δημιουργήσει ένα προσωρινό και τοπικό παράθυρο μειωμένης εχθρικής αντίληψης.

Μέσα σε αυτό το παράθυρο, μη επανδρωμένες εμπροσθοφυλακές θα αναζητούν ρωγμές, θα προκαλούν την αποκάλυψη των εχθρικών θέσεων και θα προετοιμάζουν την είσοδο των επανδρωμένων δυνάμεων. Η διάρρηξη δεν θα προκαλείται κατ’ ανάγκην από μία μεγάλη συγκεντρωμένη δύναμη, αλλά από την ταυτόχρονη σύγκλιση κατανεμημένων ενεργειών.

Το αποφασιστικό βάθος του αντιπάλου δεν θα βρίσκεται μόνο στα μετόπισθέν του αλλά στα δεδομένα του, στις επικοινωνίες του, στο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα, στους αλγορίθμους διοίκησης, στις ενεργειακές υποδομές και στην ικανότητά του να κατανοεί εγκαίρως τι συμβαίνει. Η Μάχη εις Βάθος του μέλλοντος θα επιδιώκει όχι μόνο να διασπάσει τη διάταξη, αλλά να αποσυνδέσει τον εχθρό από την ίδια του την πραγματικότητα.

Επίλογος

Από τον Σουβόροφ μέχρι τον Τριανταφύλλοφ και από τον Ογκάρκοφ μέχρι τα σημερινά drones, η ανθεκτικότερη ιδέα της ρωσικής στρατιωτικής σκέψης είναι ότι ο αντίπαλος δεν νικιέται απλώς εκεί όπου βρίσκεται η πρώτη γραμμή του. Νικιέται όταν καταρρεύσουν οι σχέσεις που συνδέουν τις δυνάμεις, τις εφεδρείες, τα πυρά, τη διοίκηση και την πολιτική του βούληση.

Η Μάχη εις Βάθος δεν είναι, επομένως, μια ιστορική μέθοδος εγκλωβισμένη στην εποχή των τεθωρακισμένων αλλά ένας τρόπος να αντιλαμβανόμαστε τον πόλεμο ως σύγκρουση σύνθετων συστημάτων. Η μορφή της αλλάζει μαζί με την τεχνολογία, αλλά ο πυρήνας της παραμένει. Ταχύτητα στην αντίληψη, ορμή στην ενέργεια, διαδοχή των πληγμάτων και προσβολή του αντιπάλου σε ολόκληρο το λειτουργικό του βάθος.

Ο Σουβόροφ αναζήτησε την ταχύτητα του ανθρώπου. Ο Τριανταφύλλοφ την ταχύτητα της βιομηχανικής πολεμικής μηχανής. Ο Ογκάρκοφ την ταχύτητα του πληροφοριακού δικτύου. Η επόμενη επανάσταση θα αναζητήσει την ταχύτητα της συλλογικής νοημοσύνης ανθρώπων και μηχανών.

Και ίσως τότε αποδειχθεί ότι η Μάχη εις Βάθος δεν επιστρέφει. Απλώς δεν έπαψε ποτέ να εξελίσσεται.

(**) To Schwerpunkt αποδίδεται ως το σημείο της κύριας προσπάθειας (point of main effort) και αποτελεί το θεμέλιο της πρωσικής και εν συνεχεία της γερμανικής πολεμικής φιλοσοφία. Η βασική του θέση είναι ότι ένας στρατός δεν πρέπει να διασπείρει τις δυνάμεις του ομοιόμορφα, αλλά να τις συγκεντρώνει με τη μέγιστη δυνατή πυκνότητα σε ένα και μοναδικό, εξαιρετικά κρίσιμο σημείο του εχθρικού μετώπου. Στόχος είναι να επιτευχθεί τοπική, συντριπτική υπεροχή ώστε να σπάσει η άμυνα του εχθρού ακαριαία.

Την περιφερειακή στρατηγική που αναπτύσσει η Ελλάδα στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή επιχειρεί να αποκωδικοποιήσει δημοσίευμα των Times of Israel, με αφορμή τις επικείμενες επαφές του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με την Αίγυπτο και τη Σαουδική Αραβία.

Το ισραηλινό μέσο δίνει ιδιαίτερη σημασία στο γεγονός ότι οι ελληνικές κινήσεις πραγματοποιούνται μόλις λίγες ημέρες μετά την υπογραφή της μεγάλης συμφωνίας με το Ισραήλ για την ελληνική αεράμυνα.

Η κεντρική ανάγνωση του δημοσιεύματος είναι ότι η Αθήνα εμβαθύνει τη στρατηγική αμυντική συνεργασία της με το Ισραήλ, χωρίς όμως να εγκαταλείπει την προσπάθεια οικοδόμησης ισχυρών σχέσεων με τον αραβικό κόσμο.

Η αμυντική σχέση με το Ισραήλ

Οι Times of Israel επισημαίνουν ότι οι σχέσεις Ελλάδας και Ισραήλ, ιδιαίτερα στους τομείς της άμυνας, της ασφάλειας και της ενέργειας, έχουν ενισχυθεί σημαντικά κατά την τελευταία δεκαετία.

Παράλληλα, γίνεται αναφορά στην καλή προσωπική σχέση που έχει αναπτύξει ο Κυριάκος Μητσοτάκης με τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου.

Το ισραηλινό δημοσίευμα δεν παραλείπει να εντάξει την ελληνοϊσραηλινή προσέγγιση και στο ευρύτερο γεωπολιτικό περιβάλλον, σημειώνοντας ότι οι κοινές ανησυχίες για την Τουρκία έχουν συμβάλει στην περαιτέρω σύσφιξη των σχέσεων.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη συμφωνία που υπεγράφη στις 31 Αυγούστου και αφορά τη δημιουργία του νέου ελληνικού πολυεπίπεδου συστήματος αεράμυνας με ισραηλινή συνδρομή.

Οι Times of Israel αποτιμούν την αξία της συμφωνίας σε περίπου 3 δισ. ευρώ – 3,5 δισ. δολάρια, παρουσιάζοντάς την ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του βάθους που έχει πλέον αποκτήσει η αμυντική σχέση Αθήνας–Ιερουσαλήμ.

Από το Ισραήλ στο Κάιρο

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Κυριάκος Μητσοτάκης μεταβαίνει την Τρίτη στο Κάιρο για συνομιλίες με τον πρόεδρο της Αιγύπτου Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι.

Η επίσκεψη αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς η Αίγυπτος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εταίρους της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η Αθήνα επιδιώκει έτσι να διατηρήσει παράλληλα ισχυρούς διαύλους με δύο βασικούς περιφερειακούς πόλους: το Ισραήλ και την Αίγυπτο.

Το μήνυμα που προκύπτει από την ισραηλινή ανάγνωση είναι ότι η ελληνική στρατηγική δεν περιορίζεται στη δημιουργία μιας αποκλειστικής συμμαχίας με το Ισραήλ. Αντιθέτως, επιχειρεί να διαμορφώσει ένα ευρύτερο πλέγμα περιφερειακών συνεργασιών στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή.

Στο Ριάντ ο επόμενος σταθμός

Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχεδιαζόμενη επίσκεψη του Κυριάκου Μητσοτάκη στη Σαουδική Αραβία.

Ο Έλληνας πρωθυπουργός ανακοίνωσε από τη Θεσσαλονίκη ότι σκοπεύει να επισκεφθεί σύντομα το βασίλειο, διαμηνύοντας παράλληλα ότι η πρόσφατη αμυντική συμφωνία μεταξύ Πακιστάν, Σαουδικής Αραβίας και Τουρκίας δεν μεταβάλλει τις σχέσεις Αθήνας–Ριάντ.

Η επισήμανση έχει ιδιαίτερη σημασία, ακριβώς επειδή η Τουρκία επιχειρεί παράλληλα να διευρύνει τη στρατιωτική και πολιτική παρουσία της στον Κόλπο.

Η Αθήνα, από την πλευρά της, έχει ήδη οικοδομήσει σημαντικό κεφάλαιο αμυντικής συνεργασίας με τη Σαουδική Αραβία.

Οι ελληνικοί Patriot στη Σαουδική Αραβία

Το ισραηλινό δημοσίευμα υπενθυμίζει ότι η Ελλάδα διατηρεί από το 2021 συστοιχία Patriot στη Σαουδική Αραβία, στο πλαίσιο της ελληνικής στρατιωτικής συνδρομής για την προστασία κρίσιμων υποδομών του βασιλείου.

Σύμφωνα με τους Times of Israel, από τον περασμένο Ιούλιο οι ελληνικοί Patriot έχουν χρησιμοποιηθεί τέσσερις φορές για την κατάρριψη μη επανδρωμένων αεροσκαφών και βαλλιστικών πυραύλων που φέρονται να προέρχονταν από την Υεμένη και να κατευθύνονταν προς σαουδαραβικά διυλιστήρια.

Η συγκεκριμένη παρουσία αποτελεί απτή απόδειξη ότι η σχέση Ελλάδας–Σαουδικής Αραβίας έχει αποκτήσει και επιχειρησιακή στρατιωτική διάσταση.

Και πάλι στο κάδρο η Τουρκία

Η Τουρκία αποτελεί έναν από τους κοινούς παρονομαστές του ισραηλινού δημοσιεύματος.

Οι Times of Israel συνδέουν τις υψηλές ελληνικές αμυντικές δαπάνες με τη μακροχρόνια ένταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις και τις τουρκικές αμφισβητήσεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης υπενθύμισε από τη Θεσσαλονίκη ότι η Ελλάδα βρίσκεται μεταξύ των μόλις πέντε χωρών του ΝΑΤΟ που δαπανούν τουλάχιστον 3,5% του ΑΕΠ τους για τον πυρήνα των αμυντικών δαπανών.

Στο ίδιο πλαίσιο τέθηκε και το ενδεχόμενο επιστροφής της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35.

Ερωτηθείς για την επιθυμία που έχει εκφράσει ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ να πωληθούν τα προηγμένα μαχητικά στην Άγκυρα, ο Έλληνας πρωθυπουργός απάντησε ότι δεν πρόκειται να υποδείξει στις Ηνωμένες Πολιτείες τι πρέπει να κάνουν.

Υπενθύμισε, ωστόσο, ότι εξακολουθούν να υπάρχουν νομικά εμπόδια λόγω των κυρώσεων που επιβλήθηκαν στην Τουρκία μετά την αγορά του ρωσικού συστήματος S-400.

Η Ελλάδα, από την άλλη πλευρά, αναμένεται να παραλάβει τα πρώτα από τα 20 F-35 στα τέλη του 2028, ενώ διαθέτει δικαίωμα προαίρεσης για ακόμη 20 αεροσκάφη.

Η ελληνική στρατηγική των πολλαπλών αξόνων

Η εικόνα που σκιαγραφεί το ισραηλινό δημοσίευμα είναι αυτή μιας Αθήνας που επιχειρεί να κινηθεί σε πολλαπλούς άξονες ταυτόχρονα.

Η Ελλάδα επενδύει στη στρατηγική σχέση με το Ισραήλ και προχωρά σε μεγάλης κλίμακας αμυντική συνεργασία. Παράλληλα, όμως, ενισχύει τις σχέσεις της με το Κάιρο και επιδιώκει να διατηρήσει το υψηλό επίπεδο συνεργασίας με το Ριάντ.

Αυτό αποκτά μεγαλύτερη σημασία σε μία περίοδο κατά την οποία και η Τουρκία επιχειρεί να αποκαταστήσει ή να ενισχύσει τις σχέσεις της με τις μεγάλες δυνάμεις του αραβικού κόσμου.

Υπό αυτό το πρίσμα, οι επισκέψεις Μητσοτάκη σε Αίγυπτο και Σαουδική Αραβία δεν αποτελούν αποσπασματικές διπλωματικές κινήσεις. Εντάσσονται σε μια ευρύτερη προσπάθεια της Ελλάδας να εδραιώσει τη θέση της ως σταθερού εταίρου σε ένα δίκτυο συνεργασιών που εκτείνεται από το Ισραήλ και την Κύπρο μέχρι την Αίγυπτο και τον Κόλπο.

Και το γεγονός ότι αυτή η στρατηγική αναλύεται πλέον με ιδιαίτερη προσοχή και από τα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης δείχνει τη σημασία που αποκτούν οι ελληνικές κινήσεις στη νέα γεωπολιτική εξίσωση της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ισορροπίες στο αναδυόμενο πολυπολικό διεθνές σύστημα παρουσιάζει η ανάλυση του Imran Khurshid στο Middle East Forum, ενόψει της 18ης Συνόδου Κορυφής των BRICS, η οποία θα πραγματοποιηθεί στο Νέο Δελχί στις 12 και 13 Σεπτεμβρίου 2026.

Ο αναλυτής υποστηρίζει ότι η Ινδία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια δύσκολη στρατηγική εξίσωση: από τη μία πλευρά επιδιώκει να εδραιωθεί ως ηγετική δύναμη του Παγκόσμιου Νότου και από την άλλη δεν επιθυμεί οι BRICS να εξελιχθούν σε μέτωπο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες και συνολικά τη Δύση.

Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται αναπόφευκτα η αντιπαλότητα με την Κίνα.

Η μάχη για το ποιος θα εκφράσει τον Παγκόσμιο Νότο

Η Σύνοδος πραγματοποιείται σε μία περίοδο κατά την οποία βαθαίνουν οι διαχωριστικές γραμμές μεταξύ Βορρά και Νότου αλλά και Ανατολής και Δύσης.

Οι πόλεμοι στη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη παραμένουν ανοικτοί, ενώ πολλές αναπτυσσόμενες οικονομίες αντιμετωπίζουν αυξανόμενο χρέος και κίνδυνο δημοσιονομικών κρίσεων.

Την ίδια στιγμή, η Κίνα διευρύνει συστηματικά το οικονομικό και στρατηγικό της αποτύπωμα στον αναπτυσσόμενο κόσμο μέσω χρηματοδοτήσεων, κατασκευής υποδομών και μιας σειράς διεθνών πρωτοβουλιών.

Σύμφωνα με την ανάλυση, η διαδικασία αυτή δημιουργεί σχέσεις εξάρτησης και επιτρέπει στο Πεκίνο να διαμορφώνει σταδιακά το στρατηγικό περιβάλλον προς όφελός του.

Ακριβώς σε αυτό το πεδίο επιχειρεί να παρουσιάσει μια διαφορετική πρόταση η Ινδία.

Η ινδική απάντηση στην κινεζική «διπλωματία του χρέους»

Δεν είναι τυχαίο ότι η Ινδία επέλεξε ως κεντρικό θέμα της φετινής προεδρίας των BRICS το «Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability», δηλαδή την οικοδόμηση ανθεκτικότητας, καινοτομίας, συνεργασίας και βιωσιμότητας.

Το Νέο Δελχί επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση από τη γενική γεωπολιτική αντιπαράθεση σε συγκεκριμένους μηχανισμούς συνεργασίας και ανάπτυξης.

Ο Khurshid αντιπαραβάλλει αυτή την προσέγγιση με την κινεζική πολιτική χρηματοδότησης έργων και χρέους, η οποία έχει προκαλέσει ανησυχίες για τη δημιουργία μακροχρόνιων στρατηγικών εξαρτήσεων.

Η ινδική πρόταση στηρίζεται, σύμφωνα με τον ίδιο, στην προβολή ενός μοντέλου βιώσιμης, διαφανούς και υπεύθυνης ανάπτυξης χωρίς πολιτικά και στρατηγικά ανταλλάγματα.

«Χωρίς την Ινδία οι BRICS θα γίνονταν αντιδυτικός συνασπισμός»

Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη θέση της ανάλυσης του Middle East Forum.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, σημειώνει ο Khurshid, αντιμετώπιζαν επί χρόνια τους BRICS κυρίως μέσα από το πρίσμα της Κίνας και της Ρωσίας.

Ωστόσο, η Ινδία λειτουργεί ως δύναμη εξισορρόπησης στο εσωτερικό του σχήματος.

Η εκτίμηση του αναλυτή είναι σαφής: χωρίς την παρουσία της Ινδίας, η Κίνα, η Ρωσία και το Ιράν θα μπορούσαν να μετατρέψουν τους BRICS σε έναν περισσότερο ξεκάθαρο αντιδυτικό συνασπισμό.

Το Νέο Δελχί δεν επιθυμεί μια τέτοια εξέλιξη.

Αντιθέτως, επιχειρεί να διατηρήσει τους BRICS ως πλατφόρμα διαλόγου και πρακτικής συνεργασίας, αποφεύγοντας να τους μετατρέψει σε γεωπολιτικό αντίπαλο του δυτικού κόσμου.

Η Ινδία δεν θέλει πόλεμο κατά του δολαρίου

Χαρακτηριστική είναι και η στάση του Νέου Δελχί απέναντι στην πολυσυζητημένη «αποδολαριοποίηση».

Η Ινδία δεν αντιμετωπίζει την αποδυνάμωση του δολαρίου ως στρατηγικό στόχο των BRICS.

Η αιτία, σύμφωνα με την ανάλυση, είναι βαθύτερη από τις σχέσεις της με την Ουάσινγκτον.

Μία οργανωμένη προσπάθεια περιορισμού της διεθνούς κυριαρχίας του δολαρίου, χωρίς την ύπαρξη μιας αξιόπιστης εναλλακτικής λύσης, θα μπορούσε τελικά να ενισχύσει δυσανάλογα την Κίνα.

Ειδικότερα, θα μπορούσε να επιταχύνει τη διεθνοποίηση του κινεζικού γουάν, δίνοντας στο Πεκίνο ακόμη μεγαλύτερη οικονομική επιρροή.

Για την Ινδία, η αντικατάσταση της αμερικανικής νομισματικής κυριαρχίας από μια κινεζική δεν αποτελεί ελκυστική προοπτική.

Οι BRICS δεν είναι τόσο ενωμένοι όσο φαίνονται

Η ανάλυση αποδομεί παράλληλα την εικόνα ενός συμπαγούς στρατοπέδου των BRICS.

Η εσωτερική ενότητα του σχήματος χαρακτηρίζεται ουσιαστικά ως ψευδαίσθηση.

Ινδία και Κίνα είναι στρατηγικοί ανταγωνιστές. Ιράν και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν διαφορετικά και σε ορισμένα πεδία ανταγωνιστικά περιφερειακά συμφέροντα. Τα κράτη-μέλη διαθέτουν διαφορετικά πολιτικά συστήματα, οικονομικές προτεραιότητες και διεθνείς συμμαχίες.

Οι αποκλίσεις τους γίνονται ακόμη μεγαλύτερες όταν καλούνται να τοποθετηθούν απέναντι σε μεγάλες διεθνείς κρίσεις.

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και η επίτευξη ουσιαστικής κοινής διακήρυξης στη Σύνοδο του Νέου Δελχί μπορεί να αποδειχθεί δύσκολη.

Ο ρόλος της Ινδίας ως «γέφυρα»

Η στρατηγική που αποδίδει το Middle East Forum στην Ινδία είναι εκείνη της γέφυρας ανάμεσα σε δύο κόσμους.

Από τη μία πλευρά, το Νέο Δελχί θέλει να ηγηθεί της προσπάθειας για μεγαλύτερη εκπροσώπηση των αναπτυσσόμενων κρατών και να ενισχύσει τη θέση του ως μία από τις σημαντικότερες φωνές του Παγκόσμιου Νότου.

Από την άλλη, η Ινδία είναι η μεγαλύτερη δημοκρατία του κόσμου και ένας ολοένα σημαντικότερος στρατηγικός εταίρος των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων δυτικών κρατών.

Η οικονομική πραγματικότητα έχει επίσης βαρύνουσα σημασία.

Η συνέχιση της ινδικής ανάπτυξης εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από την πρόσβαση σε δυτικά κεφάλαια, τεχνολογία, αγορές και επενδύσεις. Συνεπώς, μια πλήρης γεωπολιτική ρήξη με τη Δύση θα ήταν αντίθετη προς τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα του Νέου Δελχί.

Το δίλημμα Μόντι: Δύση χωρίς εγκατάλειψη του Παγκόσμιου Νότου

Αυτό ακριβώς συνιστά και τη μεγάλη πρόκληση για την κυβέρνηση του Ναρέντρα Μόντι.

Η Ινδία δεν μπορεί να εγκαταλείψει τους BRICS, καθώς κάτι τέτοιο θα άφηνε τεράστιο πολιτικό και οικονομικό χώρο στην Κίνα να εμφανιστεί ως ο κυρίαρχος εκπρόσωπος του αναπτυσσόμενου κόσμου.

Δεν μπορεί όμως και να επιτρέψει στους BRICS να μετατραπούν σε όχημα της κινεζικής και ρωσικής αντιπαράθεσης με τη Δύση.

Για τον Khurshid, η απάντηση βρίσκεται στην προώθηση μιας πρακτικής ατζέντας που θα επικεντρώνεται στην ανάπτυξη, στη χρηματοδότηση, στο εμπόριο, στην τεχνολογία, στην ενέργεια και στην επισιτιστική ασφάλεια.

Με άλλα λόγια, η μάχη μέσα στους BRICS δεν αφορά μόνο το μέλλον του ίδιου του οργανισμού. Αφορά το ποιος θα καθορίσει την πολιτική ταυτότητα και τις προτεραιότητες του Παγκόσμιου Νότου τις επόμενες δεκαετίες.

Και σε αυτή την αναμέτρηση, σύμφωνα με την ανάλυση του Middle East Forum, ο σημαντικότερος ανταγωνισμός δεν είναι απαραιτήτως μεταξύ BRICS και Δύσης. Είναι ο ανταγωνισμός Ινδίας και Κίνας στο εσωτερικό του ίδιου του Παγκόσμιου Νότου.